Bıyl grant qalaı bólindi?

Alańdaýǵa qos sebep

Memlekettik bilim berý granttaryn taǵaıyndaıtyn komıssııanyń otyrysy aıaqtalysymen, onyń qorytyndysy jyldaǵy dástúr boıynsha bas basylym – «Egemen Qazaqstan» gazetine shyǵady. Sol qalyptasqan úrdisti biletin ata-analardyń biri habarlasyp: «Grant nátıjesi gazettiń erteńgi nómirine ketip bara jatsa, kórip berińizshi. Qyzyma alańdap otyrmyn», degen ótinishin jetkizdi. Bir baıqaǵanymyz, bıyl ata-analardyń alańy – burynǵydan bólekteý. Onyń sebebi de túsinikti bolar, karantın talaptaryn saqtaý bilim júıesin biraz ózgeriske ushyratty. Talapkerler óz densaýlyǵyn táýekelge tigip, testileý synaǵyn tapsyrdy. Ýaıym kóbeıgendikten oıdyń da ekige bólinip, UBT nátıjesine edáýir áser etkenin birshama test tapsyrýshy órenderden bildik. Sondaı-aq ata-analar men talapkerlerdiń grant qorytyndysyna alańdaýyna turarlyq ekinshi sebep bar. Bul – grantqa degen básekelestiktiń az da bolsa artýy.

Aıtalyq, 2019-2020 oqý jylyna bó­lin­gen 53 myń 785 grantqa 64 myń 452 talapker talasty. Sonda 1 orynǵa 2 adam da talasyp turǵan joq. Biz byltyr Mem­lekettik bilim berý granttaryn taǵaıyndaıtyn komıssııanyń múshe­si retinde keıbir mamandyqtarǵa ótinish bergen talapkerlerdiń bolma­shy balmen grantqa túskenine kóz jet­kiz­genbiz. Al bıyl byltyrǵy kólemde bólingen grantqa 80 myńnan asa adam úmitti boldy. 1 orynǵa 2 adam talasyp turmasa da memlekettik bilim berý grantyna ótinish berýshiler sany ótken jylǵydan 20 myńǵa kóbeıgen. Bul sózsiz básekelestikke bastaıdy.

Kóshbasshy mamandyqtar minberi

Bıyl qandaı mamandyqtarǵa grant kóp taǵaıyndalǵanyna toqtalaıyq. Osy joly memlekettik tapsyrys eń kóp bólingen mamandyqtar tiziminde 2500 grantpen «Qala qurylysy, qu­ry­lys jumystary jáne azamattyq qury­lys» mamandyǵy kósh bastady. Bul mamandyqqa bólingen grant sany byl­tyr­ǵymen salystyrǵanda bir sıfrǵa da ózgermegen. Al «Aqparattyq tehnologııalar» mamandyǵyna memlekettik tapsyrys kólemi azaıǵan. Byltyr birinshi orynda bolǵan «Aqparattyq tehnologııalar» mamandyǵy 2468 grantpen bıyl 2 orynǵa turaqtap tur. Mamandyq boıynsha memlekettik grant eń kóp qarastyrylǵan mamandyqtardyń úzdik úshtigin 2147 grantpen «Jalpy medısına» mamandyǵy aıaqtaıdy.

Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bıyl 21 shildede jarııalaǵan aqpara­tyna súıensek, «Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý» mamandyǵyna 2147 grant qaras­tyrylǵan. Al joǵarydaǵy «Jalpy medısına» mamandyǵyna týra osy kólemdegi 2147 granttyń taǵaıyndalǵany týraly má­li­met «Ádilet» saıtynan alyndy. Normamıvtik-quqyqtyq aktiler jarııa­lanatyn bul saıttaǵy joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilimi bar kadrlardy daıarlaýǵa memlekettik bilim berý tapsyrysyn bólý týraly Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 2019 jylǵy 28 maýsymdaǵy № 287 buıryǵynda «Q­o­ǵamdyq densaýlyq saqtaý» maman­dyǵyna bıyl bólingen grant kólemi 100-di kórsetip tur. Eń qyzyǵy, eki derekkózde de jalpy medısınalyq ma­mandyqtarǵa qarastyrylǵan mem­lekettik tapsyrys sany (barlyǵy 2700) ózgertilmegen. Sonda grant esebi qa­laı boldy? Bir boljamymyz bar, mem­le­kettik komıssııa jaǵdaıǵa qaraı №287 buıryqqa ózgeris engizgen bolýy múm­kin. Sonyń nátıjesinde «Jalpy medı­sına» men «Qoǵamdyq densaýlyq saq­taý» mamandyǵyna bólingen grant sany­nyń oryny aýysqan. Biraq mate­rıal óndiriske daıarlanyp jatqan ýaqyt­ta mınıstrlikten jaýap jetip, nátı­je­sinde vedomstvo taratqan aqparattyń qate ekeni jáne «Ádilet» saıtyndaǵy buı­ryqtyń ózgermegeni belgili boldy.

Sóıtip qoǵam tarapynan jáne qo­ǵamdyq densaýlyq saqtaý salasyn zertteýshi ǵalymdardyń birneshe ret árip­tes­teriniń azdyǵyna alańdap shy­­rylda­ǵany jáne osy problemany sheshý úshin atalǵan mamandyqqa shetel­der­degideı kóptep grant bólýdi usyn­ǵany eskerilgen syńaıly. Onyń ústine pan­demııaǵa baılanysty eldegi qoǵam­dyq densaýlyq saqtaý mamandaryna degen suranystyń jarty jyl ishinde kúrt artýy da yqpal etkeni anyq. Ál­bette mundaı másele azamattarynyń den­saýlyǵyn aldyńǵy qatarǵa qoıatyn elderde áldeqashan jolǵa qoıylǵan. Degenmen biz «Eshten – kesh jaqsy» dep erterek qýanyp qoıyppyz.

Memlekettik suranystaǵy sala

Kelesi kezekte memlekettiń surany­syn­daǵy salalardy aıqyndaıyq. Anyq­taý úshin álbette taǵy sol bilim berýge bólingen memlekettik tapsyrys kóle­mine kóz júgirtemiz. Sala boıynsha grant kóp qarastyrylǵan úzdik úshtikte Injenerlik, óńdeý jáne qurylys salasy – birinshi orynda. Atalǵan salaǵa kvotalardy qospaǵanda barlyǵy 13 myń 727 grant bólingen, byltyrǵymen (13 myń 687) salystyrǵanda bul kórset­kish aıtarlyqtaı ózgermedi. Al pedago­gıkalyq sala jyldaǵydaı ekinshi oryn­da tur. Munda jetim nemese ata-ana­nyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar, múgedek talapkerler men Qazaqstan azamat­tyǵyn áli almaǵan etnıkalyq qazaq­tarǵa qarastyrylǵan kvotalardy qos­qanda 8 myń 252 orynǵa memleket tap­syrys berilgen. Bilim berý granty eń kóp qarastyrylǵan alǵashqy úshtikti sala boıynsha barlyǵy 4088 grantpen «Ja­ra­tylystaný ǵylymdary, matematıka jáne statıstıka» aıaqtaıdy. Byl­tyr da osy salaǵa dál osynsha grant bólingen bolatyn.

Ataýly granttar bólinisi

«Máńgilik el jastary – ındýs­trııaǵa!» jobasy sheńberinde stýdent­terdi oqytýǵa ótken jyly 5109 grant bólinse, bul joly edáýir ózgerissiz 5107 oryn qarastyrylǵan. Bul – 2014 jyldan beri júzege asyrylyp kele jatqan «Serpin-2050» áleýmettik baǵytyndaǵy memlekettik baǵdarlama. Atalǵan joba halyq tyǵyz ornalasqan elimizdiń oń­tústik óńirlerindegi (Almaty, Túrkistan, Jambyl, Qyzylorda, Mańǵystaý oblystary) jastardy kadr jetispeı jatqan Qazaqstannyń shyǵys, soltústik jáne ortalyq oblystarynda oqytyp, jumysqa ornalastyrýdy kózdeıdi. Sońǵy kezde bilim salasynyń sarapshylary tarapynan «Serpinde» serpin bolmaı júrgeni jıi aıtylsa da bul baǵdarlamaǵa bólinetin granttyń kólemi azaıar emes.

Granttar bólinisine sala boıynsha nazar salsaq, «Injenerlik, óńdeý jáne qurylys salalary» aldyńǵy qatarda tur. Osy salaǵa «Máńgilik el jastary – ındýstrııaǵa!» jobasymen 2 myń grant qarastyrylǵan. Byltyr da dál osyndaı kórsetkish oryn alǵan edi. Ekinshi orynǵa turaqtaǵan 1500 orynmen «Aq­parattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar» salasy byltyrǵy sanynan ja­ńylmapty. Baǵdarlamaǵa eń kóp grant bólingen alǵashqy úshtikti 1277 orynmen pedagogıkalyq sala támamdaıdy. Byltyr bul kórsetkish 1279-dy quraǵan.

Al mamandyqtar boıynsha bıyl «Aq­parattyq tehnologııalar» (1250 oryn); «Mektepke deıingi oqytý jáne tárbıeleý» (494 oryn); «Elektr tehnıkasy jáne energetıka», «Qala qury­lysy, qurylys jumystary jáne aza­mattyq qurylys» (árqaısysy 300 orynnan) mamandaryn daıarlaýǵa grant kóp bólingen. Mamandyqtar boıynsha ataýly grant eń kóp qarastyrylǵan úzdik úshtiktiń qatary byltyrǵydan múlde óz­germegen.