Sańlaq sýretshi

Ol kartınany da molynan jazdy. Oram-oram qaǵazǵa sýretti de aıamaı tú­sirdi. Astananyń kórneki jerlerine ja­saǵan músinderi de boı kóterdi, saltanatty saraılardyń tórinde monýmentti shyǵarmalary, aıshyq rospısteri de tústi. Vernısajdaryn da jyl qurǵatpaı ashty, marapatyn da aldy. Eýropa men Qytaıdyń «Mádenıet pen ónerdi qoldaý» qory taǵaıyndaǵan «Eýropa Parlamenti О́ner Kavaleri» ordenin de taǵyndy.

Ilıa Jaqanov, Sabyr Mámbeev se­kil­di jaqsylardyń da janynda júrdi. Qııan­daǵy Mıhaıl Shemıakındi aldyryp, ıek artpadaǵy Erkin Mergenovti shaqyryp, sýretshiler arasyna salyp, suhbat ta qurdy. Alýan túrli kór­me­ler, san qyrly sımpozıýmdar uıym­dastyrdy.

Onyń uıymdastyrý qabiletiniń bir qyry sonaý Soltústik Kıpr sımpozıýmynda jarqyraı kórindi. Sýat Gıýnseldeı mıllıarderdiń tilin taýyp, qanshama jas sýretshilerdi Nıko­sııaǵa shaqyryp tomaǵasyn tartty. Alysqa samǵatty. Alǵysqa da bólendi.

* * *

Sembiǵalı Abzalbekuly desem, kóz aldyma onyń shyǵarmasyndaǵy jyl­qylar obrazy keledi, kókeıge Qambar ata beınesi qosa túsedi. Ǵasyrlar bo­ıynda mal ósirýmen, uzara kóship, tejele qonýmen tirlik etken eldiń urpaǵy – janýardyń ishindegi adamǵa eń ystyǵy, qadirlisi attyń baǵasyn ózgeshe túsinip, erekshe sezingen, jylqy minez sýretshi elesteıdi.

Ol – erkindik sımvoly, er qanaty jylqyny (túý, o basta) shyǵarmasyna kilt qylyp aldy da, «Synshy», «Erteń báıge», «Buǵaýsyz tulpar», «Ańshylar», «Sultan Beıbarys», «Jalańtós batyr», «Kentavr bıi», «Myń jylqy», «Túıteniń kók shaǵyry» dep kúllisin tizsek, uzaq bir kerýenge júk bolatyn uzyn-sonar kartınalarynyń ón boıyn ylǵı qyl quıryqtyǵa toltyrdy. Ol kartınalar óńkeı bir qylań, aq, kók, boz, sur, býryl, bórte, qula jylqylarǵa tolatyn. Ol shyǵarmalar ylǵı bir baran: qara, tory, shabdar, jıren, kúreń janýarlarǵa keneletin. Onyń attary ahalteke shalys ta emes, jurt sala beretin araby da emes, qazaqtyń shydamdy qaba jon tarlandary, moıymas qazanattary bolyp keledi.

Onyń attary qozǵalyp bir ketse – aıańy (jel aıań deısiz be, kósilgen aıań deısiz be) bilinetin, jelip bir ketse – bóri búlkek jelis pe, bulań quıryq jelis pe, sar jelis pe, zar jelis pe, kórinip turady. Shabysynan jaı shabys pa, shoqyraq shabys pa, tekirek pe, aǵyndy shabys pa baıqalyp turatyn. Ágárkı, taıpalap bir ketse – jol jorǵa ma, qoı jorǵa ma, jortaqy jorǵa ma, on eki qulash pa, sý shaıqalmas jorǵa ma, ajyrata salady. Janýardy salyp otyryp (baıaǵy bala kezindeı, kózin jumyp turyp, attyń árbir bulshyq etin zerttep, alaqanyna toltyra jentekteı qysyp, rahattana sıpaǵanyndaı) julyǵy qaısy, kóbe, shasha, jaıa, sárbek, saýyr, saǵaq, bókterinshek, óndirshek, tós súrinshegi qaıda, qundyzyǵyn sezine otyryp dál, dóp salady. Minez-qulqyn tanıdy. Qulaǵyn jymyp, moıynyn tómen sala, tura umtylǵan aıǵyrdyń da emeýrinin jazbaı tanyp otyryp salady.

Onyń beınelegen jylqylarynyń toqpan jiligi, tós súıegi anyq bilinip, saýyry keń, qabyrǵaly, jotaly, bólek-bólek omyraýly, kúshti bolyp keledi. Baýyry jazyq, shiderligi jýan bolyp ta keledi. Onyń jylqylary, Abaı aıt­qandaıyn, súrinbeı, ıek qaǵyp, elirip basady.

...Nesin aıtasyz, Sembiǵalı jylqy­nyń ásem jaratylysyn naqpa-naq, dál salady. Ony beıneleý ónerindegi «atbegi» dersiz, «atseıis» dersiz.

Osy sózimizdiń dálelindeı qylyp sýretshi:

Tipti, onyń asaýdy úıretip, aıaǵyna búkpeni salyp júrgende, stýdent kezinde jazǵan «Meniń ákemniń attary» (1987 j.) Máskeý qalasyndaǵy Shyǵys halyqtary mýzeıinde saqtaýly tur emes pe?

* * *

Ol kartına jazǵanda, adamnyń qa­sy-kózi, kirpigin sanap, attardy jazsa, árbir tal jal-quıryǵyn tizbelep, shuqylap detal qýalap otyrmaıdy. Monýmentaldy etip, kartınaǵa tutas qarap, bastaýyn da bilip, biterin de boljaı, kesek-kesek, qaýyrt jazady. Qalyń-qalyń jaqtaýlarǵa úlken-úlken kenepter tartqyzyp, oǵan qaryn­da­shy men qaǵazynda túsip, mıy men jú­reginde ábden pisip, kompozısııa­sy dertip turǵan sýretti tutqıyl túsi­redi de, palıtra-qa­lamyn alyp jibe­rip, janyn shyǵara, dúrildete, «ala ógizdeı móńirete» ja­zady. Jalpaq qyl qalammen, kóz qyra­ǵylyǵyn, qol qýatyn, bilim qoryn sarqa, sendire, serpip jazady. Qulaǵyn jymyp, qol­tyǵy sógile, saýyry jazyla shapqan attaıyn ketedi, samǵap...

Sýretshiniń kókeıinde san alýan boıaý, reńkter júredi. «Sheberhanada qamalyp, saýsaqtan soryp jazbaı, tabıǵatqa shy­ǵyp ketip, álem aralap jetip, palıtra jańartyp jazý kerek» deıtin prın­sıpinen ajyramaı kelip, tapqanyn «Ker dónenniń álemi» men «Qorqyt», «Qyzyl ýyq» kartınalaryna túsiredi. «Abyzdyń joramaly», «Aǵybaı batyrdaıyn» qısapsyz kóp shyǵarmalaryna kiriktiredi.

Sheberdiń kóńilinde (bylaıǵy jurt­qa beı-bereket kórinetin) ár ıregi­niń bo­ıynda mán-maǵyna jatqan, úzil­meıtin, bitpes syzyqtar júredi. Sol sy­zyqtar kezek-kezegimen «Býryl aıǵyr», «Jazý», «Ýaqyt name», «Qyz álemi», «Tabıǵat» kartınalarynyń tabı­ǵa­tyna baryp túsip, óz oryndaryn taba, darı sińedi.

Onyń qaryndash, kómirmen salǵan sýretteri qaǵazǵa qýatty syzyqtarmen, ásem yrǵaqpen túsedi. Grafıkasynyń qaǵazdan maıy shyǵyp, teri shypshyp, sýrettiń ózine tán «hosh ıisi» burqyrap turady. Aq qaǵazǵa syzylǵan qara sý­ret­terdiń erteń-aq «Kóke», «Jez kıik­tiń Qanat Nurbatyrǵa kelýi» sypatty úlken-úlken kartınaǵa aınalyp ke­tetini sezilip, kúretamyrlary adyra­ıyp, tynys­tap turǵany.

Qabylan ertken ańshylar, jetigen shalǵan keıýana («Kókala úılek»), arbasyna múıizdi at jekken batyr qyz («Tomırıs») deısiz be, áýeli grafıka bolyp túsýimen-aq qundy jádigerler.

* * *

Kartına men grafıkasy kórýshige tek kelbetin, ámse ajaryn tanytsa, «Kvadrıgo» syndy, «Dabyl», «Ot­qa tabynýshylar», «Bas túrik», «Hor qyzy», «Baqyt», «Úsh arys» tá­riz­di músinderin, (Sembiǵalıdy músin­shi retinde qalyptastyryp, sýara shyń­daǵan) «Qazaq eli» monýmentin, ondaǵy attyly han, saýytty-jaraqty batyrlardy shyr aınala kóresiń. Plastıka rahatyn sezine, tolyp jatqan relef, gorelefteriniń salalaryn saýsaqpen syza, sıpaı kóresiń.

Sembiǵalı sonaý Kıpr aralynda, Nıkosııa qalasyna arnap «Qut ıesi» atty músinin jasady.

Bul músin – jaratylystyń negizgi qarama-qaıshylyqtary, oń men teris zarıadtardaı, kún men túndeı, jaryq pen kóleńkedeı, alar dem men shyǵar demdeı ajyramas qos uǵymnyń bir parasy, Erkek pen Áıel, olardyń bul fánıdegi taýsylmas ta úzilmes úılesimine baǵysh­talǵan. Tabıǵattyń tuqym berýshi, qo­ry, quty, qasıeti – Erkek pen urpaq áke­lýshi, jalǵastyrýshy, bala ósirýshi – Umaı ana, Jer ana syndy obrazdardy juptaýdan týǵan erekshe shyǵarma.

Osy eki obrazdy salyp, beınelep, músin jasaıtyn kezderinde shyǵarma ıeleri Qut tulǵasyn er-azamat qylyp, kıim kıgizip, saýyt-saıman asyndyryp, qolyna qarý ustatqannan góri, Kentavr beıneli, buqa turpatty, qoshqar, teke sekildi (erkektigi anyq kórinip turatyn) janýarlardyń tulǵasymen ısharalap, bula kúshin meńzep salý úrdisin qoldanady. Kereginshe plastıkalyq ádisterin taýyp, neshe túrli forma, alýan dıametrdegi sańylaý salyp, sozyp, uzartyp, kesip jatady. Sembiǵalı da bul eki obrazdyń túıindeler jerin, túısigin, úndestigi men sáıkestigin izdep taýyp, Soltústik Kıpr eline, oǵan aǵylǵan myń­daǵan týrıster nazaryna osy «Qut ıesin» usyndy.

* * *

Sembiǵalı Smaǵulov desem, kókeıge «kompozıtor» sýretshi keledi.

Onyń kompozısııasyndaǵy syzyq­tar bir-birimen ásem órilip, jeke plas­tıkasyna baǵynyp, qyzyl boıaýy kók­penen ustasyp, jasyl túsi sarymen ashy­lyp, aǵy qarasymen uıymdasa tutasyp, ásem bı yrǵaǵyna ulasady. Onyń kartınalary beıne qamshy óri­mindeı. Typ-tyǵyz qylyp óriletini son­sha, kartınalarynyń esh jerinen basy artyq detal shyqpaıdy. Kenep betinen birde-bir tulǵany sylyp alyp tastaı almaısyń.

Onyń qolynan shyqqan kartına­lar – aqyndar aıtatyn baltalasa buzyl­maıtyn uıqastaı, tutas-som dúnıeler. Arǵy, Qaıta órleý zamanǵy Italııa sý­retshileri, kúlli Eýropa beıneleý óne­ri sańlaqtarynan, aldyńǵy kúngi Nı­kıta Favorskıı, keshegi Maqum Qısa­medınov kompozısııalarynan nár alǵan (búgingi fotografııadan alyp kó­shirý, ınternetten «julyp» japsyrý ólshemimen esh ymyralaspaıtyn), avtorlyq jumystar sanatynda.

Qarańyzshy, «Qas-qaǵym jaratylys»1 kartınasynda órnegi baryspen astasyp, barysy jylanmen shyrmalyp, jylany samuryqpen órilip, samuryǵy sheńber syzyqpen baılanysyp, ol kishi sheńbermen shendesip, tap ortasynan sary shaıannyń sımvoly kórinip, kompozısııa bitpeı, «belden asyp, belden asqan bultpenen aralasyp» kete barady emes pe? Árbir adam, árbir ań kartına ishinde ómir shyn súrip turǵan joq pa? О́ziniń sózimen aıtsaq, «áńgimeni plastıkaǵa emes, plastıkany áńgimege baǵyntyp» tur ǵoı? Kartına – bir dy­bysy da oqshaý shyqpaǵan, alyp, bir­tutas (sýretshi deıtin dırıjerge baǵyn­ǵan), sımfonııaǵa aınalady emes pe?

Zady, oqý oryndarynda júrgizile­tin kompozısııa sabaǵy shartty túrdegi pán. Kompozısııa árkimniń ózine tán mahabbaty sekildi. Úıretýge, telýge kelmeıtin jeke úlesi, dara nesibe tur­patty. Ár sýretshiniń táleıine jazyl­ǵan qol bederi sekildi shytyrman labı­rınti ispetti. Bul rette Semkeńniń jo­ly bolǵan, juldyzy joǵary sýretshi. О́nerdegi talǵamy qalyptasyp, táji­rıbelik, konseptýaldyq, eksperı­men­taldyq joldardan saty-satylap ótken, tereńdeı, keńı-sozyla, bıikteı ósken sýretshi.

Sembiǵalıdiń sımvolızm kompozısııasy – kóldeneń kók atty kelip, ońaı túsinip, jeńil bókterip ketýge kelmeıtin jaǵy. Onyń kompozısııasy – dalalyqtardyń tuspaldap, oraǵytyp uqtyrmaı sóıleıtini sekildi me? Ym-ıshara tárizdi, jumbaqtap, astarlaı jetkizgeni sııaqty ma? Irek syzyǵy ne beredi, qos syzyǵy ne tuspal? Dóń­gelegi, doǵasy, sheńberi, núkte menen noqaty she? Qatparly tásilin túkpirleı tanytpaı, shyńyraýda jatqan syryn taptyrmaıtyny qalaı? Oılap, boılaı alarsyz ba? Áıteýir, emeýrinmen aıtqanyn kórnekke, arzan talǵamǵa salǵanyn kórgen emen.

Sembiǵalıdiń qolynan shyqqan sımvolızm bolmysty, aıtar oıǵa baı, ob­razǵa shúlen kartınasynyń biri – (orys tilindegi «moıa vertıkal» degen uǵymǵa asa jaqyn keletin) «Meniń bıi­gim». Bul – aıqyshtyń, ıaǵnı krestiń (tik syzyq pen kóldeneń syzyqtyń) úı­lesimine arnalǵan kartına. Aq pen qara­daı, kúnes pen kóleńkedeı kereǵar hám bir-birinsiz tura almaıtyn eki ǵalamdy bir kenepke toǵystyrǵan shyǵarma.

Aıqysh (krest) sımvoly túrli elderde, ár alýan halyqtar uǵymynda bir-birimen esh uqsamaıtyn túrli ma­ǵy­nalar berse, «Meniń bıigimde» sýret­shiniń alyp otyrǵan aıqysh belgisi – shartty. Sembiǵalı Smaǵuldyń paıymynsha, «óner adamdary rýhanı álemge, tike, joǵary qaraı, vertıkal boıymen bir-birine esh kedergisiz Jaratqan Iege qaraı tejeýsiz damıdy. Sóıte turyp, olardyń pendeshiligi, nápsisi kóldeneń syzyq bo­ıymen, kúıki tirlik, dúnıe, materıaldyq baılyqqa qaraı da umtylady».

«Meniń bıigim» – sharshy kenepke jum­saq, qyzǵylt býaldyr tumandaı gam­manyń ústine ap-aıqyn túsken úsh jo­laq, birde qos aı, endi birde domalaq, sosyn aıqysh, doǵa, toǵa, asyl tas, vazaly gúl nyshandy syzyqtar bolyp, satylap kóterile baryp, qorjyndas, qos sheńbermen támamdalady. Kar­tı­nanyń qyzǵylt gammaly fony – álem­niń birtutastyǵyn áıgilese, tómen­degi ırek syzyq – sýretshiniń paıda bol­ǵan­daǵy hám ónerge kelgendegi re­ńin, gúldenýin bildirse, odan joǵary «qos aı» – Sembiǵalıdiń eki álemde, ıaǵnı materıaldyq álem men rýhanı álem­­de júrgenin ısharalasa, ortadaǵy «doǵa­nyń» – mýza ekenin, «toǵanyń» – shabyt, «asyl tastar» – óner beıneti, qyzyǵy men shyjyǵy, «gúldi vaza» – ýnı­versým gımni, al qos sheńber shek­sizdik eken.

– Baıaǵyda, – deıdi Sembiǵalı, – má­denıeti men óresi bıik, baılyǵy men dáýleti jetip artylatyn orys arıs­to­krattary ózderindegi joqty, júre­gin­degi tapshyny rýhanı álemnen, ǵy­lym men ónerden izdeıdi eken. Kórme ja­saǵandarǵa jaqyn bolyp, teatr-sahna ıelerimen tabysady eken. Sonyń bi­rin­de, áldebir shalshyqta mas kúıinde jat­qan sýretshi Savrasovty izdep taýyp, odan kirájip-jıirkenbeı, jýyndyryp-sha­ıyndyryp, boıyna frak kıgizip, moınyna bant taǵyp, saltanatty balǵa óz or­ta­laryna aldyrypty deıtin sóz bar. Áne, kóldeneń men tik te bıik syzyqtyń úılesi!

Kartına – bıik ónerde belgili meje, aıqyn shekara bolmaıdy deıtin paıym­ǵa bas urady. Sýretshiniń kókeıinde shamam jetken sheksizdikke deıin barsam de­gen arman turady. Salvador Dalıdiń «Kemeldiktiń shegine shyǵamyn dep dá­me­lenbeı-aq qoı. Ol saǵan eshqashan jet­kizbeıdi» deıtin astam pikirine de saıady.

* * *

Sembiǵalı sýretshiniń óz boıyndaǵy márttik, hám óneri men minezine arnal­ǵan taǵy bir kartınasy «Meniń úsh kıem» dep atalady.

Kartına shartty – syzyqtar, daqtar, sheńberlermen qıynnan qıystyra órilip, sózben sýretteýge eń qıyn reńk­termen sheshilgen. Onda úsh adam qatar­laı otyrǵan syndy. Bastaryna jıren jylqy, kók bóri, qanatty qara barys tárizdi, sańylaýly bas kıimder kıgen be dersiz. Birinshi tulǵa jyly fonǵa oranyp, jyly reńde jazylsa, ortańǵysy kókshil kelbetti, aqshyl kıimde aspan kók jamylsa, úshinshisi qan qyzyl jolaqpen irgeles surqaı fonda, qara-qońyr túspenen ádiptelgen.

Kartınada aldymen sýretshiniń márt­­tigi aıtyldy desek, kóz aldymyzǵa qo­lyna qaryndashty durystap usta­ǵaly bergi qazaqtyń beıneleý óneri qor­jynyna salyp otyrǵan kól-kósir kartına músin, grafıkalary keledi (ony elimizdiń aıtýly mýzeıleriniń, jeke kartına jınaýshylardyń tutynyp otyrǵany qosa keledi).

Keleside sýretshi kórýshi nazaryn ortaǵa baǵyttaıdy. О́ner obrazyna beıil túsirip, oǵan uzaǵyraq qaraýǵa «buıyrady». Iá, Sembiǵalıdiń ómirin ónerinsiz elestetý múmkin emes. Onyń keskindemeli, grafıkaly, músinmen astasqan О́neri – sýretshi ómirine myqan aǵash, julyn tuta. Atoraı. Temirqazyq.

* * *

«Meniń bıigim» demekshi, biz osy esse jazba barysynda Sembiǵalı sý­ret­shini shama-sharqymyzsha aınala qa­­rap, kóz sholamyzdy onyń tik óner bıigine, ıaǵnı vertıkal órisine saldyq. Sýretshini zamandas-áriptes retinde janynda jú­rip, ár qyrynan baqylaı, janymyz qa­laǵan tusynan bajaılap qarap, onyń adamı keıpin qadarı-ha­limizshe tanyp, shyǵarmashylyq kel­be­tin aq qaǵazǵa esse qylyp túsirdik. Tap­qanymyzdy órshil portretine shtrıh qyldyq.

Jeńis KÁKENULY,

sýretshi