Baqsha ekkenniń beıneti qashan bitedi?

Fermerlerge arnaıy uıym kerek

Jalpy, jyl ótken saıyn baıaǵy shyryn qarbyz, tátti qaýynnyń dámi umytylyp bara jatqandaı. Erteden-aq baqshanyń babyn bilgen jurt qazir syrttan kelgen ónimderdi qanaǵat tutyp otyr. Áıteýir, joqtan jaqsy demeseńiz bul shirkinderdiń dámi baıaǵynyń shıregine de jýymaıdy-aý. Aý, sonda Syrdyń jergilikti suryptary qaıda?

– Osy saýaldy qaıtalap júrgenimizge kemi jıyrma jyldyń júzi aýdy. Negizi baıa­ǵy­nyń izsiz ketýi múmkin emes, el ishinde dıqanshylyq dástúrden aınymaǵandardyń qolynda tur. Bizde sony qaıtaratyn nıet bar, biraq shama joq. О́ńirdiń topyraqtyq-klımattyq jaǵdaıy baqsha ónimderiniń qaı túrin de egýge qolaıly. Tek osyny durys paıdalana almaı otyrmyz, – deıdi Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıteti Jara­tylystaný ınstıtýtynyń dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵy­lymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor mindetin atqarýshy Samalbek Qosanov.

Jaratylystaný ınstıtýty kóp jyldan beri kókónis-baq­sha ónimderiniń máselesimen aına­lysyp keledi. Instıtýt basshy­synyń osy saladaǵy uzaq jylǵy tájirıbeden túıgeni – baıa­ǵyny qaı­­tarýǵa bolady. Qazir Syr­darııa aýdanynyń Ińkár­da­rııa, Aı­darly aýyldary, Shıeli­niń bir­qatar eldi mekenderi qaýyn­­nyń jergilikti suryptaryn egip ke­ledi. Biraq olardyń ónimi syrt­qa ketip jatyr. Al Jańa­qor­ǵan­nyń Jaıylmasynyń qarbyzy bir­­den Reseıge jol tartady. Osy­­laı­sha ónimimizdi eksportqa jibe­rip, ózimiz syrttan kelgen qaýyn-qarbyzǵa qarap qalǵan jaıy­myz bar. Budan kim utty, kim utyldy?

Jyl saıyn alýshysy tabylyp, ónimi ótimdi bolyp tursa da kókónis-baqsha egetinderdiń búıiri shyqqan emes. Tapqanyn nesıeni jabýǵa jumsap, qalǵanyna tuqym alady. Jumysyn jeńildetetin arnaıy tehnıka alýdy bilse de oǵan artyq aqshasy joq. Baqsha óndirisi kúrish sharýashylyǵy sekildi mehanıkalandyrylmaǵan. Qazirgi jańa tehnologııa bul salaǵa áli jete almaı jatyr. Barlyq jumys qolmen bitedi, tipti, erte kóktemde egilgen daqylǵa plenkany da qolmen jabady. Osyndaı beıneti bes eli tirlikten keıin de sharýanyń shekesi báribir shylqı qoımaıdy.

– Biz osy ýaqytqa deıin aıtyp kele­miz. Taǵy da qaıtalaýǵa týra kelip tur. Bizdiń óńirge kókónis-baqsha ónimderin egetin sharýalardyń basyn qosatyn uıym qajet. Bul keregi joq keńes berip, jıi jınalys jasaıtyn emes, fermerlerge naqty kómek beretin qurylym bolýy kerek. Bul tarapta, árıne oblys ákimdiginiń qoldaýy kerek. Mysaly, qaýymdastyq qurylyp, sonyń negizinde ár aýdandaǵy kókónis-baqsha egetinderge shaǵyn traktorlar alynyp berilse, baqsha ekken dıqannyń beıneti jeńilder edi, – deıdi Samalbek Orazbaıuly.

Qazir kókónis ósirip, baqshasyn jaınatyp otyrǵandardyń kópshiligi tez pisetin, tasymaldaýǵa qolaıly sheteldik tuqymdardy egip otyr. Qolda jergilikti dán bolsa dıqandar da syrttyń tuqymyna kóz satpas edi. Osy kúni beınettenip baqsha ekkenderdiń bar­lyǵy derlik alypsatarlardyń je­mine aınalyp otyrǵany baıqalady. Qaýyn-qarbyz, qyzanaq-qııar pisken kezde baqsha basynan tabylatyn saýdagerler ónimdi kótere alyp ketedi de bazarǵa ákelip qymbatqa saýdalaıdy. Eger fermerdiń joǵyn joqtaıtyn uıym bolsa mundaıǵa jol berilmeıdi. О́nim­­di qaýymdastyq fermerden kóńil­ge qo­nymdy baǵaǵa satyp alyp, tutyný­shy qaltasyna laıyq qun qoıar edi. Ári sa­typ alýshy alǵan zatynyń sapasyn da osy uıymnan suraıdy. Demek, bul qaı tarapqa da tıimdi bastama. Qazir Shıe­lide tary, Jańaqorǵanda qarbyz otba­sy­lyq bızneske aınaldy. Endi ony ujym­dyq bıznes deńgeıine kóterý qajet.

Qoldaý bolsa – bastama kóp

Sońǵy jyldary Shıeliniń qyzanaǵy Túrkistan, Aqmola, Qaraǵandy, Aqtóbe oblystaryna asa bastady. Kókónis-baqsha sharýashylyǵy jaqsy damyǵan túrkistandyqtardyń Qyzylorda óńiri­nen ónim tasymaldaýy buryn-sońdy bolmaǵan qubylys. Qazir jekelegen dıqandar osy Shıelide 5 gektar jerge qyzanaq egip, ony tamshylatyp sýaryp otyr. Endi osy kásiptiń tıimdiligin arttyra túsý kerek.

– Qazir kúrish paıdasy mol kásipke aınaldy. Osy sharýashylyqtardyń deni az jylda jaǵdaıyn jaqsartyp alyp jatyr. Árıne olardyń talaptaryna bárekeldiden basqa aıtarymyz joq. Al baqshamen aınalysatyndar arasynda osyndaılar nege joq? Onyń basty sebebi – salany qoldaýda jatyr. Kókónis, baqsha egetinderge eń keregi sapaly tuqym men tyńaıtqysh. Sál demeý bolsa, dıqanshylyqtyń bul túri de boıyn tiktep shyǵa keledi. Qazir oblys ákimi Gúlshara Ábdiqalyqova ár aýdanǵa shyǵyp, túrli sala ókilderimen kezdesip júr. Kókónis-baqsha egetin dıqandarmen de osyndaı júzdesý jasalsa, olardyń kóp problemasy aıqyndala túser edi, – deıdi ǵalym.

Osydan biraz buryn Jaratylys­taný ınstıtýty Qorqyt ata atyndaǵy ýnıversıtettiń qoldaýymen jergilik­ti tuqymdy klondyq irikteý jumy­syn bastaǵan. Keıin oblystyq aýylsharýa­shylyq basqarmasynyń baǵdarlamalyq qoldaýy negizinde 4,5 mln teńge bóli­nip, Syrdyń qara kúlábisiniń tuqymyn zertteý biraz jerge deıin jetti. Amal ne, qazir qarjy joqtyqtan bastama orta joldan toqtap tur. Odan bólek, oblys ortalyǵyndaǵy №264 mektepke jylyjaı da salyp berdi. Qazir mektep ujymy jyl on eki aı kókónis ósirip otyr. Eger qoldaý bolsa, bul bas­tamany jalǵastyryp áketýge ábden bolady. Uzaq jyl osy salada eńbek­tengen ǵalym bıyl óńirdegi iri kúrish sharýashylyqtarynyń birine de barǵan eken. Olar big brother ádisimen jumys isteý týraly usynysyna qoldaý tanytty. Usynys boıynsha tuqym sharýashylyǵyn qurý, túrli tehnıka satyp alý, adam kúshin tartý, jer bólý sharýashylyq tarapynan bolady. Ǵalym osy arqyly óziniń oıynda júrgen bastamalaryn júzege asyrady. Biraq pandemııa sol kelisimdi júzege asyrýǵa kesirin tıgizip otyr.

Enjarlyqtan qutylsaq, en baılyqty ıgeremiz

– Osy máselemen aınalysatyn Orta­lyq Azııa jumysshy toby degen qurylym bar. Men sonda qaýyn sala­synyń tóraǵasymyn. Jumysshy top sharýasymen biraz jerdi araladyq. Túrikmenstan, Tájikstan men О́zbek­stan bizden áldeqaıda ozyp ketken. Klımattyq jaǵdaılary da jaqsy. Biraq bizdegideı tuqym joq, – deıdi ol.

Jalpy, álemde joǵary sapaly kúz­dik qaýyn ósetin iri úsh aımaq bar. О́zbekstandaǵy Horezm, Túrikmen­stannyń Sharjoý oblysy, Qazaq­standa Qyzyl­orda oblysy qaýyn egýge óte qo­laı­ly. Biz osy tabıǵı múmkin­dikti paı­dalana almaı otyrmyz. Geo­grafııa­lyq ornalasý jaǵdaıymyz da ózińnen ar­­tyl­ǵan ónimdi qaı túkpirge satýǵa yń­­ǵaı­ly. Oblys ortalyǵy men jeti aýdan­dy temir jol men avto jol kesip ótedi.

Ǵalym shetelge jasaǵan saparlary­nyń birinde keptirilgen qaýynnyń dámin tatyp, elge kelgen soń ınstıtýt laboratorııasynda kádimgi chıpsynyń formasynda shyǵarylatyn ónimdi jasaýǵa kirisip ketti. Aldymen syrttan keletin, erte pisetin qaýynnan ázir­ledi. Artynsha kesh pisetin jergilikti su­ryptan da daıyndady. Ekeýin saly­s­tyrǵanda jergilikti qaýynnan jasalǵan chıpsynyń dámi erekshe ekeni anyq baıqaldy. Qazir osy boıynsha Jaratylystaný ınstıtýty úlken joba daıyndap jatyr.

Oblystyń ózinde Jańaqorǵan men Araldyń Aqbaıyndaǵy dıqannyń qarbyz egý tásilinde erekshelik bar. Aqbaı dıqandary ekologııalyq taza ónim ósiredi. Olar bir túıir pestısıd qol­danbaı, jerdiń kúshimen dámi til úıiretin qarbyz ósirip otyr. Jańa­qor­ǵanda jaǵdaı basqasha, olar kóp ónim alýdyń jolyn jaqsy biledi. Ár aýdanda osyndaı erekshelik bar. Eger olarǵa ózara tájirıbe almasýǵa múmkindik jasasaq, kól-kósir paıdaǵa keneler edi.

Irgedegi О́zbekstan, tipti ózimizdiń Túrkistan óńiriniń dıqandary ala jazdaı jıǵan-tergenin qys boıy satyp, nápaqa etedi. Olardyń arasynda bir ǵana qaýynnan túrli ónim shyǵaryp, paıdaǵa kenelip otyrǵandar kóp. Bul sharýa bizdiń de dıqandardyń qolynan keler edi. Bul úshin baqsha ekkenniń beınetin jeńildeter qoldaý ǵana kerek.

Qyzylorda oblysy