Munaı klasteri qashan qurylady?

Importqa táýeldilik artýy múmkin

Endi aradaǵy saýda-sattyq na­ryq zańymen júıelenbek. Se­bebi 11 tamyz kúni EAEO Alqa­­synyń otyrysynda odaq­qa qaras­ty elderde polımer shıki­zat ónim­derine keden salyǵyn 6,5 paıyzǵa kóterý máselesi tal­qylandy.

Bul ıdeıa Reseıge tıesili, daýys berý nátıjesinde usynys odaqqa múshe elderdiń qoldaýyna ıe bolyp otyr. Sarapshylar on­daǵan polımer shıkizatyn shyǵa­ratyn zaýyt salyp tastaǵan Reseıdiń bul máselege ábden daıyndyqpen kelgenin aıtady. Sebebi EAEO-nyń kúni keshegi oty­ry­syna deıin qazaqtyń polı­mer shı­kizaty naryǵynyń eń súbelisi – reseılikterdiń úle­sinde bo­latynyn jyl saıyn­ǵy polı­mer shıkizatynan daıyn­dalǵan ónim túrleriniń kórmesi­men tanysqan kezde baı­qap qal­ǵanbyz.

О́tkenge kóz júgirtsek, polı­­mer materıaldarynsyz ekono­mı­­kanyń damýyn elestetý múm­kin emes. 1960 jyly álemde 12 mln tonna polımer mate­rıaldary óndirilse, 1970 jyl­dary 46 mln tonnaǵa, 1988 jyly 192 mln ton­naǵa jetken. Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyr 5 qyrkúıekte Atyraýda munaı-gaz salasyn damytý máseleleri jónindegi keńeı­tilgen keńeste zamanaýı munaı servısi klasterin quratyn kez kelgenin, munaı servısi otandyq shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa, ónimdi jumys oryndaryn ashýǵa, qosymsha quny joǵary óndiristerdi oqshaýlaýǵa múmkindik beretinin aıtqan bolatyn.

 «Qazaqstan qaptaýshylar qaýymdastyǵy» AQ basqarma tór­aǵasy Batyrbek Áýbákirov jıyn­da bizdiń eldiń qandaı usta­nymda bolǵanyn bilmegenin aıtady. Biletini – polımerli shıkizat ónim­derine keden salyǵyn 6,5 paıyzǵa kóterý máselesiniń odaqqa múshe elder arasynda qoldaýǵa ıe bolǵany, solaı dep zańdastyrylǵany. Búginge deıin polıetılen, polımerden daıyndalatyn ónimderdi Reseıden tasymaldap otyrǵan qazaq kásipkerlerin bul jańalyq alańdatyp otyr: birinshiden, taýar qymbattaıdy; ekinshiden ımportqa degen táýeldiligimiz tereńdeı túsedi. Qazannyń qulaǵyn ustap, shıkizattyń mol keninde otyrǵan reseılik zaýyttar eń aldymen tutynýshylaryn qamtamasyz etýge basymdyq beredi. Qazaqstandyq taýar óndirýshiler ótinim bergenshe, shıkizat óndirýshi profılaktıkaǵa, jóndeýge jabylyp, basqa da syltaý taýyp, jasandy tapshylyqty qol­dan uıymdastyrýy ábden múm­kin.

 Halyqaralyq bırjalardyń málimetine súıensek, polıpro­pı­lenniń baǵasy tonnasyna 475-500 myń teńge aralyǵynda. Kór­shi Túrikmenstan, Iran jáne О́zbekstannan daıyn polıpropılen qaptamalary syrtqy naryq­tarda Qazaqstandaǵy shıkizat – polıpropılen baǵasyna jaqyn baǵa­men satylady. Shıkizat daıyn ónimniń baǵasymen satylsa, báse­kelestik týraly aıtý múmkin emes, ondaı jaǵdaıda óndiris tıimsiz bolady.

Qazaqstan qaptaýshylar qaýym­das­tyǵynyń basshysy Batyrbek Áýbákirov Almatyda ótken on­laın jıynda EAEO-nyń sońǵy jıy­­nynda biraz máseleniń beti aı­qyndalyp qalǵanyn aıtty. Keden odaǵyna kirgenge deıin shıki­zat­ty ákelýge kedendik mólsher­leme 0 % bolǵan edi. Odaq quryl­ǵan­nan keıin bul 10%-ǵa jetti. Iаǵnı qazaqstandyq qaıta óńdeý­shiler shıkizatty Reseıden ǵana satyp alatyndaı jaǵdaıda qaldy. Reseı úkimeti Qazaqstannyń nary­ǵyn tolyqtyra alatyn kólemdi óndi­ris oryndary bar ekenin aıtyp, kúte turýdy ótingen. Sarap­shylar osy rette munaı naryǵy, shı­kizat baǵasyna qatysty qy­zyq qubylystardyń baıqala bastaǵanyn aıtady. Shıkizat mu­naı baǵasyna tańylmaǵan deldaldar­da bar. Munaı baǵasy túsip barady, shıkizat quny da túsýge tıis. Biraq ol burynǵysha qalyp otyr. Úshinshi túıtkil – bul 100 paıyz­dyq aldyn ala tólem. Bul saýdada qosymsha qıyndyqtar týdyrady.

Endi polımerli shıkizat ónim­derine keden salyǵyn 6,5 paıyzǵa kóterý týraly sheshim odaqqa múshe elderdiń bárine birdeı qolaısyz bolýy kerek edi. Biraq Reseıdiń únsiz otyrǵany, Qazaqstan Úki­me­tiniń taýar óndirýshileriniń tyny­syn taryltatyn sheshimge qarsy tura almaǵany qazaqstandyq kásipkerlerdi tańǵaldyryp otyr.

– Kúni keshege deıin Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi polı­merli shıkizat ónimderine keden sa­lyǵyn 6,5 paıyzǵa kóterý týra­ly usynysqa qarsy bolady dep úmittengen edik. Úmit úzil­di. Biz bul jaǵdaıǵa aralasý úshin Qazaqstan Prezıdentine hat da­ıyndap jatyrmyz, – deıdi Batyr­bek Áýbákirov.

Osy rette, qazaqstandyq kásip­kerler sheteldik ónimderdi áke­lýge baj salyǵyn kóterýi kerek degen oıǵa bekinip otyr. Shıki­zatty óndirýshi zaýyttan satyp alý múmkin bolmaǵandyqtan, polı­merdi deldaldardan aıyna 10-20 tonnalap satyp alýǵa týra kele­di. Osy máseleni sheshý kerek. Sol sebepti baǵany ustap tur­ǵan jáne otandyq óndiristiń damýy­na kedergi keltirip júrgen deldal­dar­dyń yqpalyn azaıtýdy Úki­met qaperge alýǵa tıis. Otan­dyq óndirýshini qorǵaıtyn jáne she­teldik básekelesterdiń ónimde­riniń qymbattaýyna jol ashatyn jalǵyz sheshim osy.

– Jaǵdaı kúrdeli. Qazaqstanda qazirdiń ózinde eki kásiporyn jabyldy, jyl sońyna deıin 4-5 zaýyt jabylady dep boljap otyrmyz. Úkimet qosymsha sheshimder qa­byldamasa, EAEO aıasyndaǵy bar­lyq pozısııalardan utylamyz. Biz sońǵy úsh jyl ishindegi prosesterge (2017-2019 jj.) taldaý júrgizip, ımport eksporttan 339 ese asatynyn túsindik. Pandemııaǵa jáne ekonomıkalyq jaǵdaıǵa baılanysty Qazaqstanda jumys oryndaryn saqtaý jáne damytý úshin barlyq kúsh-jiger jumsalýy kerek, – deıdi Batyrbek Áýbákirov.

Qazaqstan qaptaýshylar qaýymdastyǵynyń basshysy osy­ǵan deıin jýrnalısterge Túrik­men­stan, Iran jáne О́zbekstan sııaq­ty elderdiń polımerli qapta­ma­laryn óndirýshilermen adal básekelestikti qalyptastyrýymyz kerek ekenin talaı aıtqan. Qap­tama qunynyń 65-80 paıyzy polıpropılenniń ózindik qunynan qalyptasady. О́zbekstan men Túr­ikmenstanda munaı-hımııa kásiporyndary negizinen memleketke tıesili bolǵandyqtan, olar eksportty ulǵaıtý jáne kóbirek valıýtalyq kiris alý maqsatynda ishki óńdeýdi damytý saıasatyn júrgizýde. Iаǵnı otandyq óńdeý­shiler shıkizatty arnaıy baǵamen alady, sondyqtan eksportty ulǵaıtýǵa múmkindik mol.

Salany damytý strategııasy kerek

Batyrbek Áýbákirovtiń túsin­dirýinshe, aldaǵy ýaqytta tym bolmasa О́zbekstanǵa qatysty jaǵ­daıdy Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi baqylaýǵa alýy kerek. О́zbekstan, EAEO-ǵa múshe emes. Biraq ónim óndirýshileri biz­diń elmen, odaqqa múshe elder­men kelisimderde kórsetilgen bar­lyq jeńildikterdi paıdalanyp otyr. О́zbekstan prezıdentiniń 2019 jylǵy 2 qazandaǵy № 3818 jar­lyǵy aıasynda shetten kelgen taýar túrlerine 20 paıyzdyq baj salyǵyn engizgen. Bul faktor ózbek taýarlaryna ashyq básekelestiktiń ótinde qalqan bolyp, jolyn ashyp otyr. Kúni keshe EAEO múshe elderdiń 6,5% kedendik baj salyǵy engizýdi mindettegen sheshiminen keıin odaqtaǵy seriktes el Reseı ǵana emes, qytaılyq jáne ózbekstandyq ón­dirýshiler de qazaq naryǵyn polı­merli qaptaýysh ónimdermen tolty­ryp, ózimizdiń taýar óndirý­shi­lerdiń tynysyn jaýyp tastaı­tyny anyq. Sebebi mundaı jaǵ­daıda Reseımen ǵana emes, О́zbek­stanmen de básekelestik jaǵda­ı­ynda bolamyz. О́zbekstan úshin baj salyǵy ózgermeıdi. Bul faktor olarǵa polımerli shıkizatty arzanyraq satyp alýǵa, joǵary sapaly ónimdi jasaýǵa jáne ony arzan satýǵa jol ashady. Utylatyn taǵy da Qazaqstan.

– Iran men Túrikmenstan týraly málimetterdi biz Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııaǵa jiberip, tergeýdi bastaǵymyz keledi. Biz aqsha nemese jeńildikter sura­maı­myz, dempıngke qarsy sharalardy nemese óndirýshilerdi qorǵaıtyn basqa sharalardy engizýimiz kerek. Aıtpaqshy, qubyr shyǵaratyn re­seılik zaýyttar bul múmkindikti sátti paıdalandy. Sebebi kór­shi el jaǵdaıdy baqylap, ózderi­ne tıimsiz bolyp tıetin sharttar­dyń qabyldanyp ketpeýin qada­ǵa­lap otyr. Meniń bilýimshe, qazaq­stan­dyq tarap eshqashan Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq komıssııaǵa óti­nish jibermegen, – deıdi B.Áýbá­kirov.

Ol osy tamyz aıynda Almatyda ótken jıynda munaıdyń úlken qory bar Qazaqstan polımerli shı­kizatty óńdeýdi jáne óndirýdi úıren­begenin, munaı-hımııa salasyn damytý strategııasy joq ekenin aıtty.

Reseıde munaı klasterine qatys­ty strategııa bar. О́zbekstan eki zaýyt ashyp, úshinshisin iske qo­sýdy josparlap otyr. Túrikmen­standa eki zaýyt bar. Iran munaı-hımııa salasyn belsendi damytyp jatyr. Eger jaǵdaı osylaı jalǵasa berse, birer jylda Qazaqstan nary­ǵy osy memleketterdiń ara­synda bóliske túsýi ábden múmkin. О́ndirýshilerimiz polımer shıki­zatyna táýeldi. О́kinishke qaraı, shıki­zattyń joqtyǵynan óńdeý ónerkásibi nashar halde.

– 2015 jyly Energetıka mınıstrligi Qazaqstan 500 myń tonna polıetılen, 500 myń tonna po­lıpropılen óndiredi dep ýáde bergen edi. 2020 jyldyń ekinshi jartysyna jettik, jaǵdaı ózger­gen joq. Kórshi elder shıkizatty kóp óndirip, jaqyn arada naryq solardyń ónimine tolady. Munaıy mol Qazaqstannyń polımerli shıki­zatty óńdeýdi jáne óndirýdi bilmeýi kóńilge qaıaý túsiredi, – dedi B.Áýbákirov.

Ol Atyraýdaǵy zaýyttyń qu­ry­­lysy áli jalǵasyp jatqanyn, Pav­lodarda bir zaýyt bolǵanymen, ol qajetti ónimdi jetkilikti mól­sherde óndirmeıtinin jáne jeke ınvestordyń menshiginde ekenin aıtty. Qazaqstannyń óziniń shıki­zaty joq, satyp alýy kerek. О́zi shıkizat óndirmeıinshe, óndiris salasyn kótere almaımyz.

Qaıtpek kerek? Polımer óndi­retin shıkizat bar, taýar joq. Álemdik munaı naryǵyndaǵy sal­maqty oıynshylardyń biri bolsaq ta, munaıdy tereń óńdeıtin klaster joq. El ekonomıkasyna aıtarlyqtaı paıda ákeletin jáne sapaly jańa jumys oryndaryn qurýǵa múmkindik beretin ilespe salalar (etılen, propılen, rezına, lateks) shyǵaratyn óndiris oryndary qurylmady. Álemdik standarttarǵa saı keletin janarmaı stansalarynyń jelisi tipti joq. Mamandar aıtqandaı, bul sala tek bizdiń elde ǵana emes, álem­de de jabyq salalardyń biri. Biraq qazir qupııa azaıdy, son­dyq­tan munaı-gaz sa­lasyna qatysty qaltarysta qalyp kelgen má­se­lelerdi ashyq aıtyp, sheshimin izdeıtin kez keldi. Qazaq­standa mu­naı-hımııa salasyn da­mytýdyń strategııasy joq ekeni, munaıly ekonomıka bizdiń kóp kem­shi­ligimizdi syrt kózge baıqat­paı otyr­ǵany osyǵan deıin de talaı ret aıtylǵan.

Shıkizat kóp, ónim joq

Qazaqstan munaı servıstik kompanııalary odaǵynyń tóralqa tóraǵasy Rashıd Jaqsylyqov adamzattyń munaıǵa degen táýel­diligi áli uzaq jyldarǵa sozylatynyn, dári-dármekten bastap polımer, polıetılenge deıin munaı qaldyqtary – munaı kúkirtinen daıyndalatynyn aıtty. Sondaı-aq munaıdy tereńdetip óńdeý, munaı-hımııa klasteri máselesine kelgende Úkimette de, BAQ-ta da qol jetken jetistiktermen shek­telip qalatyn shúkirshiliktiń beleń alyp bara jatqanyna jabyr­qaıtynyn da jasyrmady. Ekono­mıkanyń osy salasy týraly sóz bolǵanda jol qurylysymen shek­telip qalý úrdisiniń boıaýy qa­lyńdap barady. Bul úrdis tereńdeı berse, keler urpaq bizdiń býynǵa, bizdiń «Munaıdyń, shıkizat keniniń qulaǵynda otyryp, jol ekonomıkasyn ǵana órkendetken urpaq» dep baǵa berýi de ábden múmkin.

– Jol salǵan kezde qolda­ny­latyn bıtýmdy nemese mazýtty daıyndaý úshin kóp bas qatyrýdyń keregi joq. Bıtým munaıdy tereń­detip óńdeý kezinde alynatyn eń sońǵy ónim túri, muny sarapshylar sońǵy kezde munaı qoqysy dep júr. Álemdik ekonomıkada munaıdy qoldanbaıtyn birde-bir sala joq. Tipti aǵash pen temirdi polımer taýarlar yǵystyra bastady. Endigi jerde Úkimettiń de, BAQ-tyń bul má­se­lege tereńirek qaraǵany jón bo­lar edi, – deıdi Rashıd Jaqsy­lyqov.

Onyń aıtýynsha, álemdik alpaýyt munaı kompanııalarynyń shıkizatty tereńdetip óńdeý nátı­je­sinde polımer shıkizatyn da­ıyndaıtyn enshiles kompanııalary kóp.

– Qazir ótkenge oralý, ınves­torlardy munaıdy tereńdetip óńdep, polımer shıkizatyn, odan da­ıyn ónimderdi daıyndaýǵa min­detteýge sebep kórip turǵan joqpyn. Sebebi sheteldik kom­panııa­lar polımer daıyndaıtyn munaı kúkirtin elderine tasyp alyp ketip jatqan joq. Kózin tap­saq, polımer keni – munaı kúkir­ti bizge de, sheteldikterge de jetedi. Eger ǵylymdy óndirispen ushtas­­tyr­ǵanda, munaı óńdeıtin zaýyt­tar­dyń árbir buryshynan bir-bir kásip­oryn salyp tastaýǵa bolar edi. Biraq memlekettik deńgeıde qabyl­danǵan baǵdarlamalardyń ǵylym­nan alystap ketkeni endi sezilip, sonyń zardabyn tartyp otyr­myz. Sebebi árbir salanyń tıimdi­ligin teorııa deńgeıinde daıyn­dap beretin ǵylymı-zertteý ınstıtýttary joq. Amal joq, ózgeniń zertteýine táýeldi­miz. Byltyr ǵana mem­lekettik deńgeıde kóńil bóline bastaǵan qarapaıym zattar ekono­mıkasynyń kiltıpany munaı klasterinde jatyr, – deıdi ol.

Sarapshy aıtqandaı, polıpropılen men polıetılen óndirý jobalaryn iske asyrý ishki jalpy ónimniń jyldyq ósimin ortasha eseppen 1,5 paıyzǵa jetki­zýge múmkindik berer edi. Munaı-gaz hımııasy salasy ekonomı­kanyń basqa salalaryna mýltı­plıkatıvti yqpal etedi. Álemde bul saladaǵy kómirsýtek shıki­za­tynyń qoldanylý úlesi – 34 pa­ıyz. Al Qazaqstanda óte az.

ALMATY