Áshirbek SYǴAI: «Urshyqsha ıirip, asyqsha shıyryp otyramyn»

«Syn shyn bolsyn, shyn syn bolsyn», degen Muhtar Áýezovtiń sózin taǵylymyna alyp, ómirlik zertteý taqyrybyn qazaq teatry men ádebıetiniń synyna burǵan qaıratkerler neken-saıaq. Sol az toptyń aldynda kim tur desek, aýyzǵa birinshi alynatyny,   árıne, Áshirbek Syǵaı. Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaq Ulttyq óner ýnıversıtetiniń professory, teatr synshysy, pedagog Á.Syǵaıdan jaqynda «Habar» arnasynda dúnıege kelgen «Jansaraı» jobasy týraly áńgimelep berýin suraǵan edik.

«Syn shyn bolsyn, shyn syn bolsyn», degen Muhtar Áýezovtiń sózin taǵylymyna alyp, ómirlik zertteý taqyrybyn qazaq teatry men ádebıetiniń synyna burǵan qaıratkerler neken-saıaq. Sol az toptyń aldynda kim tur desek, aýyzǵa birinshi alynatyny,   árıne, Áshirbek Syǵaı. Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaq Ulttyq óner ýnıversıtetiniń professory, teatr synshysy, pedagog Á.Syǵaıdan jaqynda «Habar» arnasynda dúnıege kelgen «Jansaraı» jobasy týraly áńgimelep berýin suraǵan edik.

– Buǵan deıin de siz telear­nalarda kóp adamdarmen suhbat­tastyńyz, syrlastyńyz. «Ha­bar» arnasyndaǵy ózińiz júr­gizetin «Jansaraıda» son­da­ǵy ıdeıalaryńyzdy qaıta jańǵyrt­qyńyz kele me?

– Shynyn aıtqanda, «Jansaraı» meniń oıymda joq nárse bolatyn. Meni «Qazaqstan» telearnasy «Sahna» degen habardy júrgizý úshin shaqyryp, osy jobanyń dúnıege kelýin taǵatsyzdanyp kútken edim. Biraq olardyń ýádesi uzaqqa sozylyp ketti de, sol arada jospar ózgerip shyǵa keldi. Al jalpy men ózim teatrdyń patrıotymyn. Kózimdi ashqaly kórgen-baqqanym tek teatr. Ras, sonaý 70-shi jyldary osyndaı bir habardy júrgizgen bolatynbyz. S.Orazalın, S.Ábdikárimov, marqum Á.Taýasarov, tórteýmiz kóp eńbek sińirdik. Julyndaı jas jigit edim onda. Sodan qoǵamda talaı ózgerister oryn aldy, 90-shy jyldardyń basynda balapan basymen, turymtaı tusymen ketti degendeı, «Sahna» úzilip qaldy.

Araǵa qanshama jyldar ýaqyt salyp, mine, «Habar» arnasynan Rınat Dýmanov esimdi bas prodıýser jigit habarlasty. Telearnalar ózimnen túrli suhbat alady, «Aımaqtar ala­many» degen biraz jobaǵa qatys­qanym taǵy bar, qysqasy, úlken-kishisi oılasa kelip, meni bul jobany júrgizýge laıyq adam dep tapqan eken. Bularyna rahmet. Telearnalarda tok-shoýlar, shekten tys kóńildi habarlar kóbeıip ketti ǵoı qazir. Kisiniń aıyzyn qan­dyrmaıdy. Jeńil-jelpi, ne bolsa sony kúlkige aınaldyryp, oǵan tok-shoý dep aıdar taǵady, ózderimen ózderi bir jelpinip, kelin túsirgen aýyldaı bolyp jatady. Al myna habar múlde bólek bolsa deıdi ǵoı endi jobany uıymdastyrýshylar.

– Atyn nelikten «Jansaraı» dep qoıdyńyzdar?

– Atyn birden tapqanymyz joq. «Áshaǵańmen áńgime» dep kórsek qaıtedi dep te usynys aıtty. «Tolǵam» dep atasaq qaıte­di dedi. «Maǵynaly áńgime», «Salıqaly sóz» deımiz be degenderi shyqty arasynan. Sosyn áıteýir «Jansaraı» degen sýyrylyp ortaq at týdy. Aldymen bir ret shyǵarmashylyq toppen jolyǵyp, aldaǵy jumystarymyzdy, baǵyt-baǵdarymyzdy aıqyndap aldyq. Rınat, shetelde oqyǵan Murat esimdi ozyq oıly jigitter, bir sózben aıtqanda, telearnada túrli jobalarymen baǵyn synap júrgen jas­tar barshylyq eken. Olar: «Al endi neden bastaımyz?» degen suraq tótesinen qoıylǵanda, sóz saıys ta, basqa saıys ta bar, neshe túrli tok-shoýlar jetedi, al mynaý tereńnen lyqsyp shyǵatyn, búgingi bilimdi, parasatty, el aldynda júrgen arqaly, adýyn degen azamattardyń ne oılaıtynyn halyqqa jetkizý úlken másele bolyp otyr», dedi. Sodan tez arada iske jumyla kirisip kettik. Qazir birazy jazylyp daıyn tur.

– Sonda «Jansaraıǵa» jaı adamdardy shaqyrmaı, tek bel­gili tulǵalarmen ǵana suhbat júr­gizesizder me?

– Munda úlken-úlken azamattardan bastaýdy jón kórdik. Jańaǵydaı álgi eki-úsh án jaza salyp kompozıtor, bir-eki kitappen dardaı jazýshy bolyp júrgender emes, kádimgi elge moıyndalǵan, el arasynda belgili bir brendke aınalǵan, ataq-abyroıy zor, aıtatyn oıy da maǵynaly, salıqaly azamattardy tańdap, tizi­min jasap, aldymen toǵyz adamdy birinshi jazýǵa bekindik. Olardyń ishinde Ákim Tarazı, Myrzataı Joldasbekov, Tólen Ábdik, Dýlat Isabekov, Esmuhan Obaev, Keńes Dúısekeev, Qaırat Baıbosynov sııaqty halyqqa tanymal jandar bar. Bulardyń bárimen suhbat júrgizip úlgerdik. Birinshisinde Ákimmen áńgime qozǵadyq. Ekinshide Dýlat Isabekovpen áńgimelestik. Habar senbi saıyn saǵat 13.10-da turaqty túrde berilip turmaq.

Aldaǵy ýaqytta taǵy da sol deńgeıdegi Shota Ýálıhanov, Toqtar Áýbákirov, Esken Sergebaev, Asqar Jumadildaev, Eskendir Hasanǵalıev, Mámbet Qoıgeldi, Nurǵalı Núsip­janov, Sábıt Orazbaev, Talǵat Teme­nov sııaqty ártúrli saladan tulǵalar qamtylatyn bolady. О́mir degenińiz kóshpeli, búgin bar adam, erteń joq. Bir jaǵynan belgili adamdardyń «Altyn qorǵa» daýys­­taryn, beınelerin jazyp alyp qalamyz. Qudaı árdaıym jaqsylyqqa bastaǵaı, ıgi jaısańdar ómir súre bergeı, biraq dese de, mine, keshe ǵana ózimiz kórgen Qanapııa Teljanovtar búgin joq qoı aramyzda. Kúni keshe Dúkenbaı Dosjanovty ǵaıyptan joǵaltyp aldyq. Sol kisiler osy habardyń bildeı bir qatysýshylary bola alar edi-aý. Sondyqtan ólip qalǵannan keıin jylap-syqtap, «áttegen-aı» dep barmaq tistep qalatyn ádetimizden arylýymyz kerek. Myna habar soǵan da jaýap beretin sııaqty. Barymyzdy bardaı, tarlandardy taýdaı etip asqaqtatý árdaıym paryz. Olardyń arasy saýsyldaǵan aqsaqaldardan ǵana turmaýy kerek jáne ylǵı er-azamattar bolyp ketse taǵy bir túrli óreskel. Mysaly, Farıza Ońǵarsynova, Aqushtap Baqtygereeva, Kúlásh Ahmetova sııaq­ty halyqtyń sózin sóılep júrgen aqyn qyzdarymyz, Asyly Osmanova syndy eldiń, jerdiń, halqymyzdyń taǵdyryna baılanysty aıtatyn ýáji, mámilesi bar sańlaqtardy tartsaq aıyp pa?!

Aınalyp kelgende, bul joba salıqaly sóz, maǵynaly áńgime degen fılosofııaǵa baǵynýy kerek. Álgi bir: «Qansha áıeliń bar, aqshańyz kóp pe, ótirik aıtqan joqsyz ba?» degen syńaıdaǵy syldyr-suıyq suraqtar qoıylatyn habarlar bar emes pe? Kórip júrmiz. Yńǵaısyz, sóket suraqtardy úlken adamdardyń kózin badyraıtyp qoıatynyn qaıtersiń. Men qalaı ótirik aıtamyn. Jasym jetpiske taıap qalǵanda. Suraqtyń da suraǵy bolýy kerek qoı. Kimmen sóılesip otyrsyń, aldyńda otyrǵan kisi qandaı deńgeıdegi adam? Muny bilmeı, kóp aldyna qoryqpaı qalaı shyǵady? Aldyńǵy eki habardy tamashalaǵan adamdar óte jaqsy pikir aıtyp jatyr.

– «Jansaraıdyń» jańalyǵy nede sonda?

– Munda endi biz aspandaǵy aıdy jerge túsirmeıtin shyǵarmyz. Qarapaıym kúndelikti áńgime. Biraq onyń negizgi maqsaty – keıipkerdi sóıletý. Men álgi júrgizýshi ekenmin dep, árkimniń shamyna tıip, oıyn buzyp ketip, sózin kesip otyrýdan boıymdy aýlaq salǵym keledi. Sóılep ketsem, meniń de bir kisideı sheshendigim bar. Maqsat ózimdi kórsetý emes. Shaqyrylǵan adamnyń jan-dúnıesin aqtarý, sol ne oılaıdy, qonaqty aldyńǵy kezekke shyǵaryp, aıtqan súbeli, salmaqty oılary bolsa, sony el-jurtqa usyný.

– Áńgime belgili bir taqyrypty ashýǵa arnala ma?

– Munda belgili bir sheńber degen atymen joq. Maqsat keıipkerdi jan-jaqty ashý bolyp tabylady. Onyń ómirdegi, ónerdegi bolmysy, ádebıettegi, saıasattaǵy orny, jalpy áleýmetke kim ol, halyq úshin qandaı kisi aldyńyzda otyrǵan adam, meıli ol ushqysh, ǵaryshker, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, ǵalym, áıtpese, aýzymen qus tistegen mýzykant, matematık, kim bolsa ol bolsyn, mamandyǵyna baılanys­ty da, adamdyǵyna baılanysty da halyqqa qundy oılary qajet. Al endi muny qandaı formada aıtqyzamyz, bul másele endi júrgizýshi, maǵan da kóp baılanysty. Tipti, ol qoly qalt etkende nemen aınalysady? Júrgizýshi retinde men keıipkerimniń barlyq jan syryn ashýǵa tıistimin. Mysaly, Asqar Jumadildaev myqty matematık ekenin jurt bilýi múmkin, al sol eseptiń bilgiri jáne óleń jazatyn aqyn ekenin bilemiz be? О́leńin oqytýym múmkin. Sol sııaqty, Keńes Dúısekeevke dombyra tartqyzdym. Esmuhan Obaevqa án aıtqyzdym. Kompozıtordyń dombyra tartqany, akterdiń, matematıktiń óleń oqyǵa­ny qandaı ǵajap! Ylǵı qara sóz qara qazaqtyń uıqysyn keltirýi múmkin, sol úshin dınamıka berip otyrý kerek. Qalaı bolǵanda da tartymdy bolýy úshin salmaqty, salaýatty sóz qozǵaı otyryp, tulǵanyń ishki, biz bilmeıtin qyrlaryn ashýym mańyzdy.

– Bılik, tirlik qýyp júrgen jandar ne deıdi? Bizdi nege sha­qyr­­­­maısyzdar dep qolqa salyp júr­meı me?

– Biraq ázirge tizimde ondaı adamdar joq. «Qyzmet – qoldyń kiri», birde bar, birde joq, búgingi istep otyrǵan qyzmetine qaraı tańdap, taban astynan el-jurtqa keremetteı etip kórsetý asyǵystyq pa dep oılaımyn. Árıne, el úshin qabyrǵasy qaıysyp, isi men sózi sáıkes keletinderdi sóıletýden qashpaımyz. Al endi joǵarydan kim ne aıtsa, soǵan bas shulǵyp, jaı otyrǵandarmen, shynyn aıtqanda, meniń sóıleskim kelmeıdi. Jáne ony ózim synap ta jiberýim múmkin.

– Jańa baǵdarlamanyń taǵy qandaı erekshelikterin bólip aıtasyz?

–Baǵdarlama 40 mınótke shaq­talǵan. Men suraq beremin. Ol kisi jaýap berip otyrady. Jaýabyn men meılinshe shektemeımin. Tipti uzap bara jatsa esebin taýyp, áńgimesin bııazy túrde bólemin. Oıyn basqa nársege aýystyramyn. Biraq sol suraqqa syımaı, «áttegen-aı» dep aıtýǵa úlgere almaı qalǵan oılary bolsa, ózim el-jurttyń ortasyna baryp otyramyn da, al keıipkerimdi ortaǵa shyǵaramyn. Arnaıy jaryq túsiriledi. Oǵan ol úshin 3 mınót ýaqyt bólinedi. Erekshe bir atmosfera beriledi. О́ziniń búkil túıindi oılaryn qorytyp, aıtyp shyǵady. Osymen habar aıaqtalady. Stýdııaǵa kóp kórermendi jınaımyz. Kádimgi otbasyn ustap otyrǵan ardaqty ana­larǵa deıin qatysady. Ǵylymı orta, magıstrant stýdentter otyrady. Já­ne kórermen tarapynan suraq qo­ıylady. Oǵan múmkindik beremin. My­saly, Dýlat Isabekovke, Esmuhan Obaev­qa ashy suraqtar qoıylyp jatty.

– «Jansaraıdy» ashý úshin adam­nyń qolynda kilt bolýy ke­rek qoı. Sol aıtqandaı, osy tul­ǵalardyń qyr-syryn ózińiz jaqsy bilesiz be?

– Olardyń bári zamandastarym ǵoı. Menen 4-5 jas úlken, bolmasa kishi áıtpese, qatar degendeı, bári bir dastarqannan dám tatyp júrgen jaqyn azamattar. Myrzataı Joldasbekovpen kezinde qyzmettes boldym. Ákim Tarazımen, mine, áli kúnge deıin birge sabaq berip júr­miz. Tólen Ábdikpen Ortalyq komıtette birge qyzmet istedim. E.Obaevpen, Q.Baıbosynovpen 40 jyl ónerde birge kelemiz. Keńes Dúısekeevpen osynda kórshi tura­myz. Biri aǵadaı, biri inideı. Ári synshy retinde olardyń báriniń shyǵarmashylyǵynan habarym bar. Teatr synshysy bolǵanymmen áde­bıetti bireýden kem bilemin dep aıta almaımyn. Jáne keıde pikir de bildirip júrmin. Dramatýrgııa – ádebıettiń janry. Al dramatýrgııa­ny Rymǵalı Nurǵalıev ekeýmizden basqa sońyna túsip jazǵan qazaq joqqa tán. Meniń qaı kitabymdy alsańyz da bir taraýy dramatýrgııa týraly. Teatrdyń negizi – ádebıet. Qaı óner túriniń bolsyn negizi – ádebıet. Kınońyz ádebıetsiz ne isteı alady? Teatr ne isteıdi? Ádebıetsiz, mátinsiz kompozıtor qandaı án shyǵara alady? Operańyz lıbrettosyz júre me?

– Sizdiń aıtqan sózderińizdiń ózin sol kúıinde qaǵazǵa túsirip ala berýge bolady. Dap-daıyn dúnıe. Suraqtaryńyzdy áýeli jazyp alyp baryp qoıasyz ba?

– Qaı nársege bolsyn bet bura bilý kerek. Ishki daıyndyq óte-móte qajet. Áıtpese, dóreki tilmen aıtqanda, bazarda kartoshka saýdalap júrip baryp habar júrgize salýǵa bolmaıdy. Tipti kıimińe deıin stýdııada erkin otyratyn, ózińdi erkin sezinetin jaıly bolǵany jón. Ártúrli habarda ártúrli kóılek, ártúrli kostıým kııýge týra keledi.

Ras, M.Joldasbekovke beretin suraqty T.Ábdikke qoıa almaısyz. Kimge ne suraq bererińdi bilip barýǵa tıissiń. Jáne maǵan redaktorlar kómektesedi. Aldyma josparly suraqtardy usynady. Árıne olar jas­tar emes pe, keı suraqty sál ótkirleý qoıyp jiberýi múmkin. Ony men jumsartamyn. Iаǵnı, myna habarǵa zııan tıgizbeımin. El-jurttyń aldynda bet jyrtysyp, kinálasyp jatýdyń keregi joq dep esepteımin. О́te mádenıetti, serpindi, qyzyqty dıalog dınamıkalyq tur­ǵydan órbýi kerek. Sondyqtan keıbir beı-bereketteý qoıylǵan saýaldar bolsa, ony ózgeshe qyrynan berip jiberemin. О́zim janymnan qosyp otyramyn. Taza mátin sol qalpynda ketpeıdi. Sebebi, men jazatyn adammyn. Ma­ǵyna qalady, biraq berilý úlgisi meniń ózime tán, Áshirbek Syǵaıdyń deńgeıinde berilýi kerek. Úlken ǵalymǵa, moıyndalǵan tulǵaǵa eńbek jolyn jańa bastaǵan redaktordyń oıymen suraq bersem, meniń ózim bir túrli halyqtyń kózine oǵash bolyp kórinýim múmkin. Sondyqtan aldymda otyrǵan kisi­men deńgeıim teń bolýyn qatty qadaǵalaımyn. Odan kem túsip jatsam, «myna baıǵustyń bul habardy júrgizip nesi bar?» dep aıtpaı ma halyq. Al men qolymda júrgizýshilik tetik bar eken dep, aldymda otyrǵan adamdy asyp ta, basyp ta ketpeýim kerek, shań qaptyryp, sál tasada qaldyrýǵa taǵy bolmaıdy, ol kisini jáne ózimnen ozdyryp ta jibermeýim kerek. Qysqasy, ishki tepe-teńdik saqtalyp otyrady. Biraq ol kisi aıtpaı ketken nárseni tolyqtyryp otyrýǵa quqym bar.

– Bul jobanyń ómiri uzaq bolaryna senesiz be?

– Aınalaıyn, jer betinen bul túgili uly ımperııalar da quryp ketip jatady. Muny dál aıta almaımyn. Alla qansha ǵumyr beredi, soǵan baılanysty. Formasyn, qurylymyn, mazmunyn ózgertpeıtin eshteńe joq. Belgili bir kezeńge deıin bul habar júredi. Halyq, tulǵalar aman tur­ǵanda, nege uzaq jasamaıdy. Biraq, júrgizýshi jurtty sózge tym toıǵyzyp jibermeýi kerek. «Oı, myna kisiniń oıy esh ózgermeıdi, bir saryndy, sol baıaǵy eski súrleý» dep otyrsa maǵan da jaman. Sondyqtan ár habardan sheberlik, tapqyrlyq qyrlar qylań berip qalýy kerek. Keıde shuqylap otyrmasań sóılemeıtin kisiler bolady, al bireýler áńgimeniń sál shetin sókseń, ármen qaraı ilip áketedi, onymen taǵy jaǵalasa ketpeý kerek. Oılana bilýdiń, sóıleı bilýdiń óziniń bir teledıdarǵa tán nyshandary bar, sony saqtaı bilgen utady.

Áńgimelesken

Qarashash TOQSANBAI,

«Egemen Qazaqstan».