DÚBIRGE TOLY DÚNIE

Kórshi qaqysyn umytýǵa bolmaıdy О́zbekstan soń­ǵy ret eki el arasyndaǵy iri she­karalyq Qarasý beketin bir jaqty ja­p­qanyn sa­rap­shy­lar úlken saıa­satqa aparyp tióreıdi. Bul qyr­­ǵyzdardyń Syr­da­rııaǵa baryp quıatyn Na­ryn ózeninde Qambar ata-1 GES-in salý josparyna jaýap dep baǵalaıdy. Bul qurylys Qyr­ǵyzstannan bastaý alatyn sýǵa bógesin. Sondaı bógesin júzege assa, О́zbekstanǵa keletin sý azaıady. Ol sý ózbekterdiń negizgi daqyly – maqta egisine zııandy áserin tıgizedi. Árıne, ózbekter Qarasý be­ketin sol úshin japtyq dep otyr­ǵan joq, jaı bir jeleýdi alǵa tosady – aıtarlyqtaı avtokólik aǵyny ótetin bul ótkizý pýnkti jedel jóndeýdi qajet etedi-mis. Solaı bolǵan kúnde de, jaqsy kórshiler muny kúni buryn eskertip, áıtpese ony tars jap­paı-aq, sol jóndeý jumysyn qosarlaı júrgize bermes pe. Al bul beketti japqannan keıin de jýrnalıst qaýym onda eshqandaı jedel jóndeý jumystary júrip jatpaǵanyna kýálik etedi. Endi bul bekettiń jaby­lýy­nyń saldaryna kelsek, odan eń aldymen eki jaqtyń da bıznesine zııan keledi. Osy Qarasýda úlken kóterme bazar bar. Oǵan túsken qytaı buıymdaryn ózbek jaǵynan kelgender alatyn, ony óz jaǵyna aparyp satatyn. Sodan eki jaqtyń da adamdary ózderiniń kúnkóris qajetin aıyryp otyrar edi. Shekaradaǵy qaqtyǵystardyń qoldan jasalyp otyrǵandyǵy, joǵary jaqtyń qoldaýymen ǵana emes, tikeleı nusqaýymen jasalyp otyrǵany da daýsyzdaı kórinedi. Munyń ózi qazir júıeli sıpat alǵandaı. Osy jyldyń basynda Jalalabad oblysynda ózbek áskerleri qyrǵyz shekara­shysyn jaralap, bir apta boıy ózderinde ustap, qorlaǵan kó­ri­nedi. Osy naýryz aıynyń ba­synda tórt ózbek malshysyn she­kara buzǵan kezinde qyrǵyz saqshylary ustap alǵan, olardyń bireýi qashyp ketken. Odan keıin taǵy bir oqıǵa – kólikke mingen ózbek azamat­tary shekara buzyp qana qoımaı, shekara qyz­met­ker­le­ri­niń es­kert­pe­lerine qulaq aspaǵan. Sonda qyr­ǵyz­dar as­panǵa myl­­tyq atyp, oǵan da toq­ta­ma­ǵan soń, má­shı­neni kóz­dep at­qan­da, on­da otyrǵandardyń bireýi oqqa ushqan da, ekinshisi jaralanǵan. Qarasý beketi qaıta ashyla ma, bul jaıynda ózbek jaǵy eshnárse aıtpaıdy. Muny sarapshylardyń bir parasy ózbek jaǵynyń qyńyrlyǵy dese, ekinshileri kúsh kórsetýi deıdi. Qambar ata GES-in sal­dyr­maý úshin ózbekter tipti áskerı kúsh qoldanýǵa deıin barady degen pikirdi jurt ashyq aıta bastady. Aıtalyq, TMD elderi ınstıtýty Bishkek fılıalynyń dırektory Aleksandr Knıazev osyndaı pikirde. О́zbek jaǵynyń qyrǵyzdarǵa taǵy bir ókpesi – eki el she­ka­rasy mańynda Reseı kúshteriniń ornalasýy jóninde qyrǵyz-orys kelisimi bolsa kerek. Bul ókpeni de kúshpen sheshýge bolmasy anyq. Qandaı da bolsa oryn alǵan daýǵa eki jaq ta kináli, bir jaǵy durys bolsa, urys bolmaıdy degen qaǵıdaǵa júginetinimiz bar. Sóıtse de keıde bir jaqtyń belsendiligi ańǵarylyp jatady. Sol ózbek aǵaıyndar tek qyr­ǵyzdarmen ǵana emes, ar ja­ǵyn­daǵy tájiktermen de qyrǵı-qabaq. Tipti bizben aradaǵy shekarany belgileýdi de soz­ba­laqqa salyp, kóńilge qonbaıtyn sebep aıtyp, biraz ýaqyt shekaradaǵy negizgi ótkizý pýnktin jaýyp tastaǵany bar. Odan tapqany ne? Túk te tapqan joq. Pre­­zıdentimiz Nursultan Na­zar­baevtyń bul elge keshegi sapary tolyq túsinistikke qol jetkizýdi maqsat etkeni de belgili. Aǵaıyn elderdiń aralasqany jaqsy. Halyqtyq pálsapaǵa júginsek, bir-birimen aralasyp, reti kelgen sátte bir-birine kómek qolyn usyný – kórshilik qa­qy­sy. Bul endi jazylmaǵan zań, adamı qarym-qatynastyń talaby. Budan eki jaq ta utady. Oǵan dáleldi izdep jatýdyń ózi artyq. Arazdasqan kórshi el­derdiń shekken qasiretine myń mysal tabylady. Polıaktar basqaǵa aqyl aıtqanǵa qumar Bul elde prezıdent saılaýy sonaý qyrkúıekte ótedi. Oǵan daıyndyq ta, básekelesterdiń kúresi de áldeqashan bastalyp ketken. Sirá, Polshadaǵy bul naýqannyń qyzýyn basqalar, onyń ishinde, ásirese, kórshileri ańǵaratyn syńaıly. Basqalar de­gende, bul eldiń basshylyǵy da, ózim­singen saıası qaı­ratkerleri de bas­qalarǵa aqyl aıt­qanǵa, óz tár­tibin basqalarǵa tań­ǵanǵa qumar-aq. Keıde alystaǵy el­derdiń qashqan-py­sqandaryn, ózderinshe demo­krat­tarmyz degen ózeýregen kó­k­aýyzdaryn jınap alyp, olardyń arandatýshylyq áreketterine qoldaý kórsetip jatady. О́zderin demokratııanyń ónegesimiz dep sanap, keıde sol demokratııaǵa kereǵar qadamdarǵa baryp ja­tatyny da bar. Bıylǵy saılaý kútkendegiden basqasha baǵyt alyp otyr. Qyzý bastalǵan naýqanda joǵary mem­lekettik qyzmetke úmit­kerlerdiń arasynda qazirgi premer-mınıstr, “Azamattyq platforma” partııasynyń kósemi Donald Týsk bar bolatyn. Jáne onyń bedeli óte joǵary edi. Aldyn ala júrgizilgen saýaldamalarǵa qaraǵanda, ol birinshi týrda-aq 50 paıyzdan joǵary daýys alyp, prezıdent bolyp saılanyp ketýge tıis edi. Mundaı jaǵdaıda qazirgi prezıdent Leh Kachınskııdiń saılaýǵa túsip abyroı tappasy anyq. Bılikte bolǵan adamnyń jeńilisi onyń saıası bedeline balta shapqanmen birdeı. Sony eskerip, ol sońǵy kezge deıin qaıta saılanýǵa túsýge asyqpaǵan. Jaǵdaıdy Týsktiń óz kan­dı­datýrasyn qaıyryp alýy múldem ózgertip jiberdi. Endi “Azamattyq platformadan” saılaýǵa syrtqy ister mınıstri Radoslav Sı­korskıı túsýi ábden múmkin. Mun­daı jaǵdaıda Kachınskııge jol ashylýy da yqtımal. Muny pre­zıdenttiń ózi emes, onyń partııasy qolǵa aldy. Naýryzda ótken “Quqyq jáne ádilettilik” par­tııasynyń sezi arnaıy sheshim qabyldap, “2005 jyly bastalǵan mıssııa Pol­sha­nyń ıgiligi úshin odan ári jalǵasýy qajet, sondyqtan da prezıdentke ekinshi merzimge saılaný jóninde óz kandıdatýrasyn usynýdy ótinetindikterin” bildirdi. Týskteı básekeles ketken soń, Kachınskıı saılaýǵa túsedi, deıdi sarapshylar. Sóıtse de onyń jeńisine kúmán da keltiredi. Prezıdent bolǵan merzim ishinde ol ózin kúshti de bedeldi qaıratker retinde kórsete alǵan joq. Kóp ýaqytyn premer-mınıstr Týskpen aıtyspen ótkizip, keı rette bedeline nuqsan keltiretindeı jaǵdaıǵa túsip qalyp júrdi. Birde, eýropalyq sammıtke jarysa baryp, pre­mer-mınıstrdiń ushaǵynan oryn tappaı kúlkige ushyraǵan. Sonan soń eldiń syrtqy saıasat me­ke­mesin synap, onyń basshysyna ártúrli kiná taqqany bar. Bul da onyń álsizdigin ańǵartady. Endi úlken bedeli bar “Aza­mat­tyq platforma” partııasy R.Sıkorskııge jumys isteıtini anyq. Sondyqtan Kachınskııdiń jeńisi bulyńǵyr. Sonymen birge, qazirgi prezıdent Reseıge, Qy­taıǵa, sondaı-aq Belarýssııaǵa qarsy saıasatymen de polıak qaýymynyń belgili bir bóliginen aıtarlyqtaı daýys jınaǵan. Bul naýqan birshama eskirdi, oǵan taǵy da upaı ákelýi neǵaıbyl. Polsha, onyń qazirgi saıası bas­shylyǵy, eń aldymen Ka­chın­skııdiń tóńiregi ha­lyq­ara­lyq uıymdarmen de shálkem-shalys qarym-qatynasta.