Sońǵy jyldary álemdik qaýymdastyq ultaralyq kıkiljińder men dinı alaýyzdyqtyń qoǵamda oryn alýynyń aldyn alý joldaryn izdestirýde. О́z damýynda órkenıettilikti kóksegen kezkelgen qoǵam qashanda ózara yntymaqtas, mámileles bolý, ıaǵnı dıalog ornatý, beıbit qatar ómir súrýdiń eń tıimdi joly ekenin moıyndaýda. Keıingi jyldary mádenıetaralyq, dinaralyq dıalogty ilgeriletý maqsatynda álemniń túpkir-túpkirinde túrli ortalyqtardyń boı kóterýi oǵan dálel.
Qazaqstan óz tarapynan osyndaı ǵalamdyq úderisterge óziniń tól tarıhy men mádenıetindegi jalpy adamzattyq qundylyqtardy ilgeriletýmen, qoǵamda etnosaralyq jáne konfessııaaralyq kelisimdi ornyqtyrýmen jaýap qatýda. Oǵan egemen el bolǵaly tarıhymyz kýá. Osy oraıda, elimizdegi etnostar óz tilderin, dástúrleri men mádenıetterin damytýǵa, óz dinderin ustanýǵa barynsha jaǵdaı jasalǵanyn aıta ketken oryndy.
Qazaqstan dinaralyq dıalogty damytýdyń ózindik modelin qalyptastyryp úlgergen, halyqaralyq arenada biregeı tájirıbesi bar el. Memleket tarapynan elimizde qabyldanǵan zańdarǵa sáıkes konfessııalardyń tolyqqandy qyzmet atqarýlaryna barlyq jaǵdaı jasalǵan. Kóptegen dinderdiń basshylary men ókilderi bas qosatyn Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri seziniń elimizde turaqty túrde ótýi sonyń bir aıǵaǵy. Elimiz, is júzinde jahandyq deńgeıdegi ózekti máselelerdi sheshý maqsatynda tórtkúl dúnıeniń basyn qosqan – dıalog alańyn qamtamasyz etip keledi.
2008 jyly elimizdiń Tuńǵysh prezıdenti N.Nazarbaevtyń bastamasymen Mádenıetter men dinderdiń halyqaralyq ortalyǵy quryldy. Ortalyqtyń negizgi maqsaty dinder men órkenıetter arasyndaǵy dıalogty damytý jáne konfessııaaralyq kelisimdi nyǵaıtýdyń qazaqstandyq tájirıbesin halyqaralyq deńgeıde nasıhattaý bolyp keldi. Alaıda, 2018 jyly Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi Hatshylyǵynyń kezekti otyrysynda, sol kezdegi QR Parlamenti Senatynyń tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev Mádenıetter men dinderdiń halyqaralyq ortalyǵyn Nazarbaev atyndaǵy Dinder men órkenıetter arasyndaǵy dıalog ortalyǵy retinde qaıta qurý týraly usynys jasaǵan bolatyn. Negizgi maqsat – Qazaqstannyń mádenıetaralyq jáne konfessııaaralyq suhbat ortalyǵy retindegi rólin jańa deńgeıge kóterýge yqpal etý, Qazaqstannyń osy saladaǵy tájirıbesin halyqaralyq dárejede tanytý edi.
Osylaısha, 2019 jyly Konfessııaaralyq jáne órkenıetaralyq dıalogty damytý jónindegi N. Nazarbaev ortalyǵy KEAQ quryldy. Ortalyqtyń negizgi mıssııasy – dinaralyq jáne mádenıetaralyq dıalogty nyǵaıtýǵa, halyqaralyq qurylymdarmen ózara árekettesý men yntymaqtastyq qurýǵa, Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri sezderiniń bastamalaryn júzege asyrýǵa negizdelgen. Ortalyq Atalǵan mıssııalardy oryndaý barysynda 1 jyl ishinde birqatar iri halyqaralyq ortalyqtarmen tyǵyz qarym-qatynastyq ornatyp úlgerdi. Atap aıtqanda, 2019 jyly Konfessııaaralyq jáne órkenıetaralyq dıalogty damytý jónindegi N.Nazarbaev ortalyǵy BUU О́rkenıetter Alıansymen seriktestik týraly Kelisimge qol qoıdy. Sondaı-aq, Halyqaralyq mádenı dıplomatııa ınstıtýtymen N.Nazarbaev ortalyǵynyń ózara túsinistik týraly jáne Islamabad Halyqaralyq ıslam ýnıversıtetimen seriktestik ornatý týraly memorandýmdarǵa qol qoıýy sol jylǵy taǵy bir nátıjeli qadamdarynyń biri boldy. Ortalyq áýel bastan zamanaýı jańa vızýaldy jáne dızaınerlik múmkindikterdi paıdalaný arqyly jahandyq deńgeıde beıbitshilik, seriktestik, toleranttyq pen dinaralyq kelisimdi nasıhattaý boıynsha maqsattar men mindetterdi júzege asyrýdy basty nazarda ustap keledi. Kommýnıkasııalyq baılanystar sheńberinde áleýmettik jeliler áseriniń ulǵaıyp kele jatqan áleýetin Ortalyq óz maqsaty men mindetterin júzege asyrý úshin tıimdi paıdalanýda.
Búgingi álemge jaıylǵan indetke baılanysty shekteýlerge qaramastan N. Nazarbaev ortalyǵy áıgili ál-Azhar ýnıversıtetine qarasty Dinaralyq dıalog ortalyǵy jáne Musylman aqsaqaldar Keńesimen yntymaqtastyqty arttyrýǵa qatysty memorandýmǵa qol qoıý máselesin pysyqtaýda. Ortalyq iri halyqaralyq ortalyqtarmen qarym-qatynas ornatý arqyly jáne álemdik ozyq tájirıbelerdi tıimdi paıdalaný arqyly elimizdiń Din salasyndaǵy memlekettik saıasatyn iske asyrýda óz úlesin qosary, oń nátıje bereri anyq.
Osy oraıda, mádenıetaralyq, dinaralyq dıalogty ilgeriletý maqsatynda qurylǵan halyqaralyq ortalyqtardyń qyzmetin, álemdegi alatyn ornyn anyqtaý mańyzdy.
Ár túrli dinder men etnıkalyq toptardyń quqyqtaryn ilgeriletý men onyń múshelerine keńistik berý maqsatynda qurylǵan Konfessııaaralyq Halyqaralyq úkimettik emes tulǵalar qaýymdastyǵynyń qyzmetine toqtala ketken jón bolar. Ol 1993 jyly Avstrııanyń Venada qalasynda «Adam quqyqtary jónindegi Dúnıejúzilik konferensııada» BUU qoldaýymen quryldy. 1998 jyly uıym BUU Ekonomıkalyq jáne áleýmettik keńesimen (ECOSOC) «erekshe konsýltatıvtik mártebege» ıe boldy. Qazirgi ýaqytta júzdegen músheleri bar. Uıymnyń negizgi jobasy jergilikti din ókilderine jáne de basqalarǵa BUU Adam quqyqtary jónindegi komıssııasynyń jáne onyń ártúrli kómekshi organdarynyń sessııalarynda sóz sóıleýge múmkindik beredi. Sonymen qatar, osy sessııalarda din nemese etnıkalyq mańyzdy ról atqaratyn álemdegi adam quqyqtary salasyndaǵy ózekti jaǵdaılarǵa qatysty «brıfıngter» ótkizetini belgili.
2008 jyly qurylǵan Doha halyqaralyq konfessııaaralyq dıalog ortalyǵy, ár túrli dinı ustanymdar men ilimderdi búkil adamzattyń ıgiligi úshin durys uǵyný, ózara qurmet pen túsinistik ornatý maqsatynda túrli konfessııa ókilderimen jáne uıymdarmen yntymaqtasý arqyly dıalog ornatýdy kózdeıdi. Ortalyq mádenıetter dıalogyn, adamzattyń beıbit qatar ómir súrýin nasıhattaýmen aınalysatyn bedeldi uıymdardyń qatarynda.
2011 jyly Avstrııa, Ispanııa jáne Saýd Arabııa úkimetteri birlesip Korol Abdýlla ıbn Abdel Azız atyndaǵy dinaralyq jáne mádenıetaralyq dıalog jónindegi Halyqaralyq ortalyǵyn (KAICIID) qurý týraly kelisimge qol qoıyldy. Halyqaralyq táýelsiz uıym retinde qurylǵan Ortalyq, ártúrli dinı jáne mádenı dástúrleri bar elder arasynda noý-haýlarmen almasý jáne ózara túsinistik pen beıbitshilik qurý salasyndaǵy is júzinde yntymaqtastyq ornatý maqsatynda qurylǵan bolatyn. Bul bastama BUU tarapynan tolyq qoldaýǵa ıe bolǵany málim. Ortalyq mádenıetaralyq dıalogty júzege asyrýmen aınalysatyn túrli dinder men mádenı ınstıtýttardyń, halyqaralyq uıymdardyń 100 ókilinen turatyn konsýltatıvtik forým retinde qyzmet atqaryp keledi.
2000 jyly qurylǵan Jahandyq ózara árekettestik ınstıtýtyn joǵaryda atap ótken ólshemderge saı keletin uıymdardyń sanatyna jatqyzýǵa bolady. Instıtýt qurylymyna búkil álemdegi memleket pen qoǵamǵa qyzmet etetin dinı bostandyq qaǵıdattaryn tıimdi jáne turaqty ilgeriletýge yqpal etetin úsh ortalyq kiredi. Instıtýt búkil álemdegi qoǵamdyq ómirdegi dinniń rólin zertteýge baǵyttalǵan oqý bólimshelerine demeýshilik jasap keledi. Uıym barlyq elderdiń úkimetterimen jáne dinı lıderlermen yntymaqtastyqta. Sondyqtan da, bul uıymnyń qyzmetine barlyq konfessııalar men dindi ustanbaıtyn azamattar retinde kezkelgen adam qatysa alatynymen erekshelenedi.
Saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq, mádenı jáne bilim berý salalaryna baǵyttalǵan – О́rkenıetter alıansyn qurý ıdeıasyn 2004 jyly Ispanııa men Túrkııa birlesip usynǵan bolatyn. О́z mıssııasyn, álemniń mıllıondaǵan turǵyndaryna bilimderin keńeıtýge, erkin qarym-qatynas jasaýǵa, olardyń múddeleri men nıetterin iske asyrýǵa jaǵdaı jasaý dep biledi. О́rkenıetter alıansy, stereotıpterdi joıýǵa, bızneste, qoǵamdyq salada yntymaqtastyqqa yqpal etetin kelisimderge qol jetkizýge kómektesýdi kózdeıtinin alǵa tartyp keledi.
Konfessııaaralyq jáne órkenıetaralyq dıalogty damytý jónindegi N.Nazarbaev ortalyǵy, О́rkenıetter Alıansy, Doha halyqaralyq konfessııaaralyq dıalog ortalyǵy jáne Saýd Arabııasynyń Koroli atyndaǵy Vena halyqaralyq konfessııaaralyq jáne mádenıaralyq dıalog ortalyǵy sııaqty álemdegi eń bedeldi ortalyqtarmen qatar turýy keleshektiń úlesinde. Barsha álem sapalyq turǵyda jańa tarıhı kezeńge ótip jatqan shaqta, bizge qoǵam retinde órkenıet kóshinen qalmaý mańyzdy bolyp qala bermek.
Álimqulova S.B.
Konfessııaaralyq jáne
órkenıetaralyq
dıalogty damytýjónindegi
N.Nazarbaev ortalyǵynyń
jetekshi sarapshysy