Qazaq jeriniń ár qıyry da, ár tóbesi de shejireli syryn áli tolyq ashqan joq. Tarıhy jete zerttelmeı, qupııasy ashylmaı jatqan kómbeniń biri – Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy Mııaly qorǵandar toby. Bul aýdan ortalyǵy – Mııaly aýylynan soltústik-shyǵysqa qaraı – 6, Jangeldın eldi mekeninen 2 shaqyrym qashyqta ornalasqan. Onda ártúrli 18 qorǵan bar.
Arheologııalyq topqa jetekshilik etken oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Rashıda Harıpovanyń aıtýynsha, úsh jyl buryn Mııaly qorǵandaryna júrgizilgen alǵashqy qazba jumysy kezinde «Altyn áıel» tabylǵan edi. Onyń sarmattar dáýirine jatatyny dáleldendi. Qazir oǵan tolyq zertteý júrgizilip, rekonstrýksııa jasalýda. Al jaqynda Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń ótken jyly bekitken josparyna sáıkes Mııaly qorǵandaryndaǵy úsh qorǵanǵa qazba jumysy júrgizildi.
– Úsh qorǵanǵa júrgizilgen qazba jumystary kezinde 560 jádiger tabylyp otyr. Onyń ishinde 96 dana pıramıda, dóńgelek, dóńes pishindes sary tústi metall (altyn) japsyrmalary bar. Buǵan at ábzelderine, adam belbeýine japsyrylatyn 182 kúmisti qosyńyz. Sondaı-aq syrǵa, bilezik, áshekeı, qola aına, jebe ushtary, patera túrindegi 254 qola da tabylypty. Tórt keramıka qumyra, bes ydystyń synǵan bóligi, temir qaıshy men pyshaq, bir qorǵasyn amýlet, matanyń alty qaldyǵy, óńdelgen súıekterdiń 6 bólshegi, 2 monshaq ta bar. Bul jádigerlerdiń bir bóligi Qyzylqoǵa aýdandyq mýzeı qoryna tapsyrylady, – deıdi Rashıda Harıpova.
Kópten beri qazba jumystaryna qatysyp júrgen tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, arheolog Marat Qasenovtiń aıtýynsha, birinshi qorǵandy qazý barysynda úsh adamnyń qabiri shyǵypty. Birinshi qabirdegi tolyq saqtalǵan áıel adamnyń bas jaǵyna jylqynyń bas súıegi, bel men aıaq tusyna jilikteri men tuıaqtary qoıylypty. Jylqynyń bas súıeginde ábzelderimen, mys pen kúmis materıaldarynan japyraq, súıir, sopaqsha, tórtburyshty japsyrmalar bar. Temir aýyzdyǵy da, temir úzeńgisi de saqtalypty.
Taǵy bir adam qańqasynyń bel tusynda kúmisten, qoladan soǵylǵan ártúrli áshekeı zattar, aıaq jaǵynda birneshe dóńgelek, túıme, shege tárizdi japsyrmalar shyǵypty. Al keýde tusynda qorǵasynnan jasalǵan buıym, temir pyshaq, temir qaıshy shyqty. Bul qabirdegi adam shamamen X-XI ǵasyrlarda Soltústik Kaspıı mańyn meken etken kóshpeli pechenek taıpalaryna tıesili bolýy múmkin. Ekinshi qabirden shyqqan er adamnyń súıeginiń bas jaǵyna da jylqynyń bas súıegi, beliniń tusyna temir semser qoıylypty. Uzyndyǵy 80 santımetr bolatyn mundaı semser HI ǵasyrǵa tán. Al 3 metr tereńdikten tolyq tonalǵan bir qabirden adam kıimine japsyrylǵan altyn áshekeıler tabylypty. Bul qabir sarmat taıpalaryna jatady.
– Ekinshi qorǵannan 3,5 metr tereńdikten jaqsy saqtalǵan, temir saýytty adam qabiri kezdesti. Qabirde aǵashtan jasalǵan buıymdar, jaqsy saqtalǵan qola ojaý bar. Muny biz qabirdiń betin jartylaı ashqanda baıqadyq. Ony oblystyq mýzeıde arnaıy mamandar ashady. Bul qabir tonalmaǵan. Odan áli qundy jádigerler shyǵatyny sózsiz. Qyzylqoǵa óńirindegi Oıyl ózeniniń boıynda da zertteýdi qajet etetin 100-ge jýyq oba bar. Kezinde Saraıshyq pen kóne Úrgenishti jalǵastyrǵan Uly Jibek joly boıynda ornalasqan ortaǵasyrlyq Taskeshý kerýen saraıy da osy aýdannyń aýmaǵynda ornalasqan. Kópester men dáýletti saıahatshylarǵa qonaqúı retinde salynǵan bul saraı – álemdegi túgeldeı qysh kirpishten qalanǵan jalǵyz nysan. Al Mııaly qorǵandarynan tabylǵan jádigerler Qyzylqoǵa óńirin álemge tanytady degen oıdamyn, – deıdi arheolog Marat Qasenov.
Mııaly qorǵandaryndaǵy qazba jumystaryna L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń doktaranty, arheolog Amangeldi Zaınov, topograf Dıdar Tóleýov, arheologııa ǵylymı-zertteý sektorynyń meńgerýshisi Aıdos Qalshabaev, tarıh ǵylymynyń magıstri Erlan Tilekqabylov, mýzeı mamany Baýbek Jumabaı men Ernar Jaqsylyqov qatysty. Sondaı-aq qazba jumystaryna Mııaly men Jangeldın eldi mekenderiniń jastary da atsalysty.
Atyraý oblysy