Joldaý júktegen mindetter qalaı júzege asty?

 

ShOB-ty qoldaý birinshi orynda

Memleket basshysynyń Joldaýynda aıtylǵandaı, tıimdi shaǵyn jáne orta bıznes – qala men aýyldy damytýdyń berik negizi. Shaǵyn, ásirese mıkrobıznes elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası ómirinde mańyzdy ról atqa­rady. Sonymen qatar salyq bazasyn qurap, jergilikti bıýdjetti nyǵaıtady. Sol sebepti Prezıdent:

– Biz shaǵyn kásipkerlikti búkil qoǵam bolyp qoldaýymyz kerek. ...Úkimetke mıkro jáne shaǵyn bıznes salasyndaǵy kom­panııalardy tabysqa salynatyn salyqtan úsh jylǵa bosatý úshin zańna­malyq baza ázirleýdi tapsyramyn. Zań­namaǵa engiziletin tıisti túzetýler 2020 jyldan bastap kúshine enýi kerek, – degen bolatyn.

Búgin elimizdegi shaǵyn jáne orta bıznestiń jalpy sany 1,6 mln-nan asady. Úkimet 2050 jylǵa qaraı ekono­mıkadaǵy ShOB-tyń úlesin 50%-ǵa deıin arttyrý týraly strategııalyq mindetti alǵa qoıyp otyr.

Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń deregine súıensek, ekonomıkadaǵy ShOB-tyń úlesi birtindep joǵarylap keledi. 2019 jyly ol 29,5 %-dy qurady. 2020 jylǵa mejelengen mindet IJО́-degi úles­ti 30%-ǵa deıin kóterý. 2025 jylǵa qa­raı 35%-ǵa deıin, al 2050 jylǵa qaraı 50%-ǵa deıin jetkizý kózdelgen. Bul da­myǵan elderdiń deńgeıine sáıkes keledi.

Bir jyl ishinde kásipkerlikti damytý úshin kelesideı sharalar júzege asyryldy. Birinshiden, bıznes ortany damytý máseleleri boıynsha 100-ge jýyq túzetýdi kózdeıtin zańna­malyq bastamalardyń 7 toptamasy qabyl­dandy. Sonyń nátıjesinde bıyl Qazaqstan álemniń 190 eliniń ishinde bıznes ahýal boıynsha eń qolaıly TOP-25 eldiń qataryna qosyldy.

Ekinshiden, Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha mıkro jáne shaǵyn bıznes úshin salyq tóleýge jáne olarǵa tekserý júrgizýge moratorıı engi­zildi. Jalpy 1,2 mln mıkro jáne shaǵyn kásipkerlik sýbektisi úsh jylda salyq boıynsha 382 mlrd teńgeni únemdeıdi.

Sondaı-aq moratorıı nátıjesinde 3 jyldyń ishinde 100 myńǵa jýyq tek­seris ótkizilmeıdi. Bul ákimshilik júkte­meni azaıtýǵa múmkindik beredi jáne bız­nesti júrgizý turaqtylyǵyna járdem­desedi.

Úshinshiden, taǵy da Prezıdent tapsyrmasy boıynsha ádildik prezýmpsııasy qaǵıdatyn engizý boıynsha normalar usynylady. Barlyq rettelmegen daýly máseleler bıznestiń paıdasyna qaraı sheshiledi.

Bıznes-qaýymdastyq aldynda baqy­laý-qadaǵalaý organdarynyń biryńǵaı esep berý kúni engiziledi. Mundaı esep jyl saıyn júrgiziledi.

Úkimettiń boljamy boıynsha, ja­salǵan memlekettik qoldaý sharalary, zańnamany jáne retteýshilik ortany jaqsartý aldaǵy 5 jylda shaǵyn jáne orta bıznestiń ósýine yqpal etedi.

2025 jylǵa qaraı shaǵyn jáne orta bızneste jumys isteıtinder sany 4 mln adamǵa deıin jetedi. ShOB-tyń ónim shyǵarý kólemi 35 trln teńgeni quraıdy, shaǵyn jáne orta bıznestiń IJО́-degi úlesi 35%-ǵa deıin artady. Bıznes júrgizý sharttaryn jaqsartý Qazaqstannyń Doing Business reıtınginde 20-orynǵa ıe bolýyn qamtamasyz etedi.

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi naýryz aıynda engizilgen tótenshe jaǵdaıǵa, sondaı-aq karantın rejimine baılanysty kásipkerler men halyqty qoldaý aıasynda nesıe tólemderin ýaqytsha toqtata turý boıynsha sharalar qabyldady. Kásipkerlerdiń nesıeleri boıynsha tólemderdi 90 kúnge – 16 naý­ryzdan 15 maýsymǵa deıin keıinge qaldyrý tártibin qabyldady. Osy kezeńde banktik qaryzdary bar 12 myń kásipkerlik sýbektisi jalpy somasy 164,8 mlrd teń­gege nesıe tólemderin keıinge qal­dyr­dy (barlyq qaryz alýshylardyń 42%-y).

Karantın shilde aıynda jalǵasýyna baılanysty kásipkerlerdi qoldaýdyń qosymsha sharalary qabyldandy. Atap aıtqanda, qyzmeti ýaqytsha toqtatylǵan kásipkerler úshin tólemderdi keıinge qaldyrý ótinimin qaraý men maquldaýdyń neǵurlym jeńildetilgen tártibi engizildi. 10 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha bankter 6 236 jýyq ótinishti maquldady, onyń ishinde 1 542-si qaıta qarjylandyryldy jáne 4 694-ke jýyq kásipkerdiń tólemderi 1 qazanǵa deıin keıinge qaldyryldy.

«Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasynyń bıýdjeti 1 trln teńgege deıin ulǵaıtyldy. Atalǵan baǵdarlama aıasynda jyldyq 6% mólsherleme bo­ıynsha nesıeler beriledi. Sonymen qatar kásipkerlerge óte yńǵaıly «Bıznestiń jol kartasy-2025» baǵdarlamasy jumys isteıdi.

 

О́nerkásip óndirisinde órleý bar

2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan ekonomıkasy jahandyq sıpattaǵy qıyndyqtarǵa qaramastan birshama ilgerileýge qol jetkizdi. Qajetti qurylymdyq ózgeristerdi júzege asyrsaq, 2025 jylǵa qaraı IJО́-niń jyl saıynǵy turaqty ósimin 5 paıyzǵa jetkizýge, tipti odan ári joǵarylatýǵa bolady degen boljam jasaldy. Osy mejeni baǵyndyrý úshin Memleket basshysy shıkizatqa baılanǵan mentalıtetten bas tartyp, ekonomıkany ártaraptandyrý týraly tapsyrma júktedi.

Prezıdent tapsyrmasyna oraı óńdeý ónerkásibine basymdyq berý, eńbek ónimdiligin arttyrý Úkimettiń basym mindetteri retinde belgilengen bolatyn. Bıylǵy qańtar-shilde aılaryndaǵy derekterge kóz júgirter bolsaq, ónerkásip óndirisiniń kólemi 1,3 paıyzǵa ósti. Árıne, bul byltyr mejelengen kórsetkishten tómen ekeni túsinikti. Alaıda álemdik sıpat alǵan ekonomıkalyq keri ahýaldar, atap aıtqanda koronavırýs pandemııasy Úkimettiń birqatar josparyna ózgertý engizdi deýge bolady.

Pandemııaǵa qaramastan, 12 óńirde ósimniń oń dınamıkasy saqtaldy. О́ńdeý ónerkásibindegi tústi metallýrgııa, farmasevtıka, jeńil ónerkásip, mashına jasaý, hımııa jáne basqa da salalar esebinen 3,8 paıyzǵa jetti. Hımııa ónerkásibinde óndiris kólemi 3,6 paıyzǵa artty. Mashına jasaý salasy jaqsy nátıjege qol jetkizip, óndiris kólemi 13,9 paıyzǵa ulǵaıdy. Avtokólik quraldary, treıler, jartylaı tirkeme, elektr jabdyqtaryn jasaý alǵa basty. Farmasevtıkada óndiris 23,2 paıyzǵa artty. Atap aıtqanda, dárilik zattar, qorǵanys jıyntyqtary, medısınalyq qolǵap, medısınalyq betperde syndy ýaqyt talabyna saı suranys artqan taýarlardy óndirý birshama jolǵa qoıyldy.

Jeńil ónerkásiptegi ósim kólemi – 7,3 paıyz. Bul negizinen toqyma buıymdar men bylǵary ónimderdiń úlesinen qol jetkizilgen kórsetkish. Kólik, tranzıttik tasymal, qurylys salasynda da oń kórsetkishter tirkeldi.

 

 «Ashyq aspan» rejimi iske qosyldy

Joldaýda Q.Toqaev: «Elimizde azyq-túlik pen kıim-keshekten bastap, túrli qyzmetterge deıin baǵanyń joǵary ekeni jasyryn emes. Mysaly, suranysy joǵary baǵdarlar boıynsha negizgi áýe tasymaldaýshy belgileıtin bıletterdiń quny nege sonsha qymbat?! Onyń baǵasy Eýropaǵa qaraǵanda 30 paıyzǵa artyq. Bizdiń áýejaıda kórsetiletin qyzmetter qunynyń salystyrmaly túrde joǵary bolýyn qalaı túsindirýge bolady?» deı kelip, sonyń saldarynan Qazaqstan avıasııasy halyqaralyq básekege qabi­lettiliginen aırylyp, tranzıttik áleýeti tómendep ketkenin tilge tıek etken-di.

Byltyr kúzdiń basynda Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi bılet baǵasyn arzandatý sharalary qabyldanatyny týraly habarlady, al 1 qarashadan bastap elimizdegi eń iri degen 11 áýejaıda «ashyq aspan» rejimi iske qosyldy. Nur-Sultan, Almaty, Shym­kent, Aqtaý, Qaraǵandy, О́skemen, Pavlo­dar, Kókshetaý, Taraz, Petropavl, Semeı qalalarynyń áýejaılarynda reısterdiń sanyn shekteý alynyp tas­taldy.

Qazaqstandyq tasymaldaýshylar ushpaıtyn baǵyttar boıynsha sheteldik kompanııalarǵa V dárejeli «aspan erkin­digin» usyný qarastyrylǵan «ashyq aspan» rejimi engizildi. Sheteldik áýe kompa­nııalarynyń Qazaqstandaǵy iri qala­larǵa jasaıtyn marshrýttaryn keńeı­te túsetin rejim 3 jyl merzimdi qamtı­dy. Odan keıin de uzartý múmkindigi qaras­ty­rylǵan. Sonyń nátıjesinde ushý ba­ǵyttary men ony júzege asyratyn kom­panııalardyń qatary kóbeıip, otandyq áýe tasymaly naryǵynda básekelestik kúsheıip, bılet baǵasy da arzandaýǵa tıis.

Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi Azamattyq avıasııa komıtetiniń derekteri boıynsha Omannyń avıasııalyq bıligimen kelissózder júr­gizýiniń nátıjesinde Salam Air avıa­kom­panııasy Maskattan Almatyǵa deıin áýe dálizin ashýdy josparlaýda. Qazaq­standyq Air Astana bolsa, bıyldan bas­tap Jıddaǵa aptasyna 3 ret qatynaı bas­tamaq. SCAT avıakompanııasy 30 qara­shadan bastap Jıdda men Mádınaǵa aptasyna eki reıs oryndaıdy.

Azamattyq avıasııa komıteti Azııadaǵy iri loýkoster sanalatyn Malaızııanyń Air Asia kompanııasymen, dúnıe júzin­degi eń iri áýe kompanııalarynyń biri, sın­gapýrlyq Singapore Airlines-pen, Reseıdiń «Ýralskıe Avıalınıı» kompanııasymen kelissózder júrgizdi. Polshanyń LOT kompanııasymen kelisim jasalyp, ol bıyldan bastap Varshavadan Nur-Sultanǵa jasalatyn reıs sanyn aptasyna 7 mártege deıin arttyratyn boldy. Oǵan qosa LOT 2021 jyldan bas­tap Almaty baǵytynda reıs ashady. Qazaqstandyq bıýdjettik tasymaldaýshy Fly Arystan elordadan Máskeýge kún saıyn reıs oryndaıtynyn da aıta ketý kerek. Árıne, koronavırýs pandemııasyna baılanysty erte kóktemnen beri halyqaralyq áýe reısterine túgelge jýyq shekteýler qoıyldy. Shekteýler alynyp tastalǵannan keıin bul áýe qatynastarynyń barlyǵy qaıta jandanady dep kútilýde.

«Ashyq aspan» rejimi elimizdiń áýe tasymaly naryǵyna jańa sheteldik tasy­maldaýshylardy tartýǵa, sóıtip bul naryqta básekelestik ornatýǵa yq­pal etýge tıis. Jańa halyqaralyq mar­shrýt­tar ashylyp, avıabıletterdiń quny tómendep, áýe kóliginiń halyqqa qolje­tim­diligin arttyrady, sonymen qatar tý­rızm­niń damýyna oń yqpal etedi. She­tel­dik kompanııalardyń Qazaqstan áýejaı­lary arqyly basqa elderge ushýy elimiz­diń tranzıttik áleýetin nyǵaıtady dep kútilýde.

 

AО́K áleýeti artty

Prezıdent Joldaýynda aıtylǵandaı, «Aýyl sharýashylyǵy – bizdiń negizgi resýrsymyz, biraq onyń áleýeti tolyq paıdalanylmaı otyr. El ishinde ǵana emes, shetelde de suranysqa ıe organıkalyq jáne ekologııalyq taza ónim óndirý úshin zor múmkindikter bar. Biz sýarmaly jer kólemin kezeń-kezeńmen 2030 jylǵa qaraı 3 mln gektarǵa deıin ulǵaıtýymyz kerek. Bul aýyl sharýashylyǵy óniminiń kólemin 4,5 ese arttyrýǵa múmkindik beredi».

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń derekterine súıensek, Memleket bas­shysynyń tapsyrmasyn oryndaý aıasynda sýarmaly jerlerdiń kólemin ulǵaıtý jumystary jalǵasýda. Qazirgi tańda sýarmaly jerlerdiń kólemi 1 mln 546 myń gektardy quraıdy, onyń ishinde 210,4 myń gektar jer jańbyrlatyp jáne tamshylatyp sýarý sııaqty ylǵal únemdegish tehnologııalarmen qamtylǵan, bul ónimdilikti birneshe ese arttyrady.

Zamanaýı sýarý júıelerin engizýdi yntalandyrý úshin aýyl sharýashylyǵy óndirýshilerine ınfraqurylym júrgizý men sýarý júıelerin satyp alýǵa jumsaǵan shyǵyndarynyń 50%-y óteledi. Budan basqa, syıaqy mólsherlemesi 10%-ǵa tómendetiledi.

Agroónerkásiptik keshendi damytý­daǵy mańyzdy mindettiń biri – aýyl sharýa­shylyǵy shıkizatyn óńdeý úlesin arttyrý jáne qosylǵan quny barynsha joǵary ónim óndirý, bul týraly Pre­zıdenttiń óńdelgen ónim eksportyn 2022 jylǵa qaraı 2,5 ese ulǵaıtý jónin­degi tapsyrmasy bar.

QazAgro holdıngi byltyr jalpy soma­sy 230,8 mlrd teńgege ósimdik sha­rýa­­shylyǵy ónimderin óńdeý, jylyjaı, kókónis jáne astyq saqtaý oryn­­daryn salý, qarqyndy baqtar otyrǵy­zý sekildi baǵyttar boıynsha jańa ósim­dik sharýashylyǵy ónim­derin óndirý men óńdeý jobalaryn qarjy­lan­dyrdy. Memlekettik qoldaý sharalaryn je­tildirý sheńberinde ósimdik sharýashy­ly­ǵyndaǵy barlyq sýbsıdııalar Sýbsıdııa­laýdyń biryńǵaı qaǵıdalaryna birikti­rildi. О́simdik qorǵaý quraldaryn sýbsıdııa­laý keńeıtildi. Engizilgen bas­ty jańa­lyqtardyń biri – sýbsıdııalardy kúntiz­belik jyl sheńberinde emes, tuqym, ty­ńaıtqysh, pestısıd satyp alǵan kúnnen bastap 12 aı ishinde alýǵa bolatyndyǵy.

Koronavırýs pandemııasyna baılanys­ty qazirgi jaǵdaı azyq-túlik qaýipsizdigi, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵyn damytý basty máselelerdiń biri bolǵanyn kórsetti. Qazir kóptegen el ishki naryqty tolyqtyrý men ımportty almastyrýǵa basa nazar aýdara otyryp, agroónerkásiptik keshendi damytý strategııasyn qaıta qarastyrýda. Suranystyń artqanyn eskere otyryp, bıyl aýyl sharýashylyǵy daqyldary alańy 237,7 myń gektarǵa ulǵaıtylyp, 22,5 mln gek­tarǵa jetti.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń habarlaýynsha, tuqymdardy, pestısıdter men tyńaıtqyshtardy sýbsıdııalaýǵa 11,4 mlrd teńge kóleminde qosymsha qara­jat bólindi. Import almastyrý sheń­berinde baq otyrǵyzý jónindegi ınvestı­sııalyq jobalardy iske asyrý, sondaı-aq jabyq topyraq alańdaryn keńeıtý jal­ǵastyrylady.

Sýarmaly jerlerdiń kólemi 60 myń gektarǵa ulǵaımaq. Buǵan qazirgi zaman­ǵy sýarý júıelerin satyp alýǵa arnal­ǵan ınvestısııalyq sýbsıdııalaý nor­matıvterin 1 gektarǵa 500 myń teńgeden 800 myń teńgege deıin ulǵaıtý sharalary yqpal epek.

Bıyl mal sharýashylyǵy ónimderin óndirý kólemi: tirideı salmaqtaǵy et bo­ıynsha 1,9 mln tonnadan 2,1 mln tonnaǵa deıin (7%); sút boıynsha 5,8 mln tonnadan 5,9 mln tonnaǵa deıin (2%); jumyrtqa boıynsha 5,5 mlrd danadan 5,6 mlrd danaǵa deıin (1,6%) ulǵaıatyn bolady. Jyl sońyna deıin 88 myń tonna qus etin óndiretin 8 qus fabrıkasy iske qosylady, bul ımport úlesin 44%-dan 39%-ǵa deıin qysqartýǵa múmkindik beredi.

114 myń tonna shıki sút óndiretin 25 ónerkásiptik jáne 30 otbasylyq taýarlyq sút fermasyn salý josparlanǵan. Iri qara mal jáne usaq mal satyp alýǵa shaǵyn fermerlik qojalyqtar qurý men damytýdy qarjylandyrý bastalyp ketti, ıaǵnı et klasteri úshin shıkizat bazasy damytylady.

Bıyl ósimdik sharýashylyǵyndaǵy mindetti zańnamalyq saqtandyrýdyń kúshi joıylyp, ornyna agroónerkásiptik keshendegi erikti saqtandyrý júıesi iske qosylǵanyn aıta keteıik. Maýsymda tıisti mınıstrlik erikti saqtandyrý bo­ıynsha barlyq zańǵa táýeldi aktilerdi qabyldady. Operator retinde Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory saqtandyrý ónimderin iske qosty, sol arqyly saqtandyrý syıaqysynyń 50%-yn sýbsıdııalaý kózdelgen.

 

 

Sarapshy sózi

 Jaqsybek QULEKEEV,

memleket qaıratkeri:

– Sońǵy bir jyl ishinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Joldaýynda aıtylǵan máselelerdi júzege asyrý maqsatynda elimizde qoǵamdyq baqylaý men azamattyq erkindikti kúsheıtýge, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn iske asyrý aıasynda bıliktiń esep­tiligin qamtamasyz etýge, qylmystyq zańnamany izgilen­dirýge, Parlamentte oppozısııanyń mindetti túrde bolýyn zań­dastyrýǵa baǵyttalǵan kóptegen jumys atqaryldy. Bul Qazaqstan qoǵamyn odan ári demokratııalandyrýǵa baǵdar alǵanymyzdyń jarqyn kórinisi. Osylaısha, byltyr­ǵy Joldaýda aıtylǵan qoǵamdyq jańǵyrýǵa qatysty tarmaq­tardyń barlyǵy tolyq iske asty.

Áleýmettik-ekonomıkalyq saladaǵy atqarylǵan ister az emes. Koronavırýs pandemııasy Prezıdent Joldaýynda aıtylǵan ekonomıkalyq bastamalardy júzege asyrý barysyna birshama túzetýler engizdi. Sonyń nátıjesinde eldiń ekonomıkasy men halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan sharalar buryn-sońdy bolyp kórmegen aýqymdy sıpatqa ıe boldy. Aıtalyq, halyqty qoldaýǵa jáne bıznesti qorǵaýǵa baǵyttalǵan sharalar paketi bıyl 6 trln teńgeden asyp, IJО́-niń 8,7 paıyzyn qurady. Ol, birinshiden, densaýlyq saqtaý júıesiniń ınfraqurylymyn nyǵaıtýǵa, pandemııanyń taralýyna qarsy jumystarǵa tikeleı aralasqan medısına qyzmetkerlerin materıaldyq yntalandyrýǵa jumsaldy. Ekinshiden, bıznes sýbektileriniń, ásirese shaǵyn jáne orta bıznes nysandarynyń ekonomıkalyq belsendiligin qalpyna keltirýge, jumyssyzdar qatarynyń kóbeıip ketýine jol bermeýge, sonymen qatar tabys kózinen aırylǵan azamattardy áleýmettik qoldaýǵa baǵyttaldy. 11,5 myń shaǵyn jáne orta bıznes nysanyna jáne 1,6 mln adamǵa kredıttik «demalys» berildi. Bıznestiń salyq tólemderin tóleý merzimi shegerildi, 8 paıyzdyq jyldyq mólsherlememen nesıe alýǵa jaǵdaı jasaldy. 4 jarym mln-ǵa tarta adamǵa eki aı kóleminde áleýmettik tólemaqy berildi, 1 mln 600 myńǵa jýyq adamnyń kommýnaldyq shyǵyndary óteldi.

Taǵy bir aıta keterligi, sheteldik jáne otandyq jumys­shy­lardyń áleýmettik jaǵdaıyn teńeltý úshin júıeli jumystar qolǵa alyndy. Sheteldik jumys kúshin tartý prosesin baqylaý kúsheıtildi, jergilikti jáne sheteldik jumyskerlerdiń eńbek jáne áleýmettik qorǵalýyna qatysty aıyrmashylyqtardy joıýǵa kóńil bólindi. 2020 jyly sheteldik jumys kúshine kvota 40 paıyzǵa, ıaǵnı 49 myń adamnan 29 myńǵa azaıdy. Osy baǵyttaǵy jumystardyń nátıjesinde ár saladaǵy otandyq eńbekkerlerdiń tabysy kóterildi, eńbekaqy tóleý men áleýmettik qamsyzdandyrýǵa qatysty dıskrımınasııa bar ujymdardaǵy shıelenis deńgeıi tómendedi.

Jalpy alǵanda Prezıdenttiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik baǵyttaǵy tapsyrmalary júzege asty deýge negiz bar.