Qazaq jerinde ıadrolyq qarý synaǵynyń qasiretin tartqan otbasy az emes. Talaıdyń taǵdyry, órimdeı jastardyń ómiri bir kúnde úzildi. Al endi bireýi adam jasaǵan zulmattyń zardabyn ómir boıy tartty. Olardyń arasynda qıyndyqqa boı bermeı, qaısarlyq tanytqandar óte kóp. Solardyń biri – taǵdyryna moıymaı, kerisinshe bar kúsh-jigerin kúreske arnaǵan sýretshi Káripbek KÚIIKOV. Búgin biz Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúniniń qarsańynda qaısar janmen júrgizgen áńgimemizdi nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz.
– Káripbek aǵa, sizdi Semeı polıgonynyń jabylýyna atsalysqan belsendilerdiń biri retinde bilemiz. Sizdiń otbasyńyz synaq júrgizilgen aımaqqa jaqyn jerde ómir súrdi. Sol qasiret óńirde turyp jatqan ózge turǵyndarmen qatar sizdiń de taǵdyryńyzǵa tikeleı áser etti. Qazir sol kezdi qalaı eske alasyz?
– Men Semeı polıgonynan 100 shaqyrymda ornalasqan Egindibulaq aýylynda týyp-óstim. Ata-anam sol qorqynyshty sátterdiń kýágeri boldy. Kezekti jarylys bolǵanda biz ómir súrgen shaǵyn úı jermen birge qozǵalatyn. Sol mańaıdaǵy turǵyndardyń densaýlyǵyna qandaı zııan kelgenin barlyǵymyz bilemiz. Otbasylarda aýrý balalar dúnıege kelip jatty, kóbisi kishkentaı kezinde shetinep ketetin bolǵan. Anam maǵan deıin eki baýyrymnyń túsiniksiz sebeptermen aýyryp, baqıǵa attanǵanyn aıtatyn. Ol kezde jarylystyń jer betine áserin eshkim tolyq ańǵarmady, bilse de bilmegendeı boldy. Sol jerde jaıylǵan maldyń etin jep, sútin ishtik, sol qorshaǵan ortada kúndelikti tirshiligimizdi jasadyq. Men ózim ıadrolyq synaqtarǵa qarsy qozǵalystyń belsendisi retinde sovhozdardy aralap, turǵyndarmen sóılesip, barlyǵyn óz kózimmen kórdim. Aýrý balalardyń tizimi óte uzaq bolatyn, al shetinep ketkenderi qanshama. Qansha ata-ana múgedek balalarynan bas tartýǵa májbúr boldy.
Kezinde elimizde bastalǵan antııadrolyq qozǵalysqa Reseı, AQSh, Japonııa, Túrkııa jáne ózge de elder qosyldy. Japonııalyqtar ózderin atom qarýynan zardap shekken jalǵyz halyq dep sanaıtyn... Keıinnen biz jaıly tolyq bilgen soń ǵana qozǵalysqa belsene atsalysa bastady. Almatyda telemarofon ótti, biz elimizdiń aımaqtarynda, shetelderde beıbit sherýler ótkizdik. AQSh-tyń Nevada shtatyna bardyq, olardy ózimizge shaqyrdyq. Jarylystyń qurbany bolǵan otbasylardyń úıinde bolyp, olardyń da aýrý balalaryn kóshege shyǵara almaı qamalyp otyrǵandyǵyn kórdik. Balalardyń qınalǵanyn kórip júregiń aýyrady. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sheshimimen qazaq jerinde bul synaqtardyń toqtaǵany qýantady. Nátıjesinde, Qazaqstan búkil álemge óziniń beıbitshilik pen tatýlyqtyń jarshysy ekenin kórsetti jáne ol joldan osy kúnge deıin aınyǵan emes.
– Qazir Elbasynyń bastamasymen qolǵa alynǵan halyqaralyq ıadrolyq synaqtarǵa qarsy ATOM jobasynyń qurmetti elshisisiz. Osydan otyz jyl buryn bastaǵan mıssııańyzdan jańylmaı, ıadrolyq qarýsyz álem qurýǵa áli de atsalysyp kelesiz. Osy ıgi bastamanyń bet alysy qalaı?
– ATOM jobasyna qatysýǵa shaqyrtý alǵan sátte usynysty birden qabyldadym. О́ıtkeni men bul taqyrypqa ǵumyrymdy arnadym desem artyq aıtpaımyn. Osy bastama sheńberinde kóptegen halyqaralyq deńgeıdegi kelissózderge, sharalarǵa qatystym, ıadrolyq qarýdan bas tartý taqyrybyna arnalǵan kórmelerimdi ótkizdim. Jobanyń ınternet resýrsynda memleket basshylarynan ıadrolyq qarýsyz álem qurýdy talap etetin onlaın petısııa bar. Oǵan qazirge deıin búkil álemde 400 myńnan astam adam qoldap qol qoıdy. Qazaqstan beıbitshilikti qoldaıtynyn talaı dáleldedi, al el astanasy osy maqsatta kelissózder júrgizetin birden-bir ashyq alańǵa aınaldy. Biz muny maqtan tutýymyz kerek. Elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev ózge elderdi de Qazaqstannyń úlgisimen ıadrolyq qarýdy synaýdan bas tartýǵa shaqyryp keledi. Atomdyq, hımııalyq ne bıologııalyq qarý teris maqsatty toptardyń qolyna túsken jaǵdaıda adamzatqa úlken qaýip tónedi. Muny túsingen Elbasy jáne jobanyń jaqtastary qoldarynan kelgenshe ıdeıany halyqaralyq qoǵamdastyqqa jetkizýge tyrysyp keledi. Jastardyń tarıhty umytpaı, adam balasynyń basty qundylyqtaryn árdaıym este saqtaýyn maqsat etemiz.
– Sizdi halyq qoǵam belsendisi ǵana emes, daryndy sýretshi retinde tanıdy. Áńgimemizdi osy óner taqyrybyna bursaq. Basqa mamandyq boıynsha bilim alsańyz da, ózińizdi osy saladan taptyńyz. Jastaıyńyzdan sýret salýǵa qyzyqtyńyz ba?
– О́mir boıy sýret salyp kelemin. Arnaıy sabaqtarǵa bardym. Reseıden býhgalterlik oqýdy bitirip kelgen soń ári qaraı nemen shuǵyldanamyn, meni jumysqa qabyldar ma eken degen oı boldy. Qolymnan sýret salý ǵana keledi, alaıda bul salada kásibı bilimim bolmady. Sonda ákem Qaraǵandydaǵy oqý oryndarynyń birine aparyp, rektordan oqýǵa qabyldaýyn suraǵany esimde. Alaıda meniń jaǵdaıymda oqý prosesin uıymdastyrý ońaı bolmaıtynyn aıtyp, arnaıy múmkindikterdiń joqtyǵyn alǵa tartty. Men buǵan esh qaımyqpadym. Kitaphanaǵa baryp arnaıy ádebıetti meńgere bastadym, sońynda ózim úırenip shyqtym desem de bolady. Eshnársege ókinbeımin, men sýretti ózim úshin salamyn. Al eger eńbegimdi bireý baǵalap jatsa, oǵan sheksiz qýanamyn. Alǵash ret aqsha taýyp anama alyp kelgende, men de ózgeler sekildi ómir súre alatynymdy túsindim.
– Qylqalamyńyzdan týǵan týyndylar jaıly aıtyp berseńiz.
– Kartınalarym meniń jan dúnıemniń, kóńil kúıimniń kórinisi. Qıyn bolǵan sátte sýretter qarańǵy bolyp shyǵady. Polıgon qurbandaryna arnalǵan sýretterimde tragedııa, qasiret pen kúıinish basym. Negizi men peızaj salǵandy jaqsy kóremin. Tabıǵattyń ádemi kórinisi arqyly Jer ananyń adam qoly tımegen sulýlyǵyn kórsetkim keledi. Osylaısha adam áreketiniń qorshaǵan ortaǵa qanshalyqty zııan tıgizýi múmkin ekenin jetkizýge tyrysamyn. Sońǵy jyldary densaýlyǵyma baılanysty burynǵydaı kóp týyndy salmaımyn. Alaıda qoǵamda bolyp jatqan oqıǵalar meni beıjaı qaldyrmaıdy. Qazir esime birneshe jyl buryn salǵan kartınam túsip tur. Bir qyzdyń jańa bosanǵan nárestesin jolǵa tastap ketkeni esińizde bolar. Sol oqıǵa maǵan qatty áser etti. Aqyndarymyz óleń arnap jatty. Men kartınamda aıaq-qoly saý tastandy balanyń jolda jatqanyn, al jas qyzdyń sharasyzdyqtan osy amalǵa barǵanyn beıneledim, sebebi bul onyń óz sheshimi emes edi, ol úlkenderdiń aıtqanyn istedi.
Men árbir týyndyny jan-tánimmen sezinip, týra sol sezimderdi óz basymnan ótkizip baryp salamyn.
– Sizdi qoǵamda úlgi tutatyn adamdar óte kóp. Jastarmen de jıi kezdesip, óz basyńyzdan ótken oqıǵalardy aıtyp, durys jolǵa baǵyttaýǵa tyrysasyz... Jalpy, taǵdyrdyń tálkegine ushyrap, ómirden óz erkimen qol úzbek bolǵan jandarǵa ne aıtasyz?
– Stýdenttermen, mektep oqýshylarymen, múmkindigi shekteýli jandarmen jıi kezdesemin. Qıyndyqqa qarsy tura almaı, eńsesin túsirip, kúsh-jigerin joǵaltqan jastar kóp. Olarǵa óz ómirimdi mysalǵa keltire otyryp, ózińdi ónerden, sporttan ne basqa saladan tabýdyń mańyzdylyǵyn basa aıtamyn. Adam bul ómirde ózin tappasa, kúresýden qalady. Bul ata-ájesiniń zeınetaqysyna qarap otyrǵan keıbir on eki múshesi saý jastarǵa da qatysty. Árdaıym ózińdi izdeýden jalyqpaı, bir salada maman retinde qalyptasýǵa umtylý kerek deımin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Merýert BÚRKITBAI,
«Egemen Qazaqstan»