Jeldi qýǵan joǵalar, joldy qýǵan ońalar

Kórshi jatqan Hý halqy eń aldymen Táńirquttyń jaqsy kóretin tulparyn suraıdy. Beredi. Odan soń súıikti áıelin suraıdy. Beredi. Bir kúni shekarada jatqan jerin suraıdy, sonda Táńirqut ashýlanyp atqa qonady. Qosyn bastap baryp hýlardyń shańyraǵyn ortasyna túsirip, jerlerin tartyp alady. Qytaı deregi olardyń ádet zańynda urlyq qylǵandardyń bala-shaǵasy men mal-múlki tárkilenedi, jeńil qylmys jasaǵandardyń tolarsaǵy shaǵylady, aýyr qylmys jasaǵandar ólim jazasyna kesiledi deı kelip, bul elde abaqtyǵa túsetinder sanaýly ǵana deıdi. Ǵun, túrki zamanynda memleket jáne jekeniń múlkine qol salǵandardyń betin tiletin bolǵan. Qazaqta «betiń tilingir» degen sodan qalǵan.

Túrki zamanynda ata-babalarymyz ózderiniń eldik murattary týraly tolǵaıdy. Olardan qalǵan Kúltegin eskertkishinde negizgi konstıtýsııalyq qundylyqtar tasqa qashap jazylǵan. Ondaǵy eń negizgi uǵym «El» (memleket) jáne budun (halyq) ekeni birden kózge túsedi. «Az eldi kóp qylý, kedeı eldi baı qylý», «túrki halqy úshin isin, kúshin berý», memlekettiń qaýipsizdigi úshin «kúndiz otyrmaý, túnde uıyqtamaý» olardyń basty ustanymy bolǵan. «Zamanyna qaraı zańy, toǵaıyna qaraı ańy» demekshi, bul sol kezdiń deńgeıinde jazylǵan qundylyqtar desek te, ol búgingi tańda da óz mańyzyn joıǵan joq. Demek qazaq – óz dástúrinde zańnamalyq tarıhy bolǵan halyq.

Endi mine, jańa, zamanaýı Qazaq­stannyń jalpy halyq bolyp qabyldaǵan Ata Zańyna da 25 jyl tolyp otyr. 1991 jyly qabyldaǵan «Memlekettik təýelsizdik týraly» Konstıtýsııalyq zańda elimizdiń tolyq táýelsizdigi jarııalandy. Aq túıeniń qarny jaryldy. Konstıtýsııa bergen quqyqtar negizinde təýelsiz memleketke tən elementter: birtutas, azamattyq, aýmaqtyq derbestik, memleket organdarynyń derbes júıesi, təýelsiz memleket mərtebesine səıkes derbes ekonomıkalyq júıe, jeke qarýly kúshter paıda boldy. Osy kúnnen bas­tap Elbasy Qazaqstandy demokratııa­ly, naryqtyq el retinde qurýǵa bel sheshe kiristi. Álemdik tájirıbeler­di jınaqtaı otyryp, Konstıtýsııaǵa negiz­­­delgen kóptegen zań qabyldandy. Shekaramyzdy shegendep, astanany Arqa tósine – elimizdiń ortalyq aımaǵyna kóshirdi. «Edildiń boıy en toǵaı, el qondyrsam dep edim», dep Mahambet aqyn tolǵaǵandaı, bir qaraǵanda bul ata-babalarymyzdyń myń jyldyq ańsaǵan armany edi. Astananyń Arqa tósine aýysýy arqyly el ómirinde úsh úlken ózgeris oryn aldy: birinshi, memleket qurýshy ult ‒ qazaq halqynyń jáne búkil qazaqstandyqtardyń birligi nyǵaıdy; ekinshi, memleket shekarasynyń búkil perımetri boıynsha sentrge tartqysh kúshi paıda boldy; úshinshi, eldiń ortalyq jáne oǵan kórshi aımaqtarynyń tez damýyna serpin berildi. Bul úderister Elbasyn dúnıe júzine batyl ári jasampaz sheshim qabyldaı alatyn kóshbasshy retinde tanytty. Mundaı sheshim bizge Ata Zań bergen eń negizgi quqyqtardan týyndaıdy. Osylaısha, uzaq ýaqytqa sozylǵan otarlyq buǵaýdan soń Qazaq eli óz erkimen astanasyn ornyqtyrdy. Kúltegin eskertkishinde jazylǵandaı, Táńir qalasa, bul qazaqtyń «Máńgilik El tutyp otyratyn jerine» aınaldy.

Jıyrma jyldan asa ýaqyt bederin­de elimizdiń astanasy burynǵy jaı ǵana oblys ortalyǵynan mıllıonnan kóp turǵyny bar sáýletti qalaǵa ózgerdi. Degenmen ony odan ári gúldendirý, álemge áıgili abat-baıtaqqa aınaldyrý búgingi jáne bolashaq urpaqtyń qajyr-qaıratyna baılanysty. Qazirdiń ózinde ol óziniń jaǵrapııalyq jaıǵasymy arqyly eýrazııalyq keńistiktegi tranzıt­tik áýe dálizine aınalyp keledi. Bul – qýanarlyq jaǵdaı. Keleshekte onyń Deshti qypshaqtyń naǵyz juldyzdy, qalasy bolýyna barlyq alǵyshart­tar bar.

Deshti Qypshaq dalasy – shyǵystaǵy Mońǵol dalasymen qosa baıyrǵy kóshpendiler órkenıetiniń besigi. Ol týraly erte, ortaǵasyrlyq jáne jańa zamanǵy saıahatshylar tamsana jazǵan. Dalanyń keńdigi, tabıǵı ereksheligi, onda bolyp ótken túrli tarıhı oqıǵalar tanymdyq týrızmdi damytýǵa suranyp tur. О́kinishke qaraı, biz astanamyz jaıǵasqan osynaý álemge áıgili qonysty keńinen nasıhattaı almaı otyrmyz. Sóz reti kelgende aıta keteıik. Nasıhattaý – ol sheteldik áıgili ánshilerdi, ártis­ter­di shaqyryp  shoý jasaý emes, tereń tanymdyq turǵydan, eldiń ekonomıkasyna septigi tıetindeı, tabys tabatyndaı jobalardy oılastyrý. Keleshekte qala Qaraǵandy-Kókshetaý, Ereımentaý-Atbasar jáne Qorǵaljyn baǵytyna qaraı qanatyn keńge jaıady. Sol kezde Býrabaı, Ulytaý, Qarqaraly, Baıanaýyl ‒ osy tórt taýdy joǵary sapaly joldar arqyly Nur-Sultanmen baılanystyryp, qazaqtyń dástúrli mádenıet keshenin qalyptastyrsaq, bul Qazaqstandy jáne onyń astanasyn álemge pash etetin ǵajaıyp joba bolar edi.

Ata Zańda elimizdiń basty baılyǵy onyń halqy delingen. Endeshe, damý turǵysynan iri qalalarmen ǵana toq­tap qalmaı, alysta, sýsyz ıende, shekaralyq shet aımaqtarda jatqan aýyl­dardy da esten shyǵarmaǵan jón. BUU-nyń esebi boıynsha 2050 jyly Qazaq­stan halqynyń sany 24 mıllıonnan asady dep kútilýde. Bul, árıne kóńil kón­shi­tetin san emes. Bizdiń elimizdiń jıyn­tyq qýatyna áser etetin basty faktor – halyq sanynyń azdyǵy men jer aýma­ǵynyń keńdigi arasyndaǵy keri baılanys. Bul keri baılanysty boldyrmaý úshin halyq sanyn eselep arttyrmaı bolmaıdy. Táýelsizdik ala sala, el Úkimeti halyq sanynyń ishki ósimine mańyz berýmen birge, syrttaǵy aǵaıyndardy da elge shaqyrdy. Bul Elbasynyń tikeleı bastamasymen júzege asty. Eń áýeli «Kóshi-qon týraly» Zań qabyldandy. Nátıjesinde, táýelsizdik alǵan 30 jylǵa taıaý ýaqyt bederinde elimizge mıllıonnan asa qandasymyz kóship keldi. Bul aǵaıyndar elimizdegi ishki ósimmen qosa demografııalyq jaǵdaıdyń jaqsarýyna ıgi yqpal etti. Aldaǵy ýaqytta syrttaǵy aǵaıyndardyń elge oralýyna jaǵdaı jasaý elimizdiń basty strategııalyq saıasaty bolyp qala bermek. Endeshe, syrttaǵy aǵaıyndar da sergek bolyp, urpaǵynyń taǵdyryn erte bastan oılaıtyn ýaqyt jetti. Kúltegin bitik tasynda aıtylǵandaı, qazaq halqy: «Ashtyqta toqtyqty túsinbediń, bir toısań ashyqpaıtyndaı boldyń... jer-jerge bardyń, sodan ábden sharshadyń. Jer-jerde qańǵyp ólimshi boldyń», jer júzine tarydaı shashyldyń. «Táńiri­niń jarylqaǵany úshin», «ózimizdiń qutymyz, baǵymyz bolǵandyǵy» úshin qaıtadan El bolyp, eńse kóterdik. Endi tý túbinde turatyn ýaqyt keldi. Jerimiz keń, halqymyz az bolǵandyqtan, bizge kóz suǵyn qadaıtyndar kóp, árıne. Sol túrki zamanyndaǵy geosaıası jaǵdaı qandaı bolsa, áli de sondaı. Osyndaı ulan-ǵaıyr jerge ıe bolyp otyrý úshin lyqsyǵan halyq kerek. Atam qazaq «kóp qorqytady, tereń batyrady», deıdi. Tarıhı tájirıbelerden alynǵan tolǵaýy toqsan tereń sóz. Muny ár qazaq jadynda ustap, basy ósip, barqadar tapqan irgeli El bolý úshin atsalysýy kerek. Endeshe, ár otbasynda besik terbetken jas kelinder kóbeımeı, eldiń kósegesi kógermeıdi. Tárbıe tal besikten degendeı, bilim salasynda jas urpaqty keleshekke daıyndaýdyń tolyq mehanızmi bolsa deımiz. Bizdiń urpaq áýeli qazaqy tárbıe alýy tıis. Ultty ult etetin úlken ulaǵat – dástúrli tárbıe. Ata-babadan sińgen tálim-tárbıeni ózek etken, ulttyq bolmysy qalypqa quıǵandaı, zamanaýı, damyǵan Qazaqstan bolsaq murtymyzdy balta shappaıdy. Sol kezde etken eńbegimizdiń, tókken terimizdiń qaıyrymy bolady.

Ras, Táýelsizdik ultymyzdy jańa sapalyq deńgeıge kóterdi. Sonyń arqa­synda biz qazirgi tańda burynǵy keńestik kezeńdegi ulttyq bolmysymyz­dan múl­de ózgerdik. Búginniń talaby bizdi táýel­sizdikke laıyq zamanaýı ult bolýǵa mindetteıdi. Bizdiń uǵy­my­myzdaǵy zamanaýı ult ‒ deni saý, rýhanı baı, ımandy, kásibı bilikti, dás­túrge berik ult. Sonda ǵana biz álem­degi ozyq elderdiń qatarynan oryn ala alamyz. Degenmen bizdiń boıymyzda zama­naýı ult bolýǵa keri áserin tıgizetin jaǵymsyz jaıttar da joq emes. Qazaq halqy burynnan kele jatqan sol kereǵar ádetterinen arylmaı, eńsesin tik ustamaı, bir-birine janashyr bolmaı ózgelerge úlgi bola al­maıdy. Jer ózimizdiki, el ózimizdiki desek te, umtylmaı, sana sergek bolmaı memleketimizdi nyǵaıta almaımyz. Ýa­qyt bizge táýelsizdikke jetý qandaı qıyn bolsa, ony ustap turýdyń odan da qıyn ekenin kórsetti. «Aıanbaǵan jaý­dy alar, abaılaǵan daýdy alar», degendeı, Elbasynyń ultaralyq saıasaty, halyqaralyq qatynastaǵy sheberligi elimizdi kúrdeli kezeńderden aman-esen alyp shyqty. Onyń sarabdal saıasatynyń arqasynda elimizdegi bılik tranzıti esh terbelissiz júzege asty. Sol arqyly elimizde bılik sabaqtastyǵy paıda bolyp, budan buryn qabyldanǵan sheshimder men irgeli baǵdarlamalar óz jalǵasyn tapty. Úkimet qyzmetinde eshqandaı tosyn qıyndyqtar týyndamady. Prezıdent Q.Toqaev qyzmetine kiriserde oń qolyn Konstıtýsııaǵa qoıyp turyp, Qazaqstan halqyna adal qyzmet etýge, Konstıtýsııamyzdy jáne elimizdiń zańdaryn qatań saqtaýǵa ant berdi. Bul bir kóńil tolqytar sát edi. О́ıtkeni bárimiz de sol Konstıtýsııanyń saıasynda ómir súrip kelemiz. Tolqysaq, jalpy halyq bolyp qabyldaǵan sol Konstıtýsııa úshin, onyń abyroı-bedeli úshin  tolqydyq. Keleshekte de onyń osylaı qurmettelýin, eshkimniń de odan bıik bolmaýyn tiledik.

Prezıdenttik qyzmetine kirisken­nen keıin Q.Toqaev birden jańa basta­malarymen kózge tústi. Bul – Ulttyq qoǵamdyq senim keńesin qurý, jańa ekonomıkalyq jáne saıası reformalar, «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy. Prezıdent óziniń alǵashqy Joldaýynda zamanaýı tıimdi memleket qurý, azamattardyń quqyqtary men qaýipsizdigin qamtamasyz etý, qarqyndy damyǵan jáne ınklıýzıv­ti ekonomıka, áleýmettik jańǵyrý­dyń jańa kezeńi, sondaı-aq aımaqtar máse­lesi jaıly aıtty. О́ziniń saılaýal­dy baǵdarlamasynyń negizi bolǵan Elbasy saıasatynyń sabaqtastyǵyn saqtaı otyryp, júıeli reformalar júrgizetinine senim bildirip, elimizdiń damýynyń jańa sapaly kezeńine shyǵý múmkindigi týraly sóz qozǵady. Prezıdent kóp jaǵdaıda azamattarymyz ortalyq jáne jergilikti organdar basshylarynyń qulyqsyzdyǵy men beıqamdyǵyna baılanysty Pre­zıdentke júginýge májbúr bolady, sol sebepti Prezıdent Ákimshiliginde azamattardan kelip túsken ótinishter­di memlekettik organdardyń sapaly qaraýyn qadaǵalap, jedel sharalar qabyl­daıtyn bólim qurylǵanyn atap ótti. Bul rette Qazaqstan Respýb­lıka­synyń memlekettik qyzmeti týraly zańy men Ar-namys kodeksiniń talaptaryn kúsheıtý, memlekettik qyzmetkerler­diń jaýapkershiligin arttyrý bárinen mańyzdy. Munda basty talap, Prezıdent atap kórsetkendeı, halyqpen keri baılanys bolýy tıis. Memlekettik jergilikti apparattardyń qyzmet tásilin ózgertip, olarǵa «memleket qyzmetkeri» degen sóz «halyqtyń qyzmetkeri» degen sóz ekenin uǵyndyrý kerek. Dalıǵan, birin-biri qaıtalaıtyn memlekettik organdardy jáne ondaǵy qyzmetshilerdiń sanyn yqshamdap, esesine jańa, bilikti, memleket pen halyqqa adal qyzmet etetin utqyr qosyndy daıyndaǵan tıimdi.

Sonymen birge joǵarydan tómen­ge deıin jaıylǵan, barlyq salany qamtyǵan sybaılas jemqorlyqpen tegeýirindi kúres júrgizbeı halyqtyń senimine kirý qıyn. Sol úshin naqty qadam retinde ekonomıkalyq salada memleket qarajatyn betaldy talan-tarajyǵa salýǵa jol bermeıtin aqyldy tehnologııalardy da iske qosqan jón. Degenmen qandaı tehnologııa bolsa da, ol ımanı tálim-tárbıeniń ornyn basa almaıdy. Árbir memlekettik qyz­metker memleket pen halyq aldynda ǵana emes, Allanyń jáne ardyń aldynda da ant berýi tıis. Halyqqa shekeden qarap, qarapaıym adamdardy men­sin­beıtinderdi, qulqynnyń, nápsiniń qul­daryn bılikke jolatýǵa bolmaıdy. Sol sebepti, memleket qyzmetkerlerin moral­dyq-etıkalyq, ımanı turǵydan baǵa­laıtyn tetikter kerek-aq.

«Halyq aıtsa, qalt aıtpaıdy» degendeı, árkez halyqtyń pikirimen sanasý, halyq únine de qulaq túrý kerek. Prezıdent buǵan aıyryqsha basymdyq berýde. Bizdiń uǵymymyzdaǵy halyq ‒ eldegi zııaly qaýym ókilderinen bas­tap, túrli kásip ıeleri, mamandar, sharýalar, jastar. Olar shetinen jasampaz, isker jáne jańashyl. Tek qana olarǵa nazar aýdarý, qoldaý jetispeıdi. Konfýszy halyq memleketke, patshaǵa baǵynsa, patsha da halqyna qaıyrymdy bolýy kerek, sonda ǵana elde «Uly birlik» ornaıdy degen. Mundaı taǵylym bizdiń ata-babalarymyzdyń tarıhynda da kezdesedi. Erte zamanda qaǵandar, kúnbıler soǵystan, saıattan túsken oljany jaýyngerlerine teń bólip berip otyrǵan nemese olardyń óz tapqandaryn ózine qaldyryp otyrǵan. Sondaı jaǵ­daıda ǵana olardyń belsendiligi paıda bolyp, memlekettiń qýaty, birligi artyp otyrǵan. Eger bulaı etpegende, dalany mekendegen halyqtar qara kóńil bolyp, jaı-jaıyna bytyrap keter edi. Ondaı eldi basqalar ońaı jaýlap alatyn nemese halqy basqalarǵa qul bolatyn. Belgili maǵynadan alǵanda búgin de bılik – qoǵamdyq tártipti, baılyq­ty uıym­dastyrýshy, memlekettiń turaq­tylyǵy men damýynyń kepili. Son­dyqtan memleket halyqtyń eńbek etýi­ne shart-jaǵ­daı jaratýy, sharýa­lar­ǵa jeńildikpen qoldaý jasaýy tıis. Eshkim­niń memleket esebinen urttap iship, shaıqap tógýine, erekshelenýine jol berýge bolmaıdy. Memlekettiń jáne Konstıtýsııanyń bedelin qorǵaıtyn basty tetik – sot ádildigi. Halqymyzda «týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» degen maqal bar. Bul jerdegi «Týra bı» búgin­gi sot júıesi. Endeshe, qandaı sot bolsa da eger ol ádildik jaǵynda tursa Kons­tıtýsııa men memlekettiń, Prezı­denttiń bedelin qorǵaǵan bolady. Sondyqtan halqymyz «ádilet qylyshy kesken qol aýyrmas», «ádil istiń arty ıgi», deıdi.

Búgingi tańda memleketterdiń álemdik reıtınginde qoǵamnyń ashyqtyǵy, sóz jáne baspasóz erkindigi basty krıterıı retinde qaralady. Árıne, absolıýtti erkindik eshbir elde joq. Solaı desek te, «pikirtalas – shyndyqtyń anasy», túrli usynys-pikirlerdiń ashyq aıtylýy qoǵamdy durys jolmen damytý­dyń jáne qatelikterden saqtanýdyń bir­den-bir kepili. Búgingi azamattyq qoǵam­dy bylaı qoıǵanda, ertedegi kúnbı­ler men qaǵandar, handar da solaı istegen. Buryndary han aldynda qasqa­ıyp sóıleıtinder, aqyryp teńdik suraıtyn­dar bolǵan. Qazaq mundaıda «bas kespek bolsa da til kespek joq» degen. Bul dás­túrli qazaq qoǵamyn­da demokratııa­lyq qundylyqtar­dyń áldeqashan oryn tepkenin kórsetedi. Qazaq halqy – erteden óziniń dala demokratııasynyń arqasynda saıyn saharada emin-erkin, bula ósken halyq. Sol dástúrli memlekettik bas­qarý jú­ıe­siniń arqasynda atamyz qazaq osy kúnge tutas ult retinde jetti. Sóı­tip, ult óziniń artyqshylyqtaryn sáý­le­­­len­dire aldy. Biz aıtqan sol dala zańy­­­nyń mazmunynda osy kúngi Kons­tıtýsııamyzdyń túpki qaǵıdattary oryn tepken. Endeshe, biz keleshekte de búgingi Ata Zańymyzdyń kúsh-qýatymen zamanaýı ári dástúrge berik ult retinde ózimizdiń jańa memleketimizdi álemge pash etemiz.

Tursynhan ZÁKEN,

tarıh ǵylymdarynyń doktory,

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory