Til taǵdyry – halyq taǵdyry

Alash ult-azattyq ókilderiniń alǵashqy qadamdarynyń biri bolyp sanalatyn 1905 jyldyń maýsym aıynda Qoıandy jármeń­kesinen joldanǵan petısııada patsha ókimetiniń otarlaý saıasatyna ashyqtan-ashyq qarsylyq bildirilgen bolatyn. Onda jer­gilikti ákimshilik oryndary­nyń sońǵy kezdegi qýǵyn-súrgin sha­­­ralary áńgime ózegi boldy. «Da­­la­lyq erejeniń» 99-baby bo­ıynsha Qyr ólkesi general-gýber­natorynyń medrese (mektep) ashý­­ǵa jáne meshit salýǵa ruqsaty bol­­­ǵanymen olar qazaq tilin oqy­tatyn mektepterdi qýǵynǵa ushy­ratty. Osyndaı jaǵdaılardy aıta otyryp, petısııada ana tilin paıdalanýǵa erkindik berý eń qa­jettilik dep atap kórsetildi. Son­dyqtan jergilikti tilge bar­lyq shekteýdi alyp tastaý usy­­nyldy. Osy máselelerdi kó­tere otyryp, petısııa joldaý­shylar qazaq dalasynda bilim berý isin durys jolǵa qoıý kerek dep sanaıtynyn, ol úshin aýyl mektepterinde qazaq álippesin engizý, qazaq tilinde sa­baq berý, jabylyp qalǵan ınternattar men pansıondardy qalpyna keltirýdi, bolys keńselerinde is­qaǵazdaryn qazaqsha júrgizýdi talap etken bolatyn.

Munyń barlyǵyn tereń tú­singen, halqynyń múddesine qaı­shy júrgizilgen patshalyq saıasat­ty alǵash barynsha uǵynǵan, ony ashyna synaǵandardyń al­ǵash­qy qatarynda Alash qozǵa­ly­sy­nyń jetekshisi Álıhan Bókeı­han boldy. Ol 1905 jyldyń qa­­ra­­shasynda Máskeýde Jalpy­re­seı­lik jergilikti jáne qalalyq qaı­ratkerler sezine qatysyp, on­da 4 mıllıon qazaq halqynyń aty­nan sóz sóılep, qazaq ti­lin oqy­­tatyn mektepterdiń qý­ǵyn­ǵa ushy­raıtynyn, qatań baqy­la­naty­nyn aıtyp, ana tilin paı­da­lanýǵa er­kindik berý eń qajettilik dep atap kórsetip, jergilikti tilge bar­lyq shekteýdi alyp tastaýdy usyn­dy. Alaıda bul usynystardy tyń­daıtyn qulaq ta, kóretin kóz de ol kezde de, keıin de bola qoıǵan joq.

Keshegi patshalyq Reseıdiń saıa­sı jalǵasyndaı bolǵan, áleý­met­tik ádilettilikti sóz jú­zinde uran­datyp saıası sahnaǵa shyq­qan keńes zamanynda da tilimizdiń aıdarynan jel esilgen joq. Alash alyptarynyń biri Mustafa Sho­qaı: «Orystyń pat­shalyq meke­meleri bizdiń ult­tyq damýymyzdy tejep kelse, bol­shevıkterdiń basqarýy halqy­myzdy ulttyq sezimnen jurdaı etýge, mundaı sezimdi kókireginen birjola sylyp tastaýǵa tyrysyp otyr» dep jazǵan bolatyn. Degenmen 1920 jyldan bastap Qazaq ASSR-inde memlekettik mekemelerde ana tilimiz memlekettik til deńgeıinde qoldanylyp, isqaǵazdary qazaq tilinde júre bastady. 1920-1925 jyldary Qazaq ASSR Halyq Komıssarlary Keńesiniń tóraǵasy bolǵan Sáken Seıfýllın bıik laýa­zymdyq qyzmette júrip, eli­mizdegi qazaq tilin qoldap, toǵyz ma­qala jazǵan bolatyn. Alaıda keńestik bılik Azamat soǵysyn ózderine tıimdi jaǵdaıda aıaqtap, tutas aımaqqa ústemdik qurǵannan keıin óziniń shynaıy bolmysyna kóshken edi. Sonyń biri – til salasyndaǵy jańasha saıasat. Ana tildi ardaqtaǵandar «ultshyl» atalyp, sol bir zobalań zamannyń qurbany boldy. Osyndaı saıasattan bastaýysh klass 5 jyldyq bolsyn, onyń alǵashqy úsh jylynda ul-qyzdarymyz óz ana tilinde erkin oqyp, jaza jáne sóıleı alsyn, sodan soń 4-klastan orys tilin oqytaıyq degen tamasha pedagog ári psıholog, uly ustaz Ahmet Baıtursynulynyń asyl ósıeti kelmeske ketti.

Qazaq tiline degen qııanat ke­ńestik kezeńde Qazaqstannyń ózi­niń eń basty qujatynan bastaldy. 1937 jylǵy Konstıtýsııada ejelden osy jerdiń ıesi jáne memleket qurýshy ulttyń tili týraly bir aýyz sóz jazylmady. Muny ne­gizgi zańdy daıyndaǵandar bil­medi emes, bildi. Biraq keshe ǵa­na «ultshyldardyń» jappaı qý­dalaýynan, qyrǵynǵa ushy­ra­ýy­nan úreı bılegender Máskeýge qarap, birdeńe deýge bata almady. Keıin 1978 jyly qabyldanǵan Respýblıka Konstıtýsııasynda da ana tilimiz «umyt» qaldy. Sonymen jergilikti halyq Odaq konstıtý­sııasyn basshylyqqa alyp, orys tilin memlekettik til jáne ult­aralyq qarym-qatynas quraly retinde paıdalanýǵa májbúr bol­­dy. Bul ulttyq aımaqtardy men­sinbeýdiń, basynǵandyqtyń ashyq ta aıqyn kórinisi bolatyn. Kommýnıst kósemderine bul da az kórindi. Sodan elimizde orys tiliniń ústemdigin arttyra túsýge baǵyttalǵan qujat – 1938 jylǵy 13 naýryzda SSSR Halyq komıssarlar keńesi men BKP(b) Ortalyq komıteti «Ulttyq respýblıkalar men oblystardyń mektepterinde orys tilin mindetti oqytý týraly» qaýly qabyldady. Bul óz elinde azshylyq bolyp qalǵan, keshe ǵa­na shynaıy zııaly qaýymynan ada etilgen bizdiń respýblıka hal­qy úshin zor qıynshylyqtarǵa jol ashty. Sodan sol kezde de bol­ǵan, keıin de jetip-artylatyn so­laqaı belsendiler alǵa shy­ǵyp, Máskeýdiń saıasatyn jalaý­latyp alyp ketti. Olar orys ti­liniń ústemdigin ornatýǵa bilek túre, mańdaı terlerin súrtýge úl­gere almaı kiristi. Osy jyldyń 5 sáýirinde Qazaqstan KP(b) OK jáne QazSSR Halyq komıssarıaty keńesi ile-shala arnaıy qaýly ári keshendi is-shara qabyldady. Onda 1938-1939 oqý jylynan basta­ýysh mekteptiń ekinshi klasynyń ekinshi jartysynan, tolyq emes orta jáne orta mektepterdiń úshin­­shi klasynan bastap orys ti­lin oqytýdy qamtamasyz etý res­pýblıka halyq aǵartý komıssa­rıatyna usynyldy. Alaıda mu­ny qatań qadaǵalaýǵa Uly Otan soǵysy kedergi keltirdi. Sodan on jyldan soń bul sharalardyń júzege asyrylýy taǵy da arna­ıy qaralyp, Qazaqstan KP(b) OK 1948 jyldyń 2-3 tamyzynda «Qazaq mektepterinde orys tilin oqytý týraly» qaýly qabyldan­dy. Onda qazaq mektepterinde, ásire­se aýyldyq jerlerde orys tili qa­naǵattanǵysyz oqytylyp jatyr dep, 1948-1949 oqý jylynan bastap qazaq mektepterinde orys tilin oqytýdy túbirli jaqsar­tý maqsatynda birinshi klastyń ekin­­shi jartyjyldyǵynan bas­tap oqytýdy, osyǵan baılanys­ty kóptegen naqty sharany jú­zege asyrý mindetteldi. Tip­ti tá­jirıbe esebinde, qazaq mek­te­biniń 8-10 klastarynda matematıka, fızıka, hımııa jáne deneshy­nyqtyrý pánderin orys tilinde oqytý usynyldy. Osy arada tań­ǵalatyn bir máselege toqtaı ketpeý múmkin emes. Osydan jetpis jyldaı ýaqyt ótkende búgingi kún­niń solaqaı belsendileri jara­tylystaný pánderin aǵylshyn tilinde oqytaıyq degen usynystar jasady. Olardyń túsinikterinshe, qazaqtyń ul-qyzdary bul pánderdi óz tilderinde bilmeýi kerek eken. Budan asqan bassyzdyq bolar ma? Qudaıǵa shúkir, bul tolyq júzege aspaı qaldy-aý deımin.

Til taǵdyryn áńgime etkende sońǵy bir ǵasyrda álipbı jú­ıe­siniń turaqty ózgerýimen kele jat­qanyn da aıtpaı ketýge bolmaı­dy. Ahmet Baıtursynulynyń ja­zýynan la­tynǵa kóshtik. Al la­tynnan kırıl­ge bir jarlyqpen bir túnde asy­ǵys aýystyrdy. Al sońǵy shara elimizdiń ana til­dik keńistiktiginde qanshama qaı­shy­lyqty jaǵdaılar týǵyzdy. Mu­ny sonaý Fransııada júrip, Keńes Odaǵyndaǵy, ásirese Túr­kis­tanda bolyp jatqan eko­no­mı­ka­lyq, saıası-áleýmettik sala­lar­daǵy ózgeristerdi jiti baqylap otyr­ǵan Mustafa Shoqaı: «Rý­ha­nı salada mańyzdy ról oınaı­tyn álip­bı máselesinde de keńes­ter­diń saıa­saty belgili. Olar óz tep­kisinde otyrǵan túrikterge orys alfavıtin zorlap tańý ar­qyly túr­kııalyq baýyrlarymyzdy bó­lip tastaýdy kózdeıdi», dep jaz­ǵan edi.

Joǵarydaǵy sharalar Odaq or­ta­lyǵyna áli de jetimsiz sanal­dy. Sodan 1990 jylǵy 24 sáýirde keńestik keńistikte orys tiliniń memlekettik til mártebesin quqyq­tyq jaǵynan bekitý maqsaty bol­ǵan KSRO halyqtarynyń til­deri týraly zań qabyldandy. Baqy­tymyzǵa oraı Odaq ydyrap, ol júzege aspaı qaldy. Al ol júzege asqanda, bálkim, qazir ana tilimizdiń úlgilerin murajaılardan izdep júrer me edik? Qudaı onyń betin aýlaq etsin!

1985 jyldan bastalǵan sóz­ge sheshen, kommýnıst kósem M.S.Gor­­­bachevtiń qoǵamdyq-ekono­mı­­ka­lyq ómirdi qaıta qurýǵa, «ke­meldengen» sosıalızmdi «ja­­ńar­­týǵa» baǵyttalǵan saıası qa­da­my ulttyq respýblıkalarǵa óz­­derinde qalyptasqan saıası áleý­mettik jaǵdaıǵa syn kózimen qa­raýǵa múmkindik berdi. Mundaı kóz­qarasty elimizdiń zııaly qaýy­my taǵy da ana tilimizden bastady. О́ıtkeni tili azat halyq qana shynaıy bostandyqtyń tátti dámin seze alady. Til – bostandyqtyń al­­ǵy sharty. Tili azat bolmaı, rýh azat bolmaıdy. Rýhy bos­tan­­dyq almaǵan halyqtyń azyp- to­zatynyn tarıh talaı dá­lel­de­gen bolatyn, dáleldep ke­ledi. So­dan egemendiktiń eleń-ala­ńyn­­da ultshyl azamattardyń bel­­sendi aralasýymen, qyzý talas-tartystyń arqasynda 1989 jyl­dyń 22 qyrkúıeginde Qazaq KSR Joǵary Keńesiniń kezekten tys on tórtinshi sessııasynda «Til týraly» zań qabyldanyp, qazaq tili memlekettik mártebege ıe boldy. Osylaı tilimizdiń me­reıin kóterýge, qoldanys aıasyn keńeıtýge baǵyttalǵan búkil­ha­lyqtyq is bastalyp-aq edi. Alaıda bul uzaqqa sozylmady. О́kinishtisi – sol kezdegi jer-jerde kórine bas­taǵan ulttyq rýhqa tıisti óris berilmedi. Asqaq ıdeıa jańa jaǵ­daıda ulttyq murattarymyzdy she­shýmen jalǵastyrylmady, sa­na­myz táýelsizdik talaptaryna sáıkes tıisti jańara túspedi. So­dan ana tildik keńistikte kópten qor­dalanǵan máseleler sheshimin tap­paı, jalǵasa berdi, jalǵasa berdi...

 Birneshe ǵasyr otarshyldyqtan paıda bolǵan jaltaqtyq, keshe ǵa­na ústemdik jasaǵan, endi jal­ǵa­sa túsken quldyq psıholo­gııa ji­gerli iske jibermedi, ji­ber­­­meı keledi. Onyń ústine 1995 jyl­­ǵy Konstıtýsııanyń 7-ba­­by­­nyń 1-tarmaǵyndaǵy «Qa­zaq­­stan Respýblıkasyndaǵy mem­lekettik til – qazaq tili» degen hal­qymyzdyń kópten ańsaǵan asa mańyzdy quqyqtyq normasy kelesi tarmaqtaǵy «Memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin ózi basqarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady» degen qaıshylyqty sóılemmen tıisti kúshinen aıyryldy. Sodan orys tili shyn mánisinde memlekettik mártebege kóterilip, ultaralyq qarym-qatynas tiline aınaldy.

Osy arada óz máselesine ózi ıe kórshi О́zbekstandaǵy jaǵdaı týraly bir aýyz sóz aıta keteıik. Ras, keıbireýler bizdi olarmen salystyrmaý kerek deýi múmkin. Ol keıbir jaılarǵa baılanysty jónsiz de emes. Alaıda biz reti bar nárseniń ózin jasaýǵa dármensizdik tanytyp kelemiz ǵoı. Olar da 1989 jyly óz tilderiniń memlekettik mártebesin sheshken bolatyn. Mu­ny qanaǵat tutpaı, 1995 jyly О́z­bekstan Respýblıkasynyń «Mem­lekettik til týraly» zańy qa­byldandy. Al biz 1997 jyly Qa­zaq­stan Respýblıkasyndaǵy Til (bul shynyna kelgende «o ıazy­kah» bolatyn) týraly zańda «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń mem­lekettik tili – qazaq tili» dep kon­stıtýsııalyq normany qaı­talaýdan asa almadyq. Tip­ti sodan beri jıyrma jyldan astam ýaqyt ótse de, qazaq tiliniń memlekettik mártebesin kóterip, onyń qoldanys aıasyn keńeıte túsetin birde-bir qaǵıdatty shara qabyldaı almaı kelemiz.

2006 jyldyń 11 ma­myrynda «Ana tili» gazetine ber­gen «Qa­­zaqstannyń bolashaǵy – qa­zaq tilinde» atty suhbatynda Elbasymyz Tilder týraly zańdy qaıta qarap, qajet bolsa, oǵan zamana talabyna saı ózgerister engizý kerek degen edi. Biraq buǵan Parlament te, Úkimet te bylq etken joq. Sodan beri arada on tórt jyl ótti, muny qazir eshkim eske de almaıdy. Tek ana tili týraly qurǵaq urandarmen ózimizdi aldandyryp kelemiz. Al dármensiz, qaıshylyqty jaılardan aıaq basa almaıtyn Til týraly zań, shynyna kelgende, ana tilimizdiń damýyna tusaý bola bastady.

Birer mysalǵa júgine kete­ıik. Osy zańnyń II, III jáne IV ta­raýlaryndaǵy 27 zańdyq nor­ma­nyń 21-inde «memlekettik til­­de jáne orys tilinde» degen sóz tirkesterimen qatar «qa­jet bolǵan jaǵdaıda basqa til­derde júrgiziledi» degen sııaq­ty qosaqtaýlar basqa etnos ókil­de­riniń memlekettik tildi bilýine qajettilikti joıdy. Bizden basqa eshbir elden dál bulaı memlekettik tilmen basqa tilderdi qosaqtap jazýdy taba almaısyń. Sondaı­aq zańnyń «Memlekettiń til jó­nindegi qamqorlyǵy» degen 6-babynda «Memleket Qazaqstan hal­qynyń tilderin oqyp-úırený men damytý úshin jaǵdaı týǵyzý jó­ninde qamqorlyq jasaıdy» jáne «Tildi memlekettik qorǵaý» atty 23-baptyń birinshi bóligindegi «Qa­zaqstan Respýblıkasynda mem­lekettik til jáne barlyq basqa tilder memlekettiń qorǵaýynda bolady. Memlekettik organdar bul tilderdiń qoldanylýy men da­mýyna qajetti jaǵdaı jasaıdy» dep jaı jazyla salǵan baptar onsyz da tegeýrindi, ondaǵan jyl jeke bılep kelgen orys tilin alǵa shyǵarsa, «Tildi quqyqtyq qor­ǵaý» atty 5-taraýynyń 23-ba­byndaǵy «Tildiń damýy mem­le­kettik tildiń basymdyǵyn já­ne isqaǵazdaryn júrgizýdi qa­zaq ti­line kezeń-kezeńmen kó­shirýdi kóz­deıtin Memlekettik baǵ­dar­la­ma­men qamtamasyz etiledi» degen qa­ǵı­danyń aqyry bos sóz bol­­ǵanyn ótken ýaqyt aıqyn kór­setti.

Qazaqstan Respýblıkasy Úki­me­tiniń 1998 jylǵy 14 tamyzda qabyldaǵan «Memlekettik or­gan­darda memlekettik tildiń qolda­nylý aıasyn keńeıtý týraly» qaý­lysynan jurtshylyq kútken úmit te aqtalmady, ol da qur­ǵaq sóz­derden asa almady. So­nymen qazirgi keleshegimiz dep otyr­ǵan qarakóz jastarymyzdyń, jas mamandarymyzdyń deni, tip­ti bılik basynda júrgenderdiń óz­deriniń óz ana tilderinde er­kin sóıleı almaýy, tipti keıbi­reýleriniń sóıleýge talpynbaıtyn jaǵdaıy qalyptasty. О́ıtkeni olar ondaı laýazymdy qyzmetke barý úshin qazaq tilin bilý mindetti emes ekenin jaqsy biledi.

Ashy da bolsa, ashyq aıtqanda, osy kezge deıin qazaq tili týra­ly saıasatta qatań oń júıe qalyp­tasa almaı keledi. Bir mysal kel­tire keteıik. Osydan on shaqty jyl buryn (2004) Elbasy «úsh tildiń birligi» ıdeıasyn usynǵan bola­tyn. Ondaǵy oı bizdiń urpaq­­tarymyz óz ana tilin jetik bi­lip, orys tilin onyń ústine aǵyl­shyn tilin, tilderin ǵana emes sol ha­lyqtardyń tarıhyn, mádenıeti men ǵylymyn biletin bolsa, biz­diń qoǵam órkenıettiń jańa bir belesine kóteriler edi degen maq­sat edi. Alaıda sol kezdegi saıasatshyl aýdarmashylar (kóbine orys tilinde sóıleıtin) «trıedınstvo ıazykov» degendi «úsh tuǵyrly til» dep aýdardy. Muny baıqaǵan El­basy 2008 jylǵy 29 mamyrda qazaq­tildi aqparat quraldarynyń je­tekshilerimen kezdesýinde osy «úsh tildiń birligin» (áste «úsh tu­­ǵyrly til» emes) durys tú­sin­begenderge: «Qazaq tili úsh tildiń bireýi bolyp qalmaıdy. Úsh tildiń birinshisi, negizgisi, bastysy, mańyzdysy bola beredi. Qazaq tili – Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili» dep qadap aıtqan bolatyn. Biraq osy «úsh tuǵyrly til» Memlekettik baǵdarlamalarǵa kirip, kúndelikti ómirde kóptegen qaıshylyq jalǵasa tústi. Bas­qa­ny bylaı qoıǵanda, basshylary eki-úsh jylǵa jetpeı jıi aýysyp oty­ratyn Bilim mınıstrliginiń qa­zaq balabaqshalarynda úsh tildi úı­retýge umtylýynan týǵan qıyn­shy­lyqtar qanshama boldy. Me­niń bul týraly jazbaǵan bılik tar­maǵy qalmady. Esh áreket bol­mady. Tek Prezıdentimiz Q.To­qaev aldymen óz tilimizdi bi­leıik degennen keıin ǵana buǵan tyıym salyndy.

Osyndaı jaǵdaıda ne isteýge bolady, qazirgi qıyndyqtan qa­laı shyǵamyz? El Prezıdenti Qa­sym-Jomart Kemeluly Toqaev­tyń «Til máselesine beıjaı qa­rap, nemquraıdylyq tanytatyn bolsaq, memlekettigimiz ben ulttyq qaýipsizdigimizge qater tóndirip alýymyz múmkin» degen sózi memlekettik organdardy da, halqymyzdy da qatty oılandyrýy qajet. Sondyqtan osy kezge deıin tıisti eskerilmeı kelgen Ata Zańymyzdyń 93-babyndaǵy «Konstıtýsııanyń 7-babyn júze­ge asyrý maqsatynda Úkimet, jer­gilikti ókildi jáne atqarýshy organdar, arnaýly zańǵa sáıkes, Qazaqstan Respýblıkasynyń bar­lyq azamattary memlekettik tildi erkin ári tegin meńgerýi úshin qa­jetti uıymdastyrýshylyq, ma­te­rıaldyq jáne tehnıkalyq jaǵ­daıdyń bárin jasaýǵa mindetti» degen konstıtýsııalyq tapsyrmanyń aıasynda ana tilimizdiń memlekettik mártebesin eleýli túrde joǵary kóteretin, onyń qoldanys aıasyn barynsha keńeıte túsetin pár­men­di-pármendi quqyqtyq normalar men sharalar asa qajet. Ol úshin eń birinshi qazaq tilin múshkil kúı­ge túsirgen, túsirip kele jatqan Kon­­s­tıtýsııanyń 7-babynyń 2-tar­maǵyndaǵy «Memlekettik uıym­darda jáne jergilikti ózin ózi bas­qarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qol­danylady» degen normany alyp tastaı alsaq, qoǵamda ana tilimizge degen úlken betburys týar edi. Mundaı qajettilik 2025 jyldan latyn álipbıine kóshý týraly ıdeıanyń tolyq júzege asýy úshin de mańyzdy bolaryna daý joq.

Kelesi bir mándi másele – til­diń ıesi halqymyzdyń ózin jap­paı memlekettik tildiń márte­be­sin kóterýge jumyldyrý qa­jet. Qoǵamda árkimniń óz ana ti­line degen jeke azamattyq jaýap­ker­shiligin kóterý mańyzdy másele. Burynǵydaı ǵımarattyń eń joǵa­ry qabattarynda otyryp alyp, mınıstrlikter «sen mynany oqy, mynany bil» dep tapsyrma ber­genderin tyıǵany jón. Tildiń ıesi halyqtyń ózi ekenin uǵyndyra túsý asa qajet.

Qazirgi qazaq tiliniń taǵdyry ony basqaratyn memlekettik uıym­nyń deńgeıi men onyń quqyqtyq múmkindikterine de tikeleı baıla­nysty bolmaq. Sondyqtan ana tilimizdiń búgingi qoǵamymyzdaǵy asa kúrdeli jaı-kúıin jan-jaqty jáne tereń túsine otyryp, erekshe quqyqtyq múmkindiktermen tikeleı Prezıdentke baǵynatyn til týraly kúrdeli memlekettik qurylym jasaý qajet. Mun­syz ana tildik keńistiktegi ǵa­syr­lar qalyptasqan kúrdeli qıyn­shy­lyqtar sheshilmeıdi.

Ábdijálel BÁKIR,

saıası ǵylymdar doktory, professor