Qaterli jarys qaıta bastaldy ma?

Elimizdiń ıadrolyq qarý qaýpin azaıtý, ony qysqartý, joıý baǵy­tyndaǵy təjirıbesi Se­meı polı­gonynyń jabylýymen ti­keleı baılanysty. Muny biregeı qadam, álem tarıhyndaǵy erekshe oqıǵa desek qatelespeımiz. О́ıtkeni elimizdiń óziniń qolyndaǵy óte qýatty ıadrolyq qarýdy ustap turýǵa múmkindigi, ekonomıkalyq áleýeti jetetinine qaramastan odan sanaly túrde bas tartýy adamzat úshin aıtýly oqıǵa edi.

Búginde qazaqstandyq model negizinde ıadrolyq qarýdan azat álem qurýdyń dúnıe júzilik tıimdi modeli qalyptasyp keledi. Bul óz kezeginde Qazaqstannyń ońtaıly tájirıbesi jahandyq úderisterge tikeleı áserin tıgizip otyrǵanyn bildiredi.

Degenmen keıingi kezde atom bombasyn jasaýda qaıta jarys bastalǵandaı. Qazirgi tańda álem­niń birneshe elinde ıadrolyq qarý bar. BUU Qaýipsizdik Keńesiniń tu­raqty músheleri – AQSh, Reseı, Qytaı, Fransııa jáne Uly­brıtanııa atom bombasynyń zań­dy­ ıegeri sanalady. Budan bólek, Izraıl, Úndistan jáne Pákistan da ıadrolyq arsenaly bar elder­ qatarynda. Iran da atom bom­basyn ıelenýge múddeli. Al Sol­tús­tik Koreıanyń jóni bólek. KHDR bıligi birneshe ret ıadrolyq qarýyn synaqtan ótkizip, álemdi shýlatqany esimizde.

О́kinishke qaraı, keıingi jyldary ıadrolyq qarýsyzdaný jónindegi kelisimder birinen keıin biri buzylyp jatyr. Máselen, AQSh tarapy Iranmen jasal­ǵan ke­lisimnen shyqty. Sondaı-aq Qys­­­qa jáne orta qashyqtaǵy zy­­­my­­randardy joıý sharty da bu­zyldy.

Keler jylǵy aqpanda The New START dep atalatyn strategııalyq shabýyldaý baǵytynda qarýlanýdy boldyrmaý jónindegi Reseı men AQSh arasyndaǵy kelisimniń merzimi bitedi. Ázirge Kreml de, Aq úı de atalǵan sharttyń merzimin uzartý týraly áńgime qozǵaı qoıǵan joq.

Esterińizge sala keteıik, The New START shartyna 2010 jyly osy eki eldiń sol kezde­gi bas­shylary Barak Obama­ men Dmıtrıı Medvedev qol qoı­ǵan-dy. Soǵan sáıkes, oqtum­syq­tar sany 1550-ge deıin, qurlyq­ara­lyq ballıstıkalyq zymyran­dar, súńgýir qaıyqtardaǵy ballıs­tı­kalyq zymyrandar jáne aýyr bombalaýshylar sany 700 danaǵa deıin qysqartylýy tıis. Jalpy, bul bastamany 1982 jyly Amerıka Qurama Shtattarynyń sol kezdegi pre­zıdenti Ronald Reıgan kóter­gen edi. Keıinirek 1991 jyly úl­ken Djordj Býsh pen Mıhaıl Gor­bachev onyń merzimin uzartty. Jalpy, AQSh pen Reseı arasynda osyndaı birneshe kelisim jasalyp, eki eldegi oqtumsyqtar sany aıtarlyqtaı qysqarǵan.

Barak Obamanyń prezıdenttigi tusynda Aq úıdiń ıadrolyq qarýǵa qatysty ustanymy naqtylana tús­ti. Osylaısha, ol álemdi atom bom­­basynan azat etýge qosqan úlesi úshin Nobel syılyǵynyń ıegeri atandy. Alaıda B.Obama bir barmaǵy búgýli kúıinde qal­ǵany anyq. О́ıtkeni ol Senatta keli­simdi ratıfıkasııalaý kezinde AQSh-tyń ıadrolyq arsenalyn jańǵyrtýǵa ýáde bergeni esimizde. Nátıjesinde AQSh «smart bomba» ázirledi. Salmaǵy 350 kılo tartatyn jańǵyrtylǵan B61-12 modeli jer serikterin paıdalana otyryp, nysanany dál kózdeı alady

Taıaýda The Washington Post gazeti AQSh prezıdenti Donald Tramp Nevadadaǵy ıadrolyq synaq alańyn qaıta jandandyrýdy jos­parlap otyrǵanyn habarlady. Bul aqparat halyqaralyq qo­ǵamdastyqty alańdatqany anyq. Onyń ústine, AQSh prezıdentiniń qarýlaný jónindegi arnaıy ókili Marshal Bıllıngslı eldiń qar­sylastaryn kez kelgen sátte tu­qyr­­typ, atom bombasyn tastaýǵa ázir ekenin málimdedi. Buǵan qosa, keler jyly Aq úı ıadrolyq qarý­ǵa arnalǵan bıýdjetti 37,3 mlrd dollardan 44,5 mlrd dollarǵa kó­beı­týdi josparlap otyr.

Joǵaryda The new START ke­lisimi týraly sóz ettik. Ázirge ony uzartý-uzartpaý týraly aıtylyp jatqan joq. Biraq AQSh-taǵy bıylǵy prezıdenttik saılaý bárin sheshýi múmkin. Alda-jalda el tizgini Djo Baıdenniń qolyna tıse, AQSh sharttyń merzimi uzar­tylýyna múddeli bolatyny anyq. Al D.Tramp jeńiske jetse, oqı­ǵanyń qalaı órbıtinin tap basyp aıtý qıyn. О́ıtkeni Aq úıdiń qazirgi basshysy kez kelgen sátte pikirin ózgertip shyǵa keledi.

Kremldiń de ıadrolyq qarýǵa qatysty ustanymy ózgerýi yq­tı­mal. Birinshiden, Reseı álemdegi ıadrolyq arsenaly úlken memleket sanalady. Qazirgi tańda sol­tústiktegi kórshimizde alty myń­­ǵa jýyq oqtumsyq bar. So­nyń 1500-den astamy kez kel­gen sátte qoldanýǵa daıyn tur.

Ekinshiden, Reseı jyl saıyn ıadrolyq arsenalyn jańartyp otyrady. Máselen, qurlyq aralyq zymyran «Býrevestnık» álem­niń kez kelgen núktesin nysana­­ǵa ala alady. «Poseıdon» ıadro­lyq torpedosynyń qýaty erekshe. Qur­­lyqaralyq «Sarmat» zymyra­ny, dybystan jyldam ushatyn «Avangard», munyń bári – Reseıdiń ıadrolyq qarýdy jańǵyrtýdaǵy josparyna kirgen. Qazirgi tańda osylardyń ishinde «Avangard» qoldanylyp júr. Al «Sarmat» 2021 jyly paıdalanýǵa berilmek.

Bıylǵy joldaýynda Reseı prezıdenti Vladımır Pýtın ıadro­lyq qarýdy ıgerýdegi jetis­tik­te­rine erekshe toqtaldy. «Ult­tyq­ qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa jasal­ǵan qadamdarymyz dál ýaqy­tyn­da, jetkilikti kólemde jasal­ǵa­ny­na senimdimin. Atap óterligi, zy­­myran-ıadrolyq qarý paıda bol­ǵa­ly birinshi ret tarıhta osy sala boıynsha eshkimdi aldy­myz­ǵa tú­sirmeı otyrmyz. Álem­niń der­ja­valary Reseıde bar qarý­dy ja­saýǵa talpynady», dep málimdedi.

Reseı prezıdentiniń sóziniń jany bar. Dybystan jyldam usha­tyn zymyran jasaýǵa kelgende soltústiktegi kórshimiz basqa el­derge qaraǵanda áldeqaıda alda tur. Sondaı-aq raketaǵa qar­sy qorǵanys júıesin aınalyp ótýde de Máskeýdiń basymdyǵy baı­qa­lady. Biraq sarapshylar dál osy raketaǵa qarsy qorǵanys júıe­sinde, sonymen qatar qanatty zymyrandar jóninen Reseıdiń áli de artta qalǵanyn aıtady.

AQSh pen Reseı ózara básekele­sip, kimniń qabileti myqty ekenin anyqtap jatqanda álemde taǵy bir ıadrolyq derjava paıda boldy. Ol – Qytaı. Bul el 1964 jyldan beri atom bombasyn synaqtan ótkizip keledi. Stokgolmdegi Ha­lyqaralyq beıbitshilikti zert­teý ınstıtýtynyń (SIPRI) esep­teýinshe, Qytaıda qazirgi tańda 320 oqtumsyq bar. Onyń eshqaısysy tez arada qoldanýǵa arnalmaǵan.

Degenmen Beıjiń bıligi ish­ki qupııasyn syrtqa shasha ber­meıtinin eskersek, SIPRI-diń esep­teýi shynaıy málimetti kórset­peýi múmkin. Qytaı eshqashan oq­tum­­syqtarynyń naqty sany tý­­raly tis jarǵan emes. Tipti jal­pylama aqparat bildirýge de emeýrin tanytqan joq. Buǵan qosa ıadrolyq qarýdy azaıtý jó­nindegi kelisimderge múshe emes. Endeshe, Beıjiń bıligi óz arsenalyn alańsyz ulǵaıta alady.

Bir anyǵy, Qytaı orta qa­shyq­­­­taǵy zymyrandar sany jó­ni­­­nen eshkimge des bermeıdi. Iаǵnı 5 myń shaqyrymǵa deıingi qa­shyq­qa ushatyn ballıstıkalyq rake­talarǵa qumar. Munyń basty se­bebi mynada. Qazirgi tańda elde týýy múmkin yqtımal qaqtyǵys aımaqtyq deńgeıde órshıdi. Buǵan Taıvandaǵy, Ońtústik Qytaı te­ńizindegi daýlar dálel.

Áıtse de, Qytaıdyń «Ahı­les núktesi» bar. Bul eldiń bal­lıs­tı­kalyq zymyrandary da, ıadrolyq qarýlary da negizinen qurlyqta ornalasqan. Alda-jalda qaqtyǵys týa qalsa, qarsy taraptyń búkil arsenalyn joq qylýy qıyn emes. Sondyqtan Beıjiń bıligi súńgýir qaıyqtarǵa arnalǵan ıadrolyq qarýdy jetildirýge múddeli.

Qytaı eshqandaı kelisimge kirmegendikten, ballıstıkalyq zy­myrandaryn keleshekte odan saıyn kóbeıte túsetini aıtpasa da belgili. Muny basqa ıadrolyq der­javalar jaqsy túsinedi. Biraq ıadrolyq qarýsyzdaný jónindegi ke­lissóz ústeline Beıjiń bıligin otyr­ǵyzý ońaıǵa soqpaıtyny anyq.

Qazirgi tańda qyrǵı-qabaq so­ǵysy kezine qaraǵanda ıadrolyq qarý sany aıtarlyqtaı azaıǵan. Degenmen qazirgi bar atom bomba­larynyń sany adamzatty joıyp jiberýge jetkilikti.

Onyń ústine, ıadrolyq qarý­dy ıgerýge talpynǵan memleket­ter sany birtindep artyp kele­di. Máselen, Úndistan men Pákistan­nyń óz arsenalynan bas tarta qoıýy ekitalaı. Soltústik Koreıa­nyń máselesi bir basqa. KHDR ázirge ıadrolyq derjava ataný ele­sinen aırylǵan joq.

Qoryta aıtqanda, keıingi kez­de jappaı qyryp-joıatyn qarýlar­dy ıgerýge talpynys qaıta kúsheıe tústi. Atom bombasy búkil adam­zatqa tóngen qaýip ekeni anyq. Sondyqtan álem elderi jappaı qy­ryp-joıatyn qarý jasaýdan bá­sekelestikke túspeı, qaıta ke­ri­sinshe, ıadrolyq qarýdy joıýǵa, ony taratpaýǵa kúsh salýy tıis.