Iаdrolyq qarýsyz álemge jasalǵan nyq qadam

Semeı polıgony 1949 jyly ashylǵaly beri onda 500-den astam ıadrolyq synaq jasalypty. Atom bombasy óńirdiń ekologııasyn aıaýsyz búldirdi. Tipti synaq saldarynan turǵyndardyń densaýlyǵyna, qorshaǵan orta men jan-janýarlarǵa tıgizgen zııany jetip artylady. Jappaı qyryp-joıatyn qarýdyń kesapatyn jete tú­singen qoǵam belsendileri 1989 jyly ıadro­lyq synaqqa qarsy qozǵalysqa uıyt­qy boldy.

Ataqty aqyn, qoǵam qaıratkeri Oljas Súleımenov bastamasymen qurylǵan qozǵalys halyqaralyq qoǵamdastyq nazaryn aýdardy. Qozǵalys KSRO-ǵa ǵana emes, ıadrolyq qarýdyń zardabyn tartqan Japonııada, muhıttyń arǵy betindegi ıadrolyq derjava AQSh-ta keńinen tanyldy. Osylaısha álemge áıgili «Nevada – Semeı» qozǵalysynyń irgetasy qalandy.

Bılik tarapynan qoldaý tapqan qozǵalysqa sherýshilermen qatar, 130 myńdaı shahterler tartylyp, KSRO-da buryn-sońdy bolyp kórmegen dúmpý týǵyzdy. Áskerılerdiń qarsylyǵy qansha myqty bolsa da halyqtyń talaby odan da zor shyǵyp, sol jyly josparlanǵan 18 jarylys 7-ge deıin azaıtyldy. Qozǵalystyń qýaty jyl sanap arta berdi.

Osy oraıda, Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń kóregendigin aıta ketken jón. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti áskerı vedomstvo basshylarynyń qarsylyǵyna qaramastan, batyl pozısııa ustanyp, ha­lyqtyń talabyn qoldaıtynyn anyq ań­ǵartty. Sóıtip Qazaqstan egemendigin ja­­rııalap úlgermese de, Nursultan Nazar­baev 1991 jylǵy 29 tamyzda Semeı ıadro­lyq synaq polıgonyn jabý týraly Jar­lyqqa qol qoıdy.

Bul tarıhı qujat qazaq halqynyń erik-jigerimen júzege asyrylǵan mańyzdy qadam boldy. Onyń ıadrolyq kúrestegi mańyzy da erekshe bolǵany belgili. Semeı polıgonyn jabý arqyly Qazaqstan shynaıy egemendik pen táýelsizdikke qaraı sheshýshi qadam jasady. О́ıtkeni Keńes ókimeti jasaǵan ıadrolyq synaqtar qyryq jyldan astam ýaqyt boıy elimizdi radıasııamen ýlady. Keńes Odaǵyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń úshten ekisi elimizde jasalyp keldi. Polıgon jumysynyń saldarynan myńdaǵan jergilikti turǵyn men tabıǵatqa orasan zor nuqsan keldi. Bir termoıadrolyq bomba Japonııadaǵy Hırosımaǵa tastalǵan bombadan 26 ese kúshti bolǵan. Radıoaktıvti qaldyqtar 100 myńdaǵan sharshy shaqyrymǵa taraldy. Áli kúnge deıin ıadrolyq synaqtardyń zardaptaryn sezinip kelemiz.

Semeı polıgonynda ótkizilgen synaq­tardaǵy ıadrolyq zarıadtardyń jıyntyq qýaty Hırosımaǵa tastalǵan atom bombasynan 2,5 myń ese asyp túsedi eken. Iаǵnı sol atom bombalary bir mezette tas­talǵanda 350 mln adamnyń ómirin jalmaýǵa qaýqarly edi. Polıgonnyń jabylǵanyna 30 jylǵa jýyqtasa da, onyń zardabyn búgingi urpaq áli de tartyp keledi. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, onyń zııany kemi 5-6 urpaqqa keri áserin tıgizedi degen boljam jasaıdy.

Sondaı-aq 29 tamyz kúlli Ortalyq Azııaǵa ıadrolyq qarýdan azat aımaq mártebesin berýdiń bastalǵan kúni sanalady. 2006 jylǵy qyrkúıekte Ortalyq Azııa basshylary óńirde «ıadrosyz aımaq» dep jarııalaǵan Semeı kelisimine qol qoıdy. Al 2009 jylǵy 30 qazanda Qazaqstan tarapy BUU Bas Assambleıasynyń Birinshi komıtetine 29 tamyzdy ıadrolyq qarýdan bas tartýdyń halyqaralyq kúni dep jarııalaýdy usyndy. Elimizdiń bastamasy qoldaý taýyp, sodan beri 29 tamyz – Iаdro­lyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń ha­lyqaralyq kúni retinde atap ótilip keledi.

Bul usynystyń halyqaralyq qoǵam­das­tyq tarapynan qoldaý tabýy shyn mánin­de elimizdiń ıadrolyq qarýdy azaıtý, taratpaý máselesine qatysty batyl bastamalar kóterýine tolyq moraldyq quqyǵy bar ekeniniń moıyndalýyn bildiredi ári bizdiń álemdik qaýipsizdikti saqtaý baǵy­tyndaǵy qadamdarymyzdyń barsha adam­zattyń izgi tilekterimen úndesetinin kórsetedi.

Qazaqstan táýelsizdigin alǵan kezde qarý-jaraq arsenaly jaǵynan álemdegi tórtinshi el sanalǵany belgili. Degenmen, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń dana basshylyǵymen elimiz ıadrolyq qarýy­nan óz erkimen bas tartyp, álemdik antı­ıadrolyq qozǵalystyń jahandyq kóshbas­shysyna aınaldyq. KSRO-dan qalǵan ıadrolyq arsenaldyń mol murasynan Qazaq­stannyń óz erkimen bas tartýy halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan joǵary baǵalandy.

Aıta keterligi, álemdegi eń qýatty sa­nal­ǵan Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý eli­mizge ońaıǵa soqqan joq. KSRO-nyń je­ke­legen áskerı laýazymdy tulǵalary men saıası elıtalarynyń qarsylyǵyna qara­mas­tan, Elbasynyń qazaq jerindegi po­lı­gon­dy jabýy – naǵyz erlik. Keıbir eld­er­diń jaýap­syz basshylary bizdiń Tuń­ǵysh Prezıdentimizdi ıadrolyq arsenal­dy saq­tap qa­lýǵa ılandyrýǵa tyrysty. Degen­men El­basy Nursultan Nazarbaev mun­daı qarý­dy ıe­lený túbegeıli qaýipsiz­dik­­tiń kepili emesin der kezinde sezine bildi.

Jalpy, Qazaqstannyń ıadrolyq qarý qaýpin azaıtý, ony qysqartý baǵytyndaǵy təjirıbesi Semeı polıgonynyń jaby­lýymen tikeleı baılanysty. Muny bi­re­geı qadam, álem tarıhyndaǵy erekshe oqıǵa desek qatelespeımiz. О́ıtkeni eli­miz­diń óziniń qo­lyndaǵy óte qýatty ıadro­lyq qarýdy us­tap turýǵa múmkindigi, ekonomıkalyq áleýeti jetetinine qa­ra­mastan odan sanaly túrde bas tartýy adamzat úshin aıtýly oqıǵa edi.

Elbasy 2016 jylǵy tamyzda Semeı polıgonynyń jabylýyna 25 jyl tolýyna arnalǵan halyqaralyq konferensııada sóılegen sózinde: «KSRO kúıregennen keıin, biz qýaty jóninen əlemdegi tórtinshi zymyrandyq-ıadrolyq arsenalǵa ıelik etip qaldyq. Bizdiń terrıtorııamyzda 104 qurlyqaralyq ballıstıkalyq SS-18 («Satana») zymyrandary ornalas­ty. Olarǵa 1400 ıadrolyq oqtumsyq orna­tyl­ǵan bolatyn. Bizdiń aerodromdary­myzda 370 qanatty ıadrolyq zy­myrandary bar 40 strategııalyq bomba­laýshy TÝ-95 MS ushaqtary boldy. Bul Fransııa­nyń, Ulybrıtanııanyń jəne Qytaıdyń ıadrolyq kúshterin qosa alǵandaǵy əle­ýetten artyq bolatyn. Semeı polıgonyn­da ıadrolyq qarýdy óndirýge jəne jetil­dirýge daıyn turǵan qýatty ǵylymı-zert­teý ınfraqurylymy qaldy.

Buǵan qosa, Qazaqstan tabıǵı ýran­nyń əlemdik qorynyń tórtten birin ıelene otyryp, ony baıytýdyń tolyq sık­ly­na, ıadrolyq otyn, reaktorlar men qon­dyrǵylar óndirisine ıelik etti», degen bolatyn. Mine, joǵarydaǵy derekterden sol kezderde Qazaqstannyń ıadrolyq memleket mártebesin saqtap qa­lý múmkindiginiń mol bolǵanyn kóremiz. Biraq biz ıadrolyq qarýǵa ıe el bolýdy jón kórmeı, jasampazdyq jolyn tańdadyq. Muny ıadrolyq qarýdan bas tartýdyń qazaqstandyq tájirıbesi, úlgisi dep tolyq aıta alamyz.

Osy oraıda, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesin aıta ketken jón. Elbasy AQSh-tyń Vashıngton qalasynda ótken ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi tórtinshi sammıt sheńberinde óz úndeýin jarııalaǵan edi.

Bul manıfest Qazaqstan basshysynyń Karnegı qorynyń shtab-páterinde AQSh-tyń qoǵam jáne saıası qaıratkerlerimen ótken kezdesýi kezinde jan-jaqty tal­qylanǵan edi. Búginde manıfesti ha­lyq­aralyq qoǵamdastyq, sondaı-aq, óz eli­mizdiń jurtshylyǵy da zor serpilispen qup alyp otyr.

Jaýlasqandy jarastyrýdy, keriskendi kelistirýdi, tireskendi tatýlastyrýdy temirqazyq tutqan manıfest birden ja­han jurtynyń nazaryna ilinip, beıbitshi­lik­ke bastaıtyn baǵdar dep qabyldan­dy. Osynyń izinshe manıfest BUU Bas Assambleıasynyń jáne Qaýipsizdik Ke­ńesiniń resmı qujaty mártebesine ıe bolyp, BUU hatshylyǵynyń elektrondy júıesine ornalastyryldy. Qujatqa BUU Bas Assambleıasy 70-shi sessııasy men BUU Qaýipsizdik Keńesiniń resmı qujaty retinde A/70/818  jáne S/2016/317 tirkeý nómirleri berildi. Sonymen qatar ol BUU Bas Assambleıasynyń birinshi komıtetiniń jáne BUU Qarýsyzdaný jó­nindegi komıssııasynyń Quick First júıesine resmı qujat retinde endi.

Aıta keterligi, Qazaqstan Parlamenti de ıadrolyq qarýdy taratpaý isine súbeli úles qosyp keledi. Máselen, byltyr Senattyń jalpy otyrysynda «Iаdrolyq qarýǵa tyıym salý týraly shartty ratıfıkasııalaý týraly» zańy qabyldandy.

Bul shart buryn tyıym salynbaǵan jappaı qyryp-joıý qarýlarynyń sońǵy túri – ıadrolyq qarýǵa zańdy turǵyda tyıym salatyn tarıhtaǵy alǵashqy ha­lyqaralyq qujat. Iаdrolyq qarýǵa zańdy turǵyda tyıym salý ony tolyq joıýdyń alǵashqy qadamy ekeni túsinikti.

Atalǵan qujat 2017 jylǵy 20 qyr­kúıekten bastap Nıý-Iorktegi BUU Bas Assambleıasynyń 72-sessııasynda usy­nylǵan. Shartty BUU-ǵa múshe 50 memleket ratıfıkasııalaǵannan keıin kúshine enedi. Qazirgi tańda oǵan 70 el qol qoıdy, 23 memleket ratıfıkasııalady. Shartty ratıfıkasııalaý Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyzdaný salasyndaǵy bastamalarymen tolyqtaı sáıkes keledi.

Nurjan NURSIPATOV,

Senat depýtaty