Bir ǵasyr ótken soń

«Qazaqstan» gazeti el-jurtymen qaıta qaýyshty

Oqyrman qaýym budan 102 jyl buryn qazaq dalasynda «Qazaqstan» atty gazet shyǵyp turǵanynan habardar bolsa kerek. Árıne, búginde Qazaqstan atty memlekettiń ataýy tórtkúl dúnıege tanymal bolǵanymen, osydan 100 jyldan astam ýaqyt bederinde qazaqty ózge jurt tanymaq túgili, tutas bir halyq tipti óziniń o bastaǵy tól ataýyna zar bolyp qalǵany tarıhı shyndyq. Buǵan sol kezdegi barsha qujattar men jazbalarda qazaq ataýy «kırgız», «kırgız-kaısak» dep burmalanǵany aıqyn dálel. Osyndaı kezeńde qazaq jerinde «Qazaqstan» ıaǵnı Qazaq eli degen túsinik beretin gazettiń tusaýy kesilip, onyń kúlli jer jahanǵa taratylǵany shyn máninde ony shyǵarýshylardyń erligi, óz ultyn súıe bilýdiń taptyrmas ónegesi deýge bolady. Al dál osy ataýmen búgingi kúni memlekettiń atalýy beri salyp aıtqanda – kóregendik.

Gazet tarıhyn zertteýshilerdiń biri onyń 16 nómiri shyqty dese, ekinshisi 18 sany jaryq kórdi dep tujyrymdaıdy. Árıne, bul jerde basty másele «Qazaqstannyń» qansha nómiri shyqqanynda emes, buǵan deıin tabylǵan 16 nómiriniń arab qarpimen, keıbir retterde orys tilinde jazylǵan túpnusqasynyń kóshirmeleri tolyq jınaqtalýynda. Ári onyń bári asa saýatty túrde qazirgi kırıllısaǵa kóshirilip, aýdarylyp berilýinde. Bul shyn máninde túren túspegen tyń is, sońy shyǵarmashylyq qareket. Eń bastysy, ár sózi altynǵa para-par osy kóshirmeler men aýdarmalar elimizdiń baspasózi tarıhynda tuńǵysh ret qalyń kitap bolyp jınaqtalyp, basylyp shyqty. Muny Oral qalasyndaǵy «Jaıyq Press» JShS bas dırektory Jantas SAFÝLLIN basqarǵan shyǵarmashylyq top júzege asyrdy. Aımaqtaǵy medıaholdıng basshysymen áńgime osyndaı taqyryp tóńireginde órbidi.

«Qazaqstan» gazeti el-jurtymen qaıta qaýyshty

Oqyrman qaýym budan 102 jyl buryn qazaq dalasynda «Qazaqstan» atty gazet shyǵyp turǵanynan habardar bolsa kerek. Árıne, búginde Qazaqstan atty memlekettiń ataýy tórtkúl dúnıege tanymal bolǵanymen, osydan 100 jyldan astam ýaqyt bederinde qazaqty ózge jurt tanymaq túgili, tutas bir halyq tipti óziniń o bastaǵy tól ataýyna zar bolyp qalǵany tarıhı shyndyq. Buǵan sol kezdegi barsha qujattar men jazbalarda qazaq ataýy «kırgız», «kırgız-kaısak» dep burmalanǵany aıqyn dálel. Osyndaı kezeńde qazaq jerinde «Qazaqstan» ıaǵnı Qazaq eli degen túsinik beretin gazettiń tusaýy kesilip, onyń kúlli jer jahanǵa taratylǵany shyn máninde ony shyǵarýshylardyń erligi, óz ultyn súıe bilýdiń taptyrmas ónegesi deýge bolady. Al dál osy ataýmen búgingi kúni memlekettiń atalýy beri salyp aıtqanda – kóregendik.

Gazet tarıhyn zertteýshilerdiń biri onyń 16 nómiri shyqty dese, ekinshisi 18 sany jaryq kórdi dep tujyrymdaıdy. Árıne, bul jerde basty másele «Qazaqstannyń» qansha nómiri shyqqanynda emes, buǵan deıin tabylǵan 16 nómiriniń arab qarpimen, keıbir retterde orys tilinde jazylǵan túpnusqasynyń kóshirmeleri tolyq jınaqtalýynda. Ári onyń bári asa saýatty túrde qazirgi kırıllısaǵa kóshirilip, aýdarylyp berilýinde. Bul shyn máninde túren túspegen tyń is, sońy shyǵarmashylyq qareket. Eń bastysy, ár sózi altynǵa para-par osy kóshirmeler men aýdarmalar elimizdiń baspasózi tarıhynda tuńǵysh ret qalyń kitap bolyp jınaqtalyp, basylyp shyqty. Muny Oral qalasyndaǵy «Jaıyq Press» JShS bas dırektory Jantas SAFÝLLIN basqarǵan shyǵarmashylyq top júzege asyrdy. Aımaqtaǵy medıaholdıng basshysymen áńgime osyndaı taqyryp tóńireginde órbidi.

– Jantas Nábıollauly, «Qa­­zaqstan» qazaq baspasóziniń tarı­hynda az da emes, kóp te emes, qaıtkende de zerttelgen taqy­ryptardyń qataryna kiredi. Buǵan Qaıyrjan Bek­hojın men Mustafa Ys­­maǵu­lovtyń, Isa­taı Kenjalıev pen Maqsat Tájimurattyń eńbekteri dálel. Osy zertteýlerge nendeı tyń oı-pikir qosa aldyńyzdar? Jalpy, «Qazaqstan» gazetiniń nómirlerin túgendeýge qozǵaý salǵan jaıt qandaı?

– Birinshiden, men tarıhshy da, baspasóz tarıhyn zertteýshi de emespin. Sondyqtan aldymyzǵa atalǵan máselege oraı qandaı da bir bolmasyn indete zertteý nysanasyn qoıǵanym joq. Sondaı-aq, tuńǵysh sany 1911 jyldyń naýryzynda basylǵan, ári alǵashqy shyǵarýshylary Ǵumar Qarash, Eleýsin Buırın, Ǵabdolǵazız Musa­ǵalıev bolyp tabylatyn «Qazaq­stanǵa» qatysty zertteýlerdi odan ári tereńdetý men tolyqtyrýdy da maqsat etken emespiz. Ashyǵyn aıtqanda, bul taqyrypqa oılamaǵan jerden keziktim de, ony attap ótýge bolmady.

Munyń mánisi mynada. Bıyl Batys Qazaqstannyń bas resmı basylymdary «Oral óńiri» men «Prıýraleniń» shyǵa bastaǵanyna 95 jyl tolyp otyr. Osyǵan oraı, atalǵan basylymdar tarapynan syr tarqatatyn mýzeı ashýdy maqsat ettik. Bul isti eń aldymen, osy gazetterdiń alǵashqy tigindilerin túgendeýden bastaǵandy jón kórdik. Buǵan qosa, tuńǵysh nómirlerdi uıymdastyrǵan tulǵalardy da izdeı bastadyq. Bul rette «Oral óńiriniń» 1968 jylǵy 17 qarashada onyń 50 jyldyǵyna qatysty jazylǵan bir maqala nazarymyzdy aıryqsha aýdardy. Avtory – Tamımdar Safıev. Máskeý qalasynda turady eken. Ol kisi gazettiń tarıhyna baılanysty kóptegen qundy derekter keltiripti.

Sonyń ishinde, buǵan deıin «Habar» jáne «Qazaq durystyǵy» atalyp eki tilde shyqqan gazet ornyna bir ǵana qazaq tilinde gazet shyǵarý máselesi talqylanǵandyǵy, kópshiliktiń uıǵarymymen gazet ataýy «Durystyq joly» bolyp ózgertilgende, onyń redaksııa alqasyna Ǵumar Qarash, Mustafa Kókebaev, Ǵabdolǵazız Musaǵalıev, Halel Esenbaev jáne maqala avtory Tamımdar Safıev kirgendigi aıtylǵan. Gazet jumysynda redaksııa alqasy – eń negizgi organ bolyp esepteletindikten, onyń músheleriniń buryn qaıda, kim bolyp qyzmet etkendigin aıqyndaý qajet boldy. Túptep kelgende, joǵaryda atalǵan beseýdiń ekeýi, ıaǵnı Ǵumar Qarash pen Ǵabdolǵazız Musaǵalıev 1911-1913 jyldary «Qazaqstan» ataýymen gazet shyǵarýshylar qatarynda qyzmet jasapty. Sondyqtan, isti «Qazaqstan» gazetinen bastaǵandy jón kórdik. Osy arada taǵy bir aıta keterlik másele, Halel Esen­baev pen Tamımdar Safıev ke­ıin Orynborda 1919 jyldyń jeltoqsan aıynda ashylǵan «Ush­qyn», búgingi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń bastaýynda bolǵany.

– Durys eken. О́zińiz aıtqan ýaqyt aralyǵynda Bókeı ordasynda jáne Oral qalasynda «Qazaqstan» degen ataýmen eki jyl boıy gazet shyqqanyn bilmeıtin be edińiz?

– Bilýin bilemin ǵoı. Talaı estigenmin de. Alaıda, oǵan sol tusta tereńirek zer salyp, úńil­meppin. Ári buǵan jete mán bermeı kelippin. Qaıtkende de osy derek meni ózine tartyp, qyzyqtyra tústi. Sol sebepti osyǵan deıingi zertteýshilerdiń materıaldarymen tanysqandy jón kórdim. 1962 jyly zertteýshi ǵalym M.Ysmaǵulov atalmysh gazet týraly derekter negizinde «Qazaqstan» gazetiniń shyǵý tarıhy jáne onyń ıdeıalyq mazmuny» atty kólemdi maqalasyn jarııalapty. Al, qazaq baspasózi tarıhyn zertteýshi Qaıyrjan Bekhojın: «Gazettiń «Qazaqstan» dep atalýynda tereń mán bar. Bul keń-baıtaq qazaq jerin biriktirip, demokratııalyq respýblıka ornatý ıdeıasyn ańǵartady» – dep túıindegen.

Sháńgereı Bókeev pen Ǵumar Qarashty zerttep, eńbegin kitap etip shyǵarǵan belgili kósemsózshi-ǵalym Maqsat Tájimurat: «Bul eki tulǵa gazetti tikeleı shyǵa­rýshylar» – degen oı aıtady. Ári ol Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıyndaǵy M.Ysmaǵulovtyń jazbalaryna silteme jasaıdy. Sodan soń Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıyna atbasyn burdyq. Murajaı dırektory Ábil Jolamanov yjdaǵattap kómek etip, M.Ysmaǵulovtyń «Qazaqstan» gazetine qatysty birneshe papka eńbekterin taýyp berdi. Ol kisi gazetti múmkindiginshe tııanaqty zerttep, arab árpimen jazylǵan maqalalardy kırıllısaǵa kóshir­gen eken.

«Qazaqstan» gazetiniń tarıhy men mazmunyn, baǵyt-baǵdaryn aıqyn bilý úshin, birinshi kezekte onyń nómirimen tolyq tanysyp shyqqandy jón kórdim. Osyndaı maqsatpen gazetti izdedim. Alaıda, birden ony taba almadym. Oraldyq tarıhshy-ǵalym Baqtyly Boranbaeva maǵan Memlekettik kitap palatasynda «Qazaqstan» gazetiniń kóshirmesi bar degen derek aıtqan soń osy baǵyt boıynsha sonda bardym. Ondaǵylardyń bar taýyp kórsetkeni gazet kóshirmesiniń tórt-aq nómiri boldy. Belgili qoǵam qaıratkeri Ermekqalı Nyǵmetov, ony 1956-1971 jyldary atalǵan palatada dırektor bolyp qyzmet istep júrgen kezinde aldyrypty. Keıin biraz nómiri joǵalyp, urlanyp ketse kerek. Qalǵanynyń fotokóshirmesin aldym. Elimizdegi basty ǵylymı-kópshilik kitap­hanalar men murajaılarǵa qansha saýal sala tursam da, oǵan oń jaýap kelmedi. Amalym taýsylǵan soń, gazettiń kóshirmelerin Reseı kitaphanalarynan izdeýdi jón kórdim.

Zertteýshilerdiń biri: «Gazettiń 16 nómiri shyqty», dese, ekinshisi: «18 nómiri shyqty» degen ýáj aı­­­tady. Álginde, aıtqanymdaı, onyń barlyq nómirin óz elimizden taba almaǵandyqtan, Reseıdegi kitaphanalarǵa suraý saldym. Durys istegen ekenmin. Biraz ýa­qyt ótken soń ol jaqtan: «Biz­de «Qazaqstan» gazeti bar», de­gen qýanyshty habar keldi. Onyń biri – Peterbýrgtegi M.E.Saltykov-Shedrın atyndaǵy kóp­shilik kitaphanasynan, ekinshisi Máskeýdegi Reseı mem­lekettik kitap­hanasynan jetti. Dereý kelissóz júrgizip, qajetti qarajatyn tóle­dik. Soǵan saı olar gazettiń elektrondyq kóshir­melerin jiberdi. Birinde joǵy ekinshisinen tabylyp, áıteýir 16 nómir jınaqtaldy. Gazettegi materıaldyń deni arab árpi men qazaq tilinde jazylǵan. Kırıllısa árpimen orys tilinde de jarııalanǵan maqalalar bar. Formaty A3 kóleminde, bastap­qyda alty bet, sodan keıin segiz bet bolyp ulǵaıǵan. Resmı redaktory Eleýsin Buırın. Qazaq tilindegi júgi aýyr, salmaqty maqalalardy Ǵumar Qarash jazypty. Edáýir materıaldar onyń búrkeme attarymen berilgen. Budan gazetti shyǵarýda atalǵan tulǵanyń eńbegi zor ekendigin baıqaımyz.

Aıtyp-aıtpaı ne kerek, mine biz izdegen jeter muratqa degendeı, gazettiń kóshirlemelerin túgelge jýyq taptyq. Alaıda, budan ári tek osy kóshirmelermen maldanyp, qanaǵattanyp qala almaıtynymyzdy sezindik. Endi «Qazaqstanda» arab qarpimen jazylǵan materıaldardy kırıllısaǵa aýdarý jóninde taǵy bir tyń oı keldi. Bul is kimniń qolynan keledi? Osy saýal aldymyzdan shyqqanda Ǵaısaǵalı Seıtaq, Jannat Toqtarova, Artýr Maǵzomov, Nurtas Nábıollauly jáne Nurlybek Rahmanov sekildi shyǵarmashylyq top músheleri esimi respýblıkaǵa tanymal jýrnalıst, shyǵystaný taqyrybyna jaqyn júretin, arab tilin meń­gergen qalamger, «Oral óńiri» gaze­tiniń bólim meńgerýshisi Qazbek Quttymuratulynyń esimine toqtaldy.

Osylaısha, ózara uıǵarym jasa­ǵan biz, ishki oıymyzdy áriptesimizge jetkizdik. Ol sál oılanyp qaldy da, kóp keshikpeı: «Eger senim bildirseńizder «Qazaq­stan» gazetinde arab qarpimen jazylǵan materıaldardy kırıl­lısaǵa aýdaryp kórýge bolady. Degenmen, alǵashqy mátinmen tanysyp, oı-pikirlerińizdi aıtyńyzdar. Eger unasa, isti odan ári jalǵastyramyn», – dep, óziniń baılamy men tujyrymyn aıtty. Sóıtti de Qazekeń kóp keshikpeı iske kiristi. Alǵashqy nómirin sátti aýdaryp shyqty. Oqyp tańǵaldyq.

О́ıtkeni, basylym bolashaqty boljaı bilgen. Gazettiń mańyz­dylyǵyn aıtyp, el bolýǵa únde­gen. Maqala ıeleri bilimdi, dúnıe­tanymy óte keń. Ortaǵa salar oılary tańdaı qaqtyrady. Osylaısha, 16 nómiri aýdaryldy. Ár nómir­di oqyǵan saıy­n tolqısyń, baba­larymyzdyń asa qıyn jaǵdaıda jankeshtilikpen osy gazetti shy­ǵar­ǵanyna rıza bolasyń. Sóıte tura, ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de, táýelsizdik alǵanymyzǵa 22 jyl tolsa da, «Qazaqstan» men ony shyǵarýshylardyń óz tarıhı baǵasyn almaǵanyna qyn­jylǵandaı kúı keshesiń.

– «Qazaqstan» gazetiniń jı­naq­talǵan tigindeleri men kóshir­melerin túgeldeı oqyp, tanysyp shyqqan tuńǵysh oqyrman retinde nendeı oı-pikir aıtar edińiz?

– Birinshiden, az ýaqyt ishinde irkilip, úzdik-sozdyq shyqsa da «Qazaqstan» gazeti merzimdi basylym retinde barynsha qalyptasqan, búgingi «buqaralyq aqparat quraly» anyqtamasynyń barlyq sıpaty kórine alatyn tolyqqandy gazet bolǵany baıqalady. Ekinshiden, gazettiń redaksııasy men baspahanasy týraly osy kezge deıin aıtylyp júrgen pikirlerdi de bir izge túsirýge bolatyndaı. О́ıtkeni, gazettiń alǵashqy eki (16.03.1911, 27.05.1911) sany Apresıans pen Okýr (Astrahan) baspasynan, odan keıingi bes sany (1911 jylǵy 15 qarasha men 1912 jylǵy 4 aqpany aralyǵy) A.N.Shelkovanyń jeke baspahanasynan, al 1912 jyldyń 4 aqpanynan bastap, «Qazaqstannyń» óz baspahanasynan basylǵandyǵy týraly gazettiń ár sanynda anyq jazylǵan.

Ár bettegi maqalalardan Ǵumar Qarashtyń ozyq oıly kemeńgerligi men sheshendigi, Eleýsin Buırınniń jankeshtiligi, qarapaıymdylyǵy, adaldyǵy, Baqytjan Qarataevtyń kósemdigi, gazet jumysynyń pár­mendigin arttyryp, Reseı dýmasymen, úkimettik oryndarmen ty­ǵyz qarym-qatynasta bolýy qazaq múddesiniń úkimettik dárejede she­shilýi úshin jasaǵan naqty qadam­dary anyq baıqalady.

– «Qazaqstan» gazeti patsha­ly Reseıdiń qazaqtardy oty­ryqshy etý saıasatyn qol­dady» degen pikir bar ekenin bilemiz. Buǵan ne deısiz?

– Ras, «Qazaqstan» gazetin shyǵarýshylar kóshpeli turmysty tastap, otyryqshy bolýǵa, aýyl-qala salýǵa, seriktestik qurýǵa shaqyrǵan. Onyń basty sebebi, «Orazaqaı» dep qol qoıǵan Ǵumar Qarashtyń «Tirshilik talasy» maqalasynan anyq kórinedi. «...Keń saharada jaıyn ósken bizdiń qazaq balasynyń basyna da tirshilik talasynyń zamany kelip jetti. Qazaq ishinen ot arbalar salynyp, joldar ashylǵan soń kún batysta tar jerde otyrǵan elder bógep turǵan kedergisi alynǵan sýdaı bolyp, qazaq saharasyna jaıyla bastady... Eger uıqymyzdan bas kótermeı burynǵysha jata bersek – sheksiz tez zamanda dúnııa júzinen kóshpekpiz. ...Qalǵymyz kelse, adam balasynan basqa jan ıesinen, bir adamdy bir adamnan artyq etken ǵylym-óner úırenip, ózimizden ilgeri ketken halyqtarmen qatarlasýǵa talap etý tıis. Ata-babadan kele jatqan jalqaýlyqty tastap, «táýekel erdiń joldasy» dep, ǵylym-óner jolyna túsip, bútin jurt úles alyp jatqan dúnııadan bizge de úlesimizdi alý kerek». Dál osy ańdatpa-nasıhat gazettiń 1912 jylǵy 31 mamyrdaǵy sanyndaǵy «Árkim óz júrisinen qul bolady» degen maqalada tipti qatty aıtylady: «...Qul bolyp, malsha satylyp júrgender ...tap osy kúnde de bar. Tek burynǵydaı biriniń biri shoqparmen ...basyna salyp qalmaıdy. Bu kúnde birin-biri maqtamenen baýyzdaıdy. Qaıtip janynyń shyǵyp ketkenin bilmeı qalady. Munyń maǵynasy sol, bu kúnde adam balasy birinen-biri kórine tartyp almaıdy. ...О́ner menen ǵylym jumsap, barlyǵyn ...jaý­lap alady. ...О́nersiz nadan adam, nadan halyq qul bolady». Maqalada qazaq ishine kelgen Ivannyń ańqaý qazaqty qalaı aldap, qaqpanyna túsiretini, qaryzǵa batyratyny, eń sońynda jerin alyp, qazaqty qulsha jumsaıtyny anyq aıtylǵan. Avtor (Ǵabdolla Kópjasarov): «Janym, mynaý qatar otyrǵan halyqqa qara­sańyzshy! Osylar uıyqtap jatsa, biz de uıyqtaı berelik. ...Joq, endi olar qarý-jaraǵyn túzep, jatsa, ıaǵnı ǵylym-óner úırenip jatsa, biz uıyqtap jatýǵa kelisi keler me?!. Olar erteńgi kún bar qarýyn bizge jumsaıdy ǵoı! Qur qol olarǵa biz ne bitiremiz? ...Osy bizdiń sorymyz, erteń baryp solardyń aýzyna túsemiz. Biz maldy mashaqattanyp, sol ónerli halyqtar úshin jınap otyrmyz...» dep zar ıleıdi. Taǵy bir maqalada «úkimet bizdiń jerimizdi almaı qoımaıdy, sondyqtan jaqsy jerlerge tezirek ornalasyp alý kerek» degen ıdeıa aıtady. Árıne, biz arada 100 jyl ótkende sol arystarymyzdyń keńesi óte kóregendik, durys nusqaý bolǵanyn baıqaımyz.

– Jantas Nábıollauly! Zertteýshiler arasynda «Qa­zaq­­­stan» gazeti qarjy tap­shyl­y­ǵynan toqtap, shyqpaı qaldy degen pikir qalyptasqan. Osy máseleniń ara-jigin ajyrata aldyńyzdar ma?

– Tigindilerdi aqtaryp, saralaı otyryp, gazet jumysynyń irkilýine syrtqy kúshterdiń áseri basym bolǵan-aý degen oı kele beredi. Sebebi, redaksııa Oral qalasyna kóship kelgen alǵashqy kezeńde qarjy tapshylyǵyn kórgeni gazet maqalalarynan anyq baıqalǵanymen, birte-birte bári júıege túskeni kórinedi. Tipti, aptasyna bir ret shyǵa bastaǵan. №11 sanda (24 sáýir, 1912 jyl) Jetisý oblysynan Mamanovtar men Turysbekovterden qarjylaı kómek kelgeni aıtylsa, №12 sanda (31 mamyr, 1912 jyl) redaksııa «Muhtaram oqýshylarymyzǵa» dep habarlandyrý berip, aldaǵy nómirlerge jazylýdy eskertedi.

Osy nómirde jarııalanǵan «Maman» atty óleńniń jalǵasy kelesi sanda basylady delingen. Iаǵnı, shyǵarýshylardyń qaryzǵa batyp, gazet shyǵarýdy kilt toq­tatý nıeti bolmaǵan sekildi. Alaı­da, bizdiń qolymyzǵa tıgen gazettiń kelesi sany, 1913 jylǵy 27 qańtarda shyǵypty. Bul eki aralyqta ne boldy? Gazet shyqpaı qaldy ma, álde senzýradan ótpeı, tárkilendi me? Nemese, aıyp tartty ma? Muny dál aıta almaımyz. Múmkin bul saýaldardyń tórkinine keleshek zertteýshiler kóńil aýdarǵany jón bolatyn shyǵar.

«Qazaqstan» gazetin shola qa­raǵanda, redaksııanyń dúnıe jú­zinde bolyp jatqan oqıǵalarmen oqyrmanyn der kezinde tanystyryp otyrǵany, sonyń ishinde túbi bir túrik memleketiniń tóńi­regindegi soǵystarǵa jiti nazar aýdarǵany, Túrkııaǵa búıregi burǵany anyq baıqalady. Sony­men birge, re­dak­sııanyń qazaq tildi alqasy mú­sheleriniń orystarmen, kazaktarmen, tatarlarmen jaqsy qarym-qatynasta bolǵany, ózge ult ishinen de nıettes-pikirles adamdardy ózine tartqany anyq kórinedi. Bulardyń bári bolashaqta aıryqsha zertteý nysanyna ózek bola alady degen oıdamyz.

Gazettiń bizdiń qolymyzdaǵy soń­ǵy nómirinde (16 aqpan 1913 jyl) Orynbordan naǵyz qazaq tilinde «Qazaq» atty gazet shyqqandyǵy, onyń bas jazý­shysy – «Qyryq mysaldy» jazǵan ataqty aqynymyz Ahmet Baıtursynov, qarjylaı qoldaýshysy Mustafa Orazaev degen azamattar ekendigi qazaq, orys tilderinde habarlanǵan. Orys tilinde «Ot redaksıı» dep berilgen quttyqtaý-tilekte: «Bizdiń áli jas oqyrman qaýym qýanar da basylar, biraq biz eńbegimizdi buldap, halyqqa renjı almaımyz. О́ıtkeni, bizdiń búıtken bul isimiz – el aldynda moınymyzdaǵy boryshymyzdy óteý. Bul – sanaýlylarǵa ǵana buıyrar baqyt», dep esker­tip, «Qazaqqa» aq jol tileıdi. Osynyń ózi alǵashqy ult gazetin shyǵarýshylardyń sońynan ergen áriptesterine, dálirek aıtsaq, «Qazaqstannyń» teteles, rýhanı jalǵasy – «Qazaq» gazetine baspasóz arqyly ultqa qyzmet etý estafetasyn senip tapsyrǵandaı áser qaldyrady.

«Qazaqstan» óziniń ár nómiriniń mańdaıshasyna: «Gazettiń asyl maqsuty – kásip etý, ǵylym-óner týrasynda» dep jazypty. Iаǵnı, ultyn kásip etýge, óner-bilimge shaqyrý, soǵan úndeý «Qazaq­stannyń» óz sózimen aıt­qanda, «ózimizden ilgeri ketken halyqtarmen qatarlasýǵa talap etý» – gazet shyǵarýshylarynyń basty maqsaty bolǵan. Osydan bir ǵasyrdan astam ýaqyt buryn aıtylǵan osynaý talaptar men mindetter búgingi kúni de máni men mańyzyn joımaǵany anyq. Túpteı kelgende, budan bir ǵasyr buryn, 1911-1913 jyldary «Qazaqstan» gazeti tý etip kótergen, ózekti de kókeıkesti máseleler Elbasy Nur­­­­sultan Nazarbaevtyń búgingi báse­kege qabilettilik ıdeıasymen de ún­desip, jymdasyp jatqandaı kórinedi.

– Baspadan shyqqanyna biraz ýaqyt ótse de, oqyrman qolyna áli tıe qoımaǵan «Qazaqstan» atty qalyń jınaqtyń taralymy tym az eken. Nebári 500 dana ǵana. Al bul qundy da qa­jet kitapqa suranystyń mol bola­tynyna kúmán keltire almaımyz.

– Saýalyńyzdyń tór­ki­nin túsindim. Jyl aıaǵyna de­ıin «Qazaqstan» jınaǵynyń tusaýkeserin Astanada jáne oblys ortalyǵy Oralda ótkizýdi josparlap otyrmyz. Sol kezde de biraz usynys-tilekter bolatyny anyq. Qysqasy, ózińiz aıtqandaı aldaǵy kezde jınaqtyń taralymyn kóbeıtý jónindegi oı-josparlarymyz joq emes. Ony ýaqyt kórsetedi.

Áńgimelesken

Temir Qusaıyn,

«Egemen Qazaqstan».

ORAL.