Aýyl ákimderi qalaı saılanbaq?

«Qoǵamdyq pikir saýaldamalary aýyl ákimderiniń saılaý arqyly qyz­metke kelýine qatysty suranystyń artqanyn kórsetip otyr. Bul mańyzdy qadamdy jan-jaqty oılastyryp, dáıekti túrde júzege asyrǵan jón. Mun­daı júıe­niń qalaı jumys isteı­tinin naqty bilýi­miz kerek. Alaıda bul máseleniń sheshi­min keıinge qaldy­rýǵa bolmaıdy. Kelesi jyly birqa­tar aýyldyq okrýg ákimderiniń ókilet­tik merzimi aıaqtalady. Aýyl ákim­deriniń tikeleı saılaýyn ót­kizýge bola­dy dep oılaımyn. Jergilikti bılik ókilderiniń saılanbaly bolýy­men qatar, memlekettik basqarý deńgeı­leri arasyndaǵy quzyretterdi bólý jáne jergilikti ózin-ózi basqarý isin aıqyn­dap alýymyz qajet», dedi Prezıdent.

Negizi elimizde aýyl ákimderin saılaý tájirıbesi burynnan bar. Eldi mekenderdegi mundaı saıası doda 2013 jyly bastalǵan-dy. Tórt jyl­­dan keıin, 2017 jyly 24 tamyzda 14 ob­lystaǵy aýdandyq mańyzy bar qala­­lary, aýyldyq okrýgteri, aýyldyq ok­rýg­tiń quramyna kirmeıtin kentteri men aýyldarynyń ákimderi saılandy. Aýmaq­tyq saılaý komıssııalarynyń máli­met­terine sáıkes sol kezdegi saılaý naý­qanynda aýyl ákimine 4059 kan­dı­dat usynylyp, olardyń 3951-i tirkeý­den ótip, 1416 aýyl ákimi saılandy.

«Bul án burynǵy ánnen ózgerek» demekshi, Memleket basshysy Q.Toqaev­tyń jańa bastamasynyń birneshe ereksheligi bar. Buǵan deıin aýyl ákim­deri janama daýys berý arqyly, ıaǵnı jergilikti máslıhat depýttarynyń she­shimi arqyly saılanyp kelgen. Endi eldi mekenniń basshysyn turǵyndar tikeleı daýys berý arqyly anyqta- maq.

Jalpy, damyǵan elderde mundaı tásil burynnan bar. Máselen, AQSh-ta gýbernatorlar, qala merlerinen bólek, eldi mekenderdiń basshylaryn daýys berý arqyly anyqtaıdy. Tipti muhıttyń arǵy betinde jergilikti úndis taıpalarynyń kósemderi saılaý arqyly anyqtalady. Jańa Zelandııada da aımaqtyq, aýyldyq ákimderdi turǵyndar saılaıdy. Endeshe, Memleket basshysy aıtqan bastamany sheteldik tájirıbege súıene otyryp júzege asyrýǵa múmkindik mol.

Osy oraıda, aýyl ákimderin saılaý ba­ry­synda qandaı túıtkilder tap kelýi múm­kin? Atalǵan máselege qatysty zań jobasyn qabyldaǵanda nelerdi eskerý kerek?

Belgili zańger, advokat Abzal Quspan aýyl ákimderin saılaý bastamasyn qol­daıtynyn jetkizdi. Bul – burynnan aıtylyp kele jatqan másele. Áıtse de, osyǵan qatysty zańdy qabyldaǵanda elimizdiń aýmaqtyq ereksheligin eskerý kerek.

«Ákimshilik is júrgizý zańyna, tuty­ný­shylardyń quqyǵyn qorǵaý zańyna, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti týraly zańnyń talaptaryna sáıkes, mem­lekettik organnyń basshysy, ıaǵnı aýyl ákimi mindetti túrde qazaq tilin erkin meńgerýi kerek. Eger mundaı talap qoı­masaq, soltústik óńirlerde kóptegen qıyndyq týyndaýy múmkin. Mysaly, qa­zirgi tańda ońtústik turǵyndaryn sol­tústikke kóshirip jatyrmyz, shetelderden qandastarymyz oralyp jatyr. Olar qazaq tilin ǵana meńgergen. Iаǵnı ákim men turǵyndar arasynda túsinispeýshilik týyndamaýy tıis», deıdi A.Quspan.

Zańgerdiń paıymdaýynsha, aýyl ákimin taǵaıyndaý demokratııalyq ózgeriske jol ashady. Sondaı-aq halyq ózi jaqsy tanıtyn, etene aralasatyn adamdy saılaıdy. Iаǵnı kerek sátinde qoldap, kez kelgen ýaqytta aryz shaǵymyn aıta alady.

Mundaı pikirdi «Jas zańgerler palatasy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy, tájirıbeli zańger Saǵıdolla Baımurat ta qoldaıdy. Onyń aıtýynsha, aýyl ákimine sol aımaqtan shyqqan nemese sol óńirge qatysy bar adam saılanýǵa tıis. Iаǵnı eldi mekenniń ereksheligi men ahýalynan habardar úmitker ǵana aýyldy damytýǵa mol úles qosa alady.

Prezıdent aıtyp ótkendeı, keler jyly birneshe aýyl ákiminiń ókilettik merzimi aıaqtalady. Joǵaryda 2017 jyly 1416 aýyldyń ákimi janama daýys berý arqyly saılanǵanyn aıttyq. Demek, keler jyly osynsha eldi mekende saıası doda ótkizýge týra kelmek.

S.Baımurattyń sózine qaraǵanda, aýyl ákimderin saılamas buryn tyńǵylyqty daıyndyq qajet. О́ıtkeni zań jobasyn ázirleýden bólek eskeretin máseleler jeterlik. Máselen, aýyldardaǵy saılaý ýchaskeleriniń komıssııalary qalaı anyqtalmaq? Qazirgi tańda «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» zańyna sáıkes, turǵyndar sany eki myńǵa deıingi aýyldarda saılaý komıssııasynyń quramy 5 ne 7 adam bolýy tıis.

«Elimizde shamamen eki myńnan astam aýyl bar dep eseptesek, osy eldi mekenniń bárinde saılaý bir mezgilde óte me, álde kezeń-kezeńimen uıymdastyryla ma? Onyń bárin qamtýǵa Ortalyq saılaý komıs­sııasynyń múmkindigi jete me? Bul da eskeretin másele. Menińshe, eń sanaly sheshim – saılaýdy ár aımaqta bólek ýaqytta ótkizý qajet. Máselen, bi­rinshi úlken megapolısterdiń aınalasyn­daǵy, eko­nomıkalyq belsendi aýyldardy qam­tyǵan jón. Sodan keıin oblystyq mańyzy bar qalalar mańyndaǵy eldi mekenderde uıymdastyrý kerek», deıdi S.Baımurat.

Osy oraıda eskere ketetin bir másele bar. Qazirgi tańda elimizde 2253 aýyldyq okrýg bar. Solardyń 549-y ǵana bir aýyldan quralǵan. Endeshe, naqty aýyldar sany odan da kóp (6789 aýyl). Sarapshylardyń aıtýynsha, Qazaqstandaǵy aýyldardyń jartysyna jýyǵynyń ǵana damýǵa áleýeti bar. Mundaı jaǵdaıda solardyń bárinde saı­laý ótkizý qajet pe, joq pa? Onyń bárin qamtýǵa qyrýar qarajat ketetini túsi­nikti.

«Elimizde naqty qansha eldi meken bar? Qansha aýyl damyp keledi, nesheýi toz­ǵan? «Qazaqstan Respýblıkasynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy týraly» zańǵa saı, «aýyl – halqynyń sany kemin­de 50 adam bolatyn, olardyń kemin­de jartysyn aýyl, orman jáne ańshy­lyq sharýashylyǵymen, bal ara sharýa­shylyǵymen, balyq aýlaý men balyq ósirý sharýashylyǵymen aınalysatyn qyz­met­kerler, olardyń otbasy músheleri jáne densaýlyq saqtaý, áleýmettik qamsyz­dan­dyrý, bilim berý, mádenıet jáne sport mamandary quraıtyn eldi meken». Eli­mizde buǵan qansha eldi meken saı keledi? Muny da anyqtaý kerek. Eger dál qazirgi aýyldardyń kontıngentin esepke alsaq, aýyl ákimine kim saılanýy tıis degen suraq týyndaıdy. Endeshe, «Ákimshilik-aýmaqtyq qurylys týraly» zańnan bólek, «Saılaý týraly» zańǵa da kúrdeli ózgeris engizýge týra keledi», deıdi S.Baımurat.

Belgili zańger, advokat Abzal Quspan­nyń aıtýynsha, aýyl ákimine úmit­ker­ge qo­ıylatyn talapty jeńildetý kerek. Má­selen, memlekettik laýazymdy qyz­met­ke taǵaıyndalýǵa qajetti joǵary bilimdi bolý mindetin ózgertý qajet dep esepteıdi.

«Aýyl ákimine úmitkerden joǵary bilim talap etý qajetsiz dep oılaımyn. Onyń ornyna orta jáne arnaýly bilim jetkilikti. О́ıtkeni aýylǵa saıasat­ker emes, shyn máninde isker, tirliktiń kózin taba biletin, sol aýyl turǵyn­darynyń jaǵdaıyn jetik biletin ákim kerek. Eger qazaq tilin bilýdi mindettep, bilim­ge qoıylatyn talapty jeńildetsek, óńir­lerdegi bedeldi jáne belsendi azamat­tardyń aýyl tizginin ustap, damytýyna zor múmkindik berer edi», deıdi A.Quspan.

Sondaı-aq A.Quspannyń paıymdaýynsha, bir adamnyń birneshe ret aýyl ákimi laýazymyna saılanýyn shekteý durys emes. Onyń ornyna, belgili merzimnen keıin onyń ókilettiligi aıaqtalyp, jańadan saılaý ótkizip otyrý kerek. Bul qadam turǵyndardyń aýyl ákimi jumysyn baǵalap, daýys berý kezinde eskerýine múmkindik bermek. Degenmen «Jas zańgerler palatasy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Saǵıdolla Baımurat bul pikirmen múldem kelispeıdi. Onyń aıtýynsha, aýyl ákimderin saılaý týraly zańǵa túrli shekteýler engizý qajet.

Qazirgi tańda aýyl ákimderi ózi jaýapty óńirdi damytyp, kem-ketigin jóndeýdiń ornyna, aýdan men aýyl turǵyndary arasyndaǵy baılanysshy ǵana ispetti. Advokat A.Quspannyń sózine qaraǵanda, budan shyǵatyn bir jol bar.

«Aýyl ákimi janynan qoǵamdyq keńes qurylýy qajet. Iаǵnı aýyl turǵyndary ishinen komıssııa jasaqtalýy tıis. Bul mekeme aýyldaǵy ózekti máselelerdi aqyl­dasyp sheship otyrǵany jón. Máselen, aýyl turǵyndarynan túsetin aryzdardyń basym bóligi ataýly áleýmettik kómekke qatysty. Qazir ony aýdan sheshetindikten, kim qujatqa pysyq, sol járdemaqy alyp otyr. Al shyn muqtajdar kóleńkede qalyp ketedi. Ákim saılaýdy aýyl tur­ǵyndarynyń ózine júktedik pe, endeshe, ataýly áleýmettik kómekti taǵaıyndaý da ákim janynan qurylatyn keńeske júktelýi qajet», deıdi A.Quspan.

Túrli máselelerge qaramastan, eki zańger de Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń aýyl ákimderin saılaý týraly bastamasy óte durys sheshim dep esepteıdi. Bul qadam turǵyndardyń elimizdegi saıası ahýalǵa belsene aralasyp, memlekettiń damýyna úles qosýyna septigin tıgizbek. Qoryta aıtqanda, Memleket basshysy halyqqa Joldaýynda úlken ózgeristiń irgetasyn qalap berdi. Bastysy, seń qozǵaldy. Endigi másele – qoǵamnyń talap-tilegin eskere otyryp, jan-jaqty taldaý jasap, aldaǵy qabyldanatyn zań jobasyn tyńǵylyqty ázirleý. Bul – ýaqyttyń enshisindegi sharýa.