Kosovo men Serbııa tatýlasýǵa bet burdy

Vashıngtonda ótken kelissóz­derge D.Tramptan bólek Serbııa prezıdenti Aleksandr Výchıch pen Kosovonyń premer-mınıstri Avdýlla Hotı qatysty. Jıyn barysynda eki el arasyndaǵy qordalanǵan kóptegen máseleler talqylanyp, sheshimin tapty.

Birinshiden, Serbııa men Kosovo eko­nomıkalyq qarym-qa­ty­nas­ty nyǵaıtýǵa kelisti. Degen­men A.Výchıch ekonomıka­lyq baılanysty jaqsar­tý eki el arasyndaǵy saıası dúr­daraz­dyqtyń joıylǵanyn bildir­meıtinin atap ótti. Oqyrmanǵa másele túsinikti bolýy úshin osy jerde sál sheginis jasasaq. Kezinde Kosovo da, Serbııa da Iýgoslavııa federasııasynyń quramynda bolǵan edi. Kosovo ol kezde Serbııanyń qura­myndaǵy avtonomııalyq aımaq mártebesine ıe-tuǵyn.

О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyldary óńirde qaqtyǵys týyndap, Iýgoslavııa federasııasy tarady. Osylaısha Balqan túbegi túrli qaqtyǵystyń oshaǵyna aınalyp, aımaqtaǵy saıası jaǵ­daılar san márte qubyldy. Osy­ndaı kezeńde Serbııa bı­li­gi Kosovony óz aýmaǵy dep má­lim­­degen-di. Biraq Kosovoda negi­zinen musylman albandar tura­tyndyqtan, serbtermen aradaǵy ult­aralyq  jaǵdaı shıelenise tústi. Aqyrynda qaqtyǵysqa ha­lyqaralyq qoǵamdastyq aralasyp,  Kosovoǵa NATO áskerin kirgizdi. BUU-nyń bitimgershilik mıssııasy áli kúnge deıin osy óńirde qyzmet etedi.

Kosovo 1999 jyldan Serbııa­ǵa baǵynýdan bas tartsa, 2008 jyly táýelsizdigin jarııalady. Ony BUU-ǵa múshe 192 eldiń 112-si táýelsiz el dep tanysa, 69 el resmı túrde moıyndaǵan joq. Olardyń qatarynda Serbııa da bar. Ras, keıinnen 15 memleket óz pikirin ózgertti. Mine, Kosovo egemendigin jarııalaǵanymen áli kúnge sheshimin tappaǵan túıt­kilder jeterlik. Sonyń biri – Serbııamen aradaǵy qarym-qatynas.

Aq úıde ótken kelissózderdiń mańyzy da osynda. Buǵan deıin Balqan túbeginde kórshi jatqan eki eldiń arasyn jalǵaıtyn birde-bir avto jol ne temir jol joq bolatyn. Kelisimge sáıkes, endigi jerde atalǵan máseleniń sheshimi tabylmaq. Sondaı-aq Kosovo Balqan túbegi elderiniń arasyndaǵy vızasyz aımaqqa enbek. Qazirgi tańda bul bastamaǵa Serbııa, Albanııa jáne Soltústik Makedonııa qol qoıǵan. Aldaǵy ýaqytta kelisimge qatysýshy memleketter Eýropalyq odaqqa enýdi kózdeıdi.

Ekinshiden, Prıshtına bir jylǵa deıin halyqaralyq uıym­darǵa kirýge ótinish bermeý­ge mindetteme aldy. Al Belgrad bıligi osy merzim aralyǵynda basqa memleketterdiń Kosovo táýelsizdigin tanýyna kedergi keltirmeýi tıis.

Sonymen qatar mámilege kelgen resmı Belgrad pen Prıshtına bıligi AQSh-tyń birqatar «ótinishin» oryndamaq. Atap aıtsaq, Huawei kompanııasy usynatyn 5G tehnologııasyn paıdalanbaý, «Hezbollany» terrorıstik uıym dep taný jáne seksýaldy azshylyqty qylmystyq qýdalaý týraly zańnan bas tartý.

Úshinshiden, kelisim aıasynda Serbııa tarapy Tel-Avıv­tegi elshiligin Ierýsalımge kóshir­mek. Kosovo da atalǵan shaharda dıplomatııalyq mıssııasyn ashý­ǵa kelisti. Munyń esesine Izra­ıl tarapy Kosovonyń táýelsizdigin moıyndaıdy.

Balqan túbegindegi eki eldiń Ierýsalımnen elshilik ashýy Izraıl úshin jeńispen teń. Buǵan deıin AQSh tarapy óz elshiligin osy qalaǵa aýystyryp, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń synyna ushyraǵan edi. О́ıtkeni BUU Ierýsalımdi Palestına men Izraılge teń dárejede tıesili dep esepteıdi. Al Aq úıdiń sol áreketi buǵan qarsy kelgendi bildiredi. Sondaı-aq BUU Qaýipsizdik Keńesiniń qararyna da saı kelmeıdi.

Osy oqıǵadan keıin pikir bildirgen Izraıl premer-mınıstri Bınıamın Netanıahý Serbııa dıplomatııalyq mıssııasyn Ierýsalımge kóshirgen alǵashqy eýropalyq memleket dep málimdedi. Eki eldiń elshi­likteri keler jylǵy shildege deıin qonys aýdarmaq.

«Dosym, Serbııa prezıdentin Ierýsalımdi Izraıldiń astanasy dep tanyp, elshiligin sonda kóshirý jónindegi sheshimi­ne alǵys aıtqym keledi. Son­daı-aq osy jetistikke qol jetkizýge atsalysqan dosym prezıdent Trampqa da rahmet», dedi B.Netanıahý.

Palestına basshylary Aq úıdiń málimdemesine renjýli. Olar­dyń paıymdaýynsha, bul qa­dam arqyly D.Tramp Pales­tınany paıdalanyp, halyq aldynda abyroı jınap, aldaǵy prezıdenttik saılaýda jeńiske jetýdi kózdeıdi.

«Palestına prezıdent Trampt­yń saılaýaldy naýqa­ny­nyń qurbanyna aınaldy. Onyń komandasy kez kelgen qadamǵa daıyn. Ony qaıta saılaý úshin álemge kesirin tıgizetin áreketke barady. Bul Birik­ken Arab Ámirlikteri men Iz­raıl arasyndaǵy kelisim sekildi Taıaý Shyǵys úshin jasalma­ǵan», dep jazdy «Palestınany azat etý uıymynyń» basshysy Saeb Erekat týıtterdegi paraq­shasynda.

Palestınalyqtardyń ren­jýi­niń jóni bar. Birinshiden, Ie­rýsa­lım­niń mártebesi túpki­lik­­ti sheshilgen joq. BUU da, Eýro­palyq odaq ta shahar­dy bólisýdi evreıler men palestı­na­­lyq­tar ózara sheshýi tıis dep esep­teıdi. Al oǵan deıin esh mem­lekettiń onda elshilik ashýǵa quqy joq.

Áıtse de, AQSh prezıdenti Donald Tramp 2017 jyly Vashıngton ekige bólingen Ierýsalımdi Izraıl astanasy dep tanıtynyn jáne AQSh elshiligin Tel-Avıvten osy qalaǵa kóshiretinin jarııa­laǵan. Bir jyldan keıin Aq úı bıligi óz maqsatyna jetip, dıp­lomatııalyq mıssııasy Ierý­salımge qonys aýdardy.

Ekinshiden, taıaýda ǵana Izraıl men Birikken Arab Ámir­likteri dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatýǵa kelis­ken-di. Bul kelissózderge de resmı Va­shıngton uıytqy boldy. BAÁ – Izraılmen dıplomatııalyq kelisim jasasqan arab álemindegi úshinshi memleket. Palestına bı­ligi Ámirlikterdiń bul qada­myn satqyndyqqa teńegeni esimizde.

«Hamas» uıymy Izraıl men BAÁ kelisimin qoldamaıtynyn, bul qadam Palestına halqy­nyń múddesine saı kelmeıtinin jetkizdi. «Bul kelisim Palestına máselesin múldem sheshpeıdi, kerisinshe sıonısterge qolaıly. Bul kelisim Izraıldiń basyp alýyn jalǵastyra berýin jáne Palestına halqynyń quqyǵyn moıyndamaýyn, tipti bizdiń eli­mizge qastandyq jasaı berýin jalǵastyrýǵa áser etedi», degen edi «Hamas» ókili.

Úshinshiden, taıaýda Iz­raıl Iordan ózeniniń batys jaǵa­laýyn anneksııa jasaý jónindegi josparyn jarııalaǵan. Annek­sııa el tizginin bıylǵy saılaýda áreń qolyna ustaǵan Benıamın Netanıahýdyń basty «kóziri».

Izraıl Iordan ózeniniń batys jaǵalaýyn 1967 jylǵy «Alty kúndik soǵysta» basyp alǵan. Sodan beri mun­da ev­reılerdiń qonysyn qalyptastyrý  áreketi belsendi júr­gizilip keledi. Qazir aımaq­taǵy 140 eldi mekende 400 myń­ǵa jýyq evreı ómir súredi. Al munda nápaqasyn aıyryp júrgen arabtardyń sany 2 mıllıonnan asady. BUU Qaýipsizdik Keńesi de, BUU da evreılerdiń qonysyn zańsyz dep sanaıdy. Sondyqtan «Batys jaǵalaý» máselesi áli kúnge deıin túbe­geıli  sheshilgen joq.

Donald Tramptyń araz elder­di tatýlastyryp, araǵaıyn tanytýǵa umtylýynyń basty sebebi mynada. Aldaǵy qarasha aıynda AQSh-ta prezıdenttik saılaý ótedi. Koronavırýs in­detin der kezinde aýyzdyqtaı almaǵandyqtan, keıingi kezde halyq arasynda D.Tramptyń bedeli túsip ketken edi. Sondyq­tan ol abyroıyn qaıtarýdyń búkil múmkindigin qarastyrmaq. Evreıler men arabtardy tatý­las­­tyrý, serbter men albandar­­­ǵa araǵaıyn bolý arqyly AQSh prezıdenti ózin mámileger retinde kórsetedi. Buǵan deıin Aq úı basshysynyń Soltústik Koreıa­men kelisimi sátsiz aıaqta­lyp, Iranmen odan ári arazdasyp qalǵany belgili. Endeshe, D.Tramp «eki jep bıge shyǵýdy» kózdeıtini anyq. Iаǵnı mámileger atanady ári aldaǵy saılaýda abyroı jınaıdy.

Aq úıdegi jańalyqtan keıin Túrkııa tarapy Serbııanyń elshi­ligin kóshirý týraly she­shimine alańdaýshylyq bildirdi.

«Biz búkil memleketti osyǵan qatysty BUU-nyń qararyna súıenip, Ierýsalımniń tarıhı jáne quqyqtyq mártebesin qurmetteýge, Izraıl-Pales­tına qaqtyǵysyna qatysty qabyl­danǵan qarardy odan ári qıyn­data túsetin qadamdardan bas tartýǵa shaqyramyz», delin­gen Túrkııa Syrtqy ister mı­nıstr­ligi taratqan málimdemede.

Qoryta aıtqanda, Kosovo men Serbııanyń ekonomıkalyq mámilege kelýi Balqan túbe­gindegi shıelenisti sheshýge yqpal etkenimen, kelisimniń keı tustary onsyz da Taıaý Shyǵysta órship turǵan janjaldy odan ári ýshyqtyryp jiberýi múmkin.