Abylaı han armandap, ata-babamyz ańsaǵan azattyq tańy atyp, elimiz egemendik alyp, halqymyz erkindikke qol jetkizip, álemde Qazaqstan degen jańa memleket paıda boldy. Osy kúnnen bastap táýelsiz eldi basqarý tizgini búkil halyqtyń qoldaýymen Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa berildi. Táýelsizdiktiń alǵashqy qıyn-qystaý jyldarynda Elbasy óziniń kóregendigimen kópultty Qazaqstan halqynyń tynyshtyǵy men yntymaǵyn saqtap, olardy el birligi ıdeıasyna biriktirip, jas memlekettiń irgetasyn qalap qana qoımaı, sol kezeńdegi barlyq qıynshylyqtardy jeńip shyqty.
Prezıdentimizdiń el basqarýdaǵy basty ustanymy Tynyshtyq, Turaqtylyq, Yntymaq pen Birlik atty uly qundylyqtaryna búgingi tańda búkil álem qyzyǵa qarap, osy qaǵıdattardy úlgi tutýda.
*Qazaqstan sýdıalarynyń VI sezi qarsańynda
Abylaı han armandap, ata-babamyz ańsaǵan azattyq tańy atyp, elimiz egemendik alyp, halqymyz erkindikke qol jetkizip, álemde Qazaqstan degen jańa memleket paıda boldy. Osy kúnnen bastap táýelsiz eldi basqarý tizgini búkil halyqtyń qoldaýymen Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa berildi. Táýelsizdiktiń alǵashqy qıyn-qystaý jyldarynda Elbasy óziniń kóregendigimen kópultty Qazaqstan halqynyń tynyshtyǵy men yntymaǵyn saqtap, olardy el birligi ıdeıasyna biriktirip, jas memlekettiń irgetasyn qalap qana qoımaı, sol kezeńdegi barlyq qıynshylyqtardy jeńip shyqty.
Prezıdentimizdiń el basqarýdaǵy basty ustanymy Tynyshtyq, Turaqtylyq, Yntymaq pen Birlik atty uly qundylyqtaryna búgingi tańda búkil álem qyzyǵa qarap, osy qaǵıdattardy úlgi tutýda.
Qazaqstan Respýblıkasynda tolyqqandy demokratııanyń saltanat qurýyna nyq qadam jasalyp, quqyqtyq-saıası turǵyda damýdyń jańa kezeńi qyzý qarqyn aldy. Bul qoǵamdyq jáne memlekettik múddelerdiń jańa teńgermeligine, memlekettik qurylystyń jańa tejemelik ári tepe-teńdik júıesiniń qalyptasýyna óziniń yqpalyn tıgizip, quqyqtyq demokratııanyń álemdik órkenıetke saı retimen jáne júıeli túrde júzege asyrylýyna múmkindik berdi.
Bir máseleniń basy ashyq: órkenıetti jáne demokratııasy damyǵan memleket pármendi sot júıesinsiz bolýy múmkin emes, óıtkeni, pármendi jáne táýelsiz sot bıligi – memleket pen azamattyq qoǵam arasyndaǵy úılesimdi ózara baılanystyń kepili, azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýdyń basty quraly.
Sot júıesiniń de ózindik qalyptasý, izdený, ósý joly bar. Eń bastysy, Táýelsizdigimizdiń bir jemisindeı, elimizde táýelsiz sot bıliginiń ornyǵýyn qamtamasyz ete alǵan tereń ári sapaly ózgerister bolǵandyǵy da anyq. Ata Zańymyzǵa sáıkes sot júıesi de memlekettik bıliktiń bir tarmaǵyna aınaldy. Sottardyń qoǵamdaǵy orny naqtylanyp, bedeli men mártebesi arta tústi. Adaldyq pen týralyqty tý ete bilgen ádildiktiń aqordasy búginde belgili bir sara jolǵa túsip, betalysyn aıqyndap, asqar taýdaı aıshyqtalyp, álemdik sot júıesimen ıyq teńestirip qalǵany da anyq baıqalady.
Táýelsizdik alǵan jyldar ishinde sot qyzmetin qamtamasyz etýdi zańnamalyq turǵydan jetildirý, sýdıalardyń táýelsizdigin, olardyń mártebesin kóterý baǵytynda eń tolǵaqty degen máseleler sheshilip, júzege asyrylýymen qatar, sottardy qarjylyq jáne materıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan qamtamasyz etý turǵysynda kóptegen jumystar atqarylǵany anyq.
Buǵan naqty dálelder de barshylyq. Qazaqstan Respýblıkasy Sýdıalar odaǵynyń Halyqaralyq Sýdıalar qaýymdastyǵyna múshelikke qabyldaý týraly ótinishi qaralýyna baılanysty elimizdiń sottarynyń jumysymen tanysý úshin kelgen sol qaýymdastyqtyń sarapshysy AQSh-tyń Mınessota shtatynyń aǵa sýdıasy Pol Magnýsson myrza Aqmola oblysynda bolǵan saparynda Býrabaı aýdandyq sotynyń ǵımaratymen tanysyp, sottyń materıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan qalaı qamtamasyz etilgenin, sot májilisi zaldarynyń beıne-dybys jazba qondyrǵylarymen jabdyqtalǵanyn, sýdıalardyń jumys isteýine jasalǵan jaǵdaılardy kórip, óziniń tańǵalysyn jasyrmaı, óte joǵary baǵa bergen bolatyn.
Dál osyndaı baǵany Túrkııa memleketiniń sýdıalary men prokýrorlary Joǵary Keńesiniń tóraıymy Nesıbe О́zer hanym da berip, Respýblıka sot júıesiniń bolashaǵyna tolaǵaı tabystar tilegen edi.
Elimizde júrgizilip jatqan reformalyq jańalyqtardyń jemisi retinde – táýelsiz, tek azamattar men uıymdardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy basty maqsat etip qoıǵan, jańa naryqtyq qatynastardan týyndaıtyn daýlardyń barlyq túrin ádiletti de zań júzinde sheshýge qabiletti jańa sot júıesiniń qurylǵanyn jáne turaqty qyzmet istep jatqanyn atap aıtý kerek.
Sot júıesiniń jańa túrin qalyptastyrý men qurý, sottarǵa quqyqtyq memleketke tán ókilettikterdi tolyq kólemde berý, olardyń joǵary ári jaýapty áleýmettik rólin nyǵaıtý – memlekettiń negizgi saıası basymdyǵy boldy. Elimizde júzege asyrylǵan sot júıesin reformalaý jónindegi negizgi sharalardyń aıasynda sot qurylymy odan ári jetildirilip, sot isin júrgizý ońtaılandyryldy. Sottylyqtyń arajigin ashý úderisi aıaqtalyp, úsh býyndy sot júıesi ómirge keldi, sot júıesiniń halyq úshin ashyqtyǵy men qoljetimdigin barynsha tıimdi etýdiń joldary belgilendi. Mamandandyrylǵan sottar men alqabıler sotynyń qurylýy, qamaýǵa alýǵa sottyń sanksııa berýiniń engizilýi, zańnama men sot tájirıbesiniń izgilendirilýi sııaqty faktorlar elimizdiń sot júıesin álemdik sot tóreliginiń standarttaryna anaǵurlym jaqyndatty dep tolyq aıta alamyz!
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev sýdıalardyń V sezinde: «Sottar qyzmetiniń tıimdiligi, olardyń shyǵaratyn sheshimderiniń ádilettigi men jedel jáne tolyq oryndalýy – kez kelgen memlekettiń demokratııalyq damýynyń negizgi kórsetkishi. Sottardyń sheshimderine qarap qoǵamnyń memleketke degen kózqarasy qalyptasady, zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý jáne azamattardyń múddelerin qorǵaý qabileti baǵalanady», dep atap kórsetken edi.
Sottar elimizde memleket atynan sheshim shyǵaratyn birden-bir organ bolǵandyqtan, qoǵam men jurtshylyq kásibı turǵydan alǵanda da, qyzmettik boryshqa degen kózqaras turǵysynan da sýdıalarǵa eń joǵarǵy talaptardy qoıýǵa quqyly. Osyǵan baılanysty qandaı bolmasyn sot qateligi, ol keıinnen joǵary turǵan sot tarapynan zańdy túrde túzetiletin bolsa da, qoǵamdyq jańǵyryq týǵyzýǵa, sýdıanyń kásibı jaramdylyǵyna kúmándanýǵa ákelip soǵýy múmkin.
Árıne, ádildikke qyzmet etý ekiniń biriniń qolynan kele beretin ońaı sharýa emes. Daýlasqan jaqtarǵa tórelik jasap, memleket atynan ádildik sózin aıtý mártebeli bolýymen qatar, úlken jaýapkershilikti júkteıdi.
Rasynda da, adam taǵdyryn tarazyǵa salyp, zań sheńberinde ádil sheshim qabyldaý úlken biliktilikti ǵana emes, sezimge boı aldyrmas salqynqandylyqty, qaı nársege de zań súzgisinen ótkize qaraıtyn baıyptylyqty qajet etetini daýsyz. Sondyqtan sýdıalyq qyzmetke irikter kezde úmitkerdiń bilim deńgeıimen qatar onyń adamgershilik bolmysy men ar-ojdan tazalyǵyna, paıym-parasatynyń tereńdigi men tanym-túısiginiń keńdigine nazar aýdarý qajet, sonymen birge, oılaý jáne sóıleý mádenıeti, memlekettik tildi meńgerý deńgeıi de olarǵa qoıylatyn talaptardyń biri bolýy kerek.
Osyǵan da baılanysty bolsa kerek, Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda sýdıalardy irikteý tártibin odan ári qaraı jetildirý úshin tıisti sharalar qabyldaý qajettigi basty baǵyttardyń biri retinde kórsetilgen.
Qoǵamnyń damý úderisine baılanysty zań da, zaman da kúndelikti ózgeristerge ushyrap otyrǵan qazirgideı kezeńde sýdıalarǵa qoıylatyn talaptyń da kún sanap artyp kele jatqany belgili. Sýdıalardyń júktemesin azaıtýdyń bir joly medıasııa ınstıtýtyn engizý bolatyn. Biraq sýdıalar tarapynan jasalyp jatqan qyrýar jumystarǵa qaramastan, bul zańnama halyqtyń sanasyna áli sińip kete qoıǵan joq. Medıasııany damytýǵa qatysty yqpaldy sharalar uıymdastyryp, júzege asyrǵan jón.
Sýdıalardyń júktemesin azaıtýdyń taǵy da bir joly – olardy qaǵazbastylyqtan meılinshe aryltyp, tek isterdi qaraýmen ǵana aınalysýǵa jaǵdaı jasaý kerek. Osy turǵyda, sýdıanyń isti qaraýǵa deıingi daıyndyq jumystaryn atqaratyn jáne sot prosesterin uıymdastyratyn sýdıa kómekshisi laýazymyn engizý ýaqyt talaby.
Sheshimin tabýdy qajet etetin taǵy da bir másele – keıbir zańgerlerdiń onsyz da shıelenisken sot daýlaryn týdyratyn zańnamalardyń dármensizdigin paıdalanyp, zańdy teris paıdalanýǵa jol berip jatatyndyǵy. Bul másele buǵan deıin birneshe ret kóterilgenimen, oǵan jete kóńil bólinbeı keledi. Sondyqtan azamattyq is júrgizý zańnamasyn ózgertip, ókil bolýǵa tek advokattyq lısenzııasy bar, oblystyq advokattar alqasynyń quramyna kiretin kásibı zańgerlerge ǵana ruqsat beretin ýaqyt jetti.
Sońǵy kezde sýdıalarǵa aqparattyq qysym jasaý, ıaǵnı jekelegen sot isteri boıynsha naqty bir sheshim qabyldatý maqsatynda qandaı da bir aksııalar, pıketter uıymdastyrý, ózine-ózi qol jumsaımyn dep qorqytý arqyly sýdıaǵa qysym jasaý úrdisi beleń alyp keledi.
Sondyqtan «sotty qurmettemeýshilik», «sot tóreligin júzege asyrýǵa zańsyz aralasý» uǵymdaryn keńeıtip, bul áreketter úshin ákimshilik jáne qylmystyq jazalaý sharalaryn kúsheıtý qajet.
Aǵymdaǵy jyldyń qarasha aıynda Qazaqstan Respýblıkasy sýdıalarynyń kezekti VI sezin ótkizý josparlanyp otyr. Osy keleli jıynda sot júıesiniń atqarǵan qyzmetine baǵa berip qana qoımaı, elimizdiń sot qaýymdastyǵynyń aldynda turǵan asqaraly maqsattary men abyroıly mindetterin aıqyndap alǵan jón.
Sot júıesiniń damý jáne jahandaný prosesin halyq, el taǵdyrynan bólek alyp qarastyrýǵa bolmaıdy. Sot júıesi Qazaqstan halqynyń bolashaǵy, baqyty úshin qyzmet etýi tıis.
«Sot – halyqtyń ar-ojdany», dep Elbasymyz sýdıalardy óz Jarlyǵymen qyzmetke taǵaıyndap, olarǵa senim bildirýi sot qaýymdastyǵyna úlken mindetter men jaýapkershilik júkteıdi. Osy oraıda, sýdıalar da Elbasy senimi men halyq senimin, bir uǵym dep qarap, ony aqtaý úshin aıanbaı adal qyzmet atqarýlary qajet.
Qaırat MÁMI,
Joǵarǵy Sot Tóraǵasy.