Monoqala: Damýdyń kilti qandaı?

Bıylǵy Joldaýda Prezıdent aıtqandaı, monoqalalardy damytý isine tyń serpin berý asa mańyzdy. «Bul rette, qala quraýshy kásiporyndarǵa zor jaýapkershilik júkteledi. Olar barynsha aralaspasa, bul mindet oryndalmaıdy», dedi Memleket basshysy.

Elimizdegi 27 monoqalada shamamen 1,5 mln-ǵa jýyq adam turady. Derekterge súıensek, shaharlardaǵy halyq sanynyń ósimi asa joǵary emes. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń resmı málimetinde mono jáne shaǵyn qalalardy qosa eseptegendegi halyq sany 2009-2019 jyldar aralyǵynda bar-joǵy 52,5 myń adamǵa kóbeıgeni kórsetilgen. Bul qala kásiporyndaryndaǵy ón­di­ristik qýattyń kemýine, iri jáne úlken qalalarmen salys­tyrǵandaǵy turmys sapa­sy­nyń tómendigine tikeleı qatysty.

Ádette monoqalalardyń máseleleri bir-birine uqsas keledi. Ondaǵy keshendi problemalar da negizinen burynǵy qala­quraýshy kásiporyndarmen baılanysty. Biraq mundaı kásiporyndardy damytýǵa memlekettiń kórsetken qol­daýy, dálirek aıtsaq óndiris oryndaryn tikeleı jáne janama sýbsıdııalaýy anaý aıtqandaı ekonomıkalyq tıimdilik kórsetip otyrǵan joq. Eko­no­mıkalyq ynty­maqtastyq jáne damý uıymy­nyń zertteýinde monoqa­lalar­­daǵy kásiporyndardy sýbsı­dııa­laý nemese basqa da memle­kettik qoldaý sha­ralary ýaqytsha ǵana bolýy kerek dep kórsetilgen. Kerisinshe, onyń bári jańa, ózin-ózi aqtaıtyn, tabysty óndi­risterge baǵyttalýy kerek. О́z kezeginde bul memlekettiń ekonomıkany árta­raptandyrý saıasatymen ushtasady.

– Qazaqstannyń jer kóle­mi úlken bol­ǵandyqtan, mono­qalalardy damy­tý aıyryqsha mańyzǵa ıe. Birdi-ekili shahar­larǵa ǵana nazar aýdarý alǵa jete­leıtin jol emes. Sondyqtan Úkimettiń monoqalalardaǵy atalǵan jaǵdaıǵa kóńil bólýi, árdaıym nazarda ustaýy oryndy. Mundaı shaharlarda kem degende bir úlken júıe quraýshy kásiporyn bar. Alaıda jalǵyz kásiporyn máseleni túbegeıli sheshpeıdi. Meıli, úsh-tórt kásiporyn bolǵan kúnniń ózinde jaǵ­daıdyń jaqsarý múmkindigi shamaly. Sebebi kompanııalardyń óz sharýasy, óz baǵyty bar. Olar óndiristi ilge­ri­letýden artylǵan qarjynyń belgili bir mólsherin ǵana qalanyń damýyna jumsaıdy. Jergilikti halyqty jumys­pen qamtyp otyr ǵoı dersiz. Biraq ká­sip­oryndarda negizinen er adamdar eńbek etedi. Sonda jumyssyz áıelder, táji­rıbesi tolyspaǵan jastar ne isteýi kerek? Munyń sheshimi bar, – deıdi ekonomıst Beısenbek Zııabekov.

Onyń pikirinshe, óndirispen ǵana shektelmeý kerek. Keıbir monoqalalarda aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa múm­kindik mol. Ekeýin qatar qolǵa alsa, tipten jaqsy.

– Bir kezderi qolǵa alynyp, alaı­da sońy suıylyp ketken aýyl sharýa­shylyǵy kooperatıvterin qurý isine basymdyq berý kerek. Monoqalalarda aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndiretin kásiporyndar kóbirek salynýy tıis. Bul qalanyń damýyna serpin beretin mańyzdy faktor. Birden iri kásiporyn ornatýǵa kúsh salýdyń qajeti joq. Ki­shigirim óndirister, shaǵyn zaýyttar kó­beıse de jaman bolmas edi, – deıdi ekonomıst.

Sarapshynyń meńzep otyrǵany ınvestısııalyq baǵyttaǵy zákirlik jo­balar. Ulttyq ekonomıka mınıstr­liginiń resmı saıtyndaǵy derekke súıen­sek, monoqalalardyń ekonomıkasyn ártaraptandyrý maqsatynda 2013-2019 jyldar aralyǵynda 48 zákirlik joba júzege asyrylǵan. Biraq onyń bári tolyq qýatpen jumys istep turǵan joq.

EMCG konsýltanty, ekonomıst Aqmaral Qamalıevanyń habarlaýynsha, 2017 jyly paıdalanýǵa berilgen 36 zákirlik jobanyń 24-i 50 paıyzdyq qýatpen ǵana jumys istegen. Qarjynyń azdyǵynan 12 jobany júzege asyrý toqtatylǵan.

– Monoqalalardaǵy zákirli joba­lardyń tizimine kóbine burynnan bar jo­balar kirip jatady. Deni ju­mys istep turǵan óndiristi odan ári ke­ńeı­tip, jańa jumys oryndaryn ashý­dy negizgi krıterıı etip alady. Biraq bul monoqalalardyń ekonomıka­syn ártaraptandyrýǵa jatpaıdy. Máse­len, jez­qazǵandyqtar 2012 jylǵa deıin memlekettik mekemeler, bazar men «Qazaqmys» kompanııasynan bas­qa jerde jumys orny bolmaǵanyn, óńir­lerdi da­mytý baǵdarlamasy qabyl­danǵannan keıingi jaǵdaı da sol kúıi ózgermegenin aıtyp júr, – deıdi Aqmaral Qamalıeva.

Shynynda da, osy kúnge deıin jú­zege asyrylǵan zákirlik jobalardyń barlyǵy derlik ınnovasııalyq sıpattan ada ári monoqalalardyń ekonomıkasyn ártaraptandyrý uzaqmerzimdi áleýetke arnalmaǵan. Demek máseleniń túıinin tarqatý úshin basqa joldardy da qarastyrǵan durys.

– Menińshe, monoqalalardy olarmen irgeles jatqan aýyldardan jeke bólip alyp qarastyrýǵa bolmaıdy. Barlyǵy keshendi túrde qamtylyp qarastyrylýy kerek. Mysaly, monoqalalardyń birinen sút óńdeıtin zaýyt ashylsyn. Al oǵan qajetti shıkizat álgi shahardyń irgesinde jatqan aýyldardan jınalýy kerek. Nemese aýyldarda kókónis óndirilse, qa­lada óńdelýi tıis. Sonda aýyl men qala arasyndaǵy úzilip qalǵan jip qaıta jal­ǵanady. Monoqala da, aýyl da qatar damıdy. Bıznes salasy biraz sharýany rettep beredi dep oılaımyn. Bizde úlken, shaǵyn jáne orta bıznesterdiń árqaısysy óz qazanynda ǵana qaınap jatyr. Aralarynda baılanys joq. Osyny retteý kerek. Sonda iri bıznes orta bızneske, orta bıznes iri bızneske qyzmet kórsetetin boldy. Aýyl men qa­lany da osylaı jalǵastyramyz, – deıdi Beısenbek Zııabekov.

Ekonomıstiń pikirinshe, jańa jumys oryndaryn qurý kezinde áıelder men tájirıbesi tolyspaǵan qyz-jigit­ter na­zardan tys qalyp jatady. Monoqa­lalardy damytý barysynda nazar aýda­rar dúnıeniń biri osy.

– Kóp jaǵdaıda jumys oryndary erazamattardyń yńǵaıyna qaraı qurylady. Alaıda jumysqa qabiletti áıelder men tájirıbe jınap úlgermegen jastar da qamtylýy kerek. Biz osy dúnıeni eskere bermeımiz. Qoǵamdyq menshik degen uǵym bar. Bul – barlyq adamdy ortaq iske uıystyrý. Ortaq iske jas ta, jasamys ta, áıel de, er de qatar atsalysýy kerek, – deıdi ol.

Ekonomıkany ártaraptandyrý – mono­qalalardyń damýyna qatysty memlekettik baǵdarlamalardyń negizgi ındıkatory. Biraq ázirshe bul úderis baıaý júrýde. Úkimettiń iri óndiristen bólek, agroónerkásip, kásipkerlik, jeńil ónerkásip sekildi salalarǵa den qoıyp jatqany da sondyqtan. Bálkim, monoqalalardaǵy týrıstik áleýettiń de tamyryn basyp kórgen jón shyǵar.