Oblysta bekem birliktiń arqasynda berekeli kún keship jatqan barsha ult ókilderiniń tili men mádenıetin óristetýge, óńin jaqsartyp, ózegin nyqtaýǵa janashyrlyq jasalýda. Osy oraıda jergilikti ult tiline, onyń qoldanylý aıasynyń keńeıýine qamqorlyq jasalyp otyr. Bul týraly taıaýda til aptalyǵyna baılanysty ótkizilgen brıfıng barysynda oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń basshysy Altynaı Ámirenova baıandap berdi.
El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev «Qazaq tiliniń memlekettik til retindegi róli kúsheıip, ultaralyq qatynas tiline aınalatyn kezeńi keledi dep esepteımin. Biraq mundaı dárejege jetý úshin bárimiz dańǵaza jasamaı, jumyla jumys júrgizýimiz kerek. Sondaı-aq til úlken saıasattyń quraly ekenin de umytpaǵanymyz jón» dep atap kórsetken bolatyn. Oblysta tilderdi damytý isi tyńǵylyqty jáne nátıjeli júrgizilýde.
Aldymen mektepke deıingi mekemelerde memlekettik tildi oqytýǵa aıryqsha kóńil bólinip otyrǵandyǵyn aıta ketýimiz kerek. Bir kezde tyńnyń epısentri atanǵan ólkede qazaq tiliniń órisin jaıdyrmaı turǵan da osy jaı bolatyn. Ult tiliniń bolashaǵyna kúmándi ata-analar perzentterin orys tilinde oqytýǵa qumar edi. Qazir beti beri qaraǵan tárizdi. Aıtalyq óńirdegi 610 mektepke deıingi mekemede 333 418 bala bolsa, olardyń 63,3 paıyzy memlekettik tilde tálim-tárbıe alýda. Bul ótken jyldarmen salystyrǵanda, táp-táýir jaqsy kórsetkish. Bıylǵy oqý jylynda 132 000-daı oqýshy bilim oshaǵynyń tabaldyryǵyn attady. Qaq jartysyna jýyǵy qazaq synyptarynda oqymaq. Bizdiń óńir úshin bul da jetistik sanatynda.
Jas qaıyńdaı jelkildep ósip kele jatqan balalardyń jergilikti ult tilinde tálim-tárbıe alýy osy oraıdaǵy senimdi nyǵaıta túsedi. Sondaı-aq eresekter de til syndyryp, til qajettiligin sezinýde. Olarǵa til úırený úshin aýqymdy kómek kórsetilýde. Máselen, oblysta 19 ortalyq jumys isteıdi. О́tken oqý jylynda 4435 tyńdaýshy arnaıy kýrsty aıaqtady. Onyń ishinde memlekettik tildi 227 topta 3005 tyńdaýshy oqyp, 1075-i sertıfıkat ıelendi. О́zge tilderdiń órisin jaıý da umyt qalǵan joq. Aıtalyq, aǵylshyn tilin úıretetin 87 topty 514 tyńdaýshy aıaqtap, onyń 471-i sertıfıkat aldy. О́ńirde latyn grafıkasyn úırenýge degen ynta zor. Arnaıy úıretý kýrstarynda oqyǵan 916 tyńdaýshyǵa sertıfıkat berildi. Oblys halqynyń eresek turǵyndarynyń 70 paıyzǵa jýyǵy latyn grafıkasy jaıynda baı maǵlumat alý múmkindigine ıe boldy. Atqarylyp jatqan bul is-sharalar áleýmettik jelide jan-jaqty nasıhattaldy.
– Ult ulylarynyń ulaǵatyn uqtyrý paryz, – deıdi oblystyq Ishki saıasat basqarmasynyń basshysy Altynaı Ámirenova, – «Biz Abaı jolyndamyz» jobasy el nazaryn aýdarǵan ıgilikti shara boldy. Roman epopeıanyń birinshi tomy boıynsha esselerdiń taqyrybyn anyqtaý jumysyn jasadyq. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda qaıta ázirlengen «Qalamger qazynasy» jobasynyń 20 kitabynyń elektrondy nusqasynyń qaıta tekserý jumystary júrgizildi. Feısbýk, ınstragram arqyly oqytýshylardyń júzden astam shyǵarmashylyq, aqparattyq-tanymdyq beınebaıandary jarııalandy.
Uly hakimniń shyǵarmashylyǵymen qatar, Ábý Nasyr ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵyna arnalǵan birqatar mazmundy is-sharalar qolǵa alynǵan. Sonyń ishinde «Rýhanı mádenıet máıegi» aıdarymen 27 beınematerıal jarııalanyp, ony myńdaǵan adamdar kórip shyqqan. Oǵan qosa, «Álemniń ekinshi ustazy – ál-Farabı», «Shyǵys oıshyly – Ábý Nasyr ál-Farabı» taqyryptarynda qashyqtan oqytý sabaqtary da jarııalandy.
О́zge de birqatar ult muratyn qaýzaıtyn taǵylymdy taqyryp aıasynda beınematerıaldar daıyndalǵanyn aıta ketsek, artyq bolmaıdy.
Onomastıka máselesi – kúıip turǵan taqyryptyń biri. Oblysta ákimshilik-aýmaqtyq birlikterge muqııat monıtorıng júrgizilipti. Taldaý barysynda 77 aýyldyq okrýgtiń, 228 eldi meken men 491 kósheniń ataýlary ıdeologııalyq turǵydan eskirgendigi anyqtalǵan. Qazirgi kúni oblystyń toponımıkasyn zertteý máseleleri arnaıy joba arqyly júrgizilip jatyr. Bul joba aıasynda eldi mekenderdiń ejelgi tarıhı ataýlary ekshelýde.
«Qazaqstan Respýblıkasynyń Til týraly» zańnamalaryn oryndaý maqsatynda alǵashqy jartyjyldyqta 43 memlekettik mekemede profılaktıkalyq baqylaý jumystaryn júrgizý josparlanǵan bolatyn. Búgingi tańda 15 mekemede osyndaı jumystar júrgizilip, zańnyń 8, 9, 10 baptary buzylǵany anyqtalyp otyr. Aldaǵy ýaqytta bul is jalǵasyn tabatyn bolady.
Oblystyq ishki saıasat basqarmasy jyl basynan beri túrli taqyryptarda júıeli jumystar júrgizýde. Máselen, oblystyq sot ujymymen birlese otyryp, «Memlekettik tildiń oblysymyzdaǵy sot tóreligi salasyndaǵy keńistikteri men kedergileri» taqyrybynda mazmundy konferensııa ótkizdi. Aqkól aýdanynda «Jańa nusqa – jańasha kózqaras» dep atalatyn óńirlik semınar uıymdastyryldy.
Búgingi tańda «Saýatty jarnama», «Memlekettik til – táýelsizdik sımvoly», «Qazaq tili – babamnyń tili, balamnyń tili», «Til – ulttyń tuǵyry» oblystyq onlaın konkýrstaryn ótkizý jumystary qolǵa alyndy. Ulttyq dombyra jáne elorda kúnine oraı Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń til týraly aıtqan qanatty sózderi áleýmettik jelilerde jarııalandy.
Oblysta «Shańyraq» ana tilin oqytý mektebi jumys isteıdi. О́tken oqý jylynda mektepke ata-analardyń ótinishi boıynsha 6-18 jas aralyǵyndaǵy 224 oqýshy qabyldandy. 9 tildi oqytý boıynsha 18 top quryldy. Oqytý eki topta, bastaýysh jáne jalǵastyrýshy bolyp tegin júrgiziledi. Bilim berý prosesine 9 oqytýshy qatysady. Olardyń barlyǵy joǵary bilimdi.
Ondaǵan ult ókilderi turyp jatqan oblys óńirinde suranys ta árqıly. Máselen, Býrabaı aýdanynda tilek bildirýshilerdiń kóptigine oraı nemis tili kýrstary júrgizilse, Sandyqtaý aýdanynda nemis jáne cheshen tilin oqytatyn kýrstar bar. Al Stepnogor qalasy men Jarqaıyń aýdandarynda ózge etnos ókilderine qazaq tili kýrstary uıymdastyrylǵan.
San ulttyń ókili yrysty yntymaqpen, baýyrmaldylyqpen kún keship jatqan óńirdegi ár ulttyń tili men dástúrine, ulttyq mádenıetine aıryqsha qamqorlyq jasalyp, janashyrlyq kórsetilýde. О́ıtkeni til – dostyqtyń dánekeri.
Aqmola oblysy