Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlınniń jetekshiligimen ótken palatanyń keshegi jalpy otyrysynda depýtattar turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl máselesine qatysty zań jobasyn qarady. Sondaı-aq, Túrkııamen jáne Qytaımen sottalǵan adamdardy berý jáne Chehııamen ózara quqyqtyq kómek almasý sharttary talqyǵa salyndy.
Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlınniń jetekshiligimen ótken palatanyń keshegi jalpy otyrysynda depýtattar turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl máselesine qatysty zań jobasyn qarady. Sondaı-aq, Túrkııamen jáne Qytaımen sottalǵan adamdardy berý jáne Chehııamen ózara quqyqtyq kómek almasý sharttary talqyǵa salyndy.
Turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy máseleler boıynsha keıbir zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlardy kózdeıtin zań jobasy týraly baıandamany Májilis depýtaty Svetlana Bychkova jasady. Negizinen bul zań jobasyna depýtattar bastamashy bolypty. Baıandamashynyń aıtýyna qaraǵanda, ótken jyly osy turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy 32 myń qorǵanystyq uıǵarym engizilse, ústimizdegi jyldyń úsh toqsanynda ol 35,7 paıyzǵa kóp oryndalǵan. Eger de 2012 jyly 3,2 myńnan astam quqyq buzýshylyqqa erekshe talap qoıylsa, al ústimizdegi jylda bul kórsetkish 3,8 myńǵa jetken. Qabyldanyp jatqan sharalardyń arqasynda jaýapkershilik arttyrylyp, qylmys jasaýshylar qatary azaıǵan. Máselen, aǵymdaǵy jyldyń 9 aıy ishinde turmystyq zorlyq-zombylyq 10,7 paıyzǵa, al adam ólimine alyp keletin jaǵdaılar 211-den 158-ge deıin tómendegen. Sondaı-aq, bıyldyń ózinde áıelderdi qorǵaý jónindegi ishki ister qurylymdaryna 37 myń áıel aryzdanǵan. Bul rette daǵdarystyq ortalyqtardyń qoldaýyna júgingen áıelderdiń qatary 11 myńdy qurasa, solardyń 9 myńy quqyqtyq, psıhologııalyq keńester alypty. Tipti, úkimettik emes jáne halyqaralyq uıymdar da áıelderge qoldaý kórsetýde.
Depýtat turmystyq zorlyq-zombylyq kórsetken adamdy on kúnge qamaý nemese aıyppul tóletý oń áser bermeı otyrǵandyǵyn alǵa tartty. Sonymen qatar, ýchaskelik ınspektor tarapynan jábirlenýshini qorǵaý maqsatynda jedel uıǵarym engizýge quqy joq bolýy qylmystyń aldyn alýǵa múmkindik bermeýde eken. Ásirese, bul alys aýdandarda keń etek alýda kórinedi. Sondyqtan zań jobasynda qorǵanyshtyq uıǵarymdardy oryndamaýǵa qatysty talaptar kúsheıtilipti. Byltyr osyndaı uıǵarymdardy oryndamaǵany úshin 822 adam jaýapqa tartylsa, bıyl ol myńnan asyp ketken. Negizinen, zań jobasynyń normalary turmystyq zorlyq-zombylyq faktilerine qarsy is-qımyl jáne turmystyq zorlyq-zombylyq qurbany bolyp tabylatyn adamdarǵa járdem kórsetý jónindegi quqyqtyq sharalar keshenin kózdeıdi. Bul rette arnaýly áleýmettik qyzmetterdi, onyń ishinde kómek kórsetý jónindegi uıymdarda kórsetý tetigin qalyptastyrýǵa erekshe nazar aýdarylady.
Depýtattar baıandamashyǵa birqatar suraqtar qoıyp, óz oılaryn ortaǵa saldy. Palata Tóraǵasy sóz reti kelgende besinshi sessııada depýtattardyń bastamashylyǵymen zań jobalary belsendi ázirlenýde ekendigin jetkizdi. N.Nyǵmatýlın, ásirese, «Nur Otan» partııasy fraksııasynyń músheleri 12 zań jobasyn ázirlegendigin, jalpy jyl aıaǵyna deıin olar tarapynan ázirlegen zań jobalary 15-ke jetetinin atap kórsetti. Osylaısha, talqydan ótken zań jobasy birinshi oqylymda maquldandy.
Sondaı-aq, jalpy otyrysta «Qazaqstan Respýblıkasy men Túrkııa Respýblıkasy arasyndaǵy sottalǵan adamdardy berý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy qaralyp, maquldandy. Kelisimge sáıkes, bir taraptyń aýmaǵynda sottalǵan adam úkimdi shyǵarýshy memlekettiń soty taǵaıyndaǵan jazany óteý úshin ekinshi tarapqa berilýi múmkin. Osy maqsatta sottalǵan adam nemese onyń zańdy ókili úkimdi shyǵarýshy memleketke nemese úkimdi oryndaýshy memleketke ózin berýge kelisimi týraly óziniń jazbasha ótinishin beredi. Kelisim ótinishti jasaý tártibin, sottalǵan adamdy berý tártibin belgileıdi jáne úkimdi oryndaýdy jalǵastyrý máselelerin reglamentteıdi.
Budan basqa, «Qazaqstan Respýblıkasy men Qytaı Halyq Respýblıkasy arasyndaǵy sottalǵan adamdardy berý týraly shartty ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy da maquldandy. Shart taraptardyń sottary bas bostandyǵynan aıyrýǵa sottaǵan ýaǵdalasýshy taraptardyń azamattaryn budan ári jazasyn óz memleketterinde óteý úshin berý máselelerin retteýge baǵyttalǵan. Qabyldaýshy tarap tek qana berýshi tarap aýmaǵynda jumsalǵan shyǵystardan basqa, sottalǵan adamdy tasymaldaýǵa baılanysty shyǵystardy, sondaı-aq, berýden keıin úkimniń oryndalýyn jalǵastyrýǵa baılanysty shyǵystardy kóteredi. Sonymen birge, qabyldaýshy tarap óziniń ulttyq zańnamasyna sáıkes, sottalǵan adamnyń jazasyn óteý merzimin qysqartýǵa nemese ony shartty túrde merziminen buryn bosatýǵa quqyly. Tipti sottalǵan adamǵa qatysty keshirim jasaý aktisin qoldanar aldynda ekinshi tarapty dereý habardar ete otyryp, qoldanýǵa da quqyly.
Kún tártibiniń sońǵy máselesi «Qazaqstan men Chehııa arasyndaǵy qylmystyq ister boıynsha ózara quqyqtyq kómek týraly shartty ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy da depýtattar qoldaýyna ıe boldy. Zań jobasy boıynsha baıandama jasaǵan elimiz Bas prokýrorynyń birinshi orynbasary Iogan Merkel kelisimge sáıkes, qylmystyq isterdiń jasalǵany týraly aıǵaqtar jınaýda, qylmystarǵa qatysty sottyq qaraýlardy qosa alǵanda, taraptar bir-birine ózara quqyqtyq kómekter kórsetetinin erekshe atady. Qazaqstan men Chehııa arasyndaǵy atalǵan kelisim aǵymdaǵy jyldyń 6 maýsymynda jasalǵan.
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».