Kúltegin - jyrdyń sardary

Sodan beri ótken jarty ǵasyrdaı ziltaban ýaqyt ishinde sol Aqsuńqaruly alǵy shepten áli qaıtpaı keledi. Ásire maqtaý emes, anyǵy. Oǵan elý jyl egile jazǵan jyry, qanshama kitaptary kepil bola alady. Elý jylda el jańardy. Bul alǵy shepten qaıtar dep edik. Qaıtpady. Áli sol qaptaǵaılap jaýyn japyrar qart Qabanbaısha «jekpe-jek qaıdalap» ádebı urystyń ár tusynan oıqastap, kúrkirep uran tógip júr. Búgingi «alǵyshepsiz maıdanǵa» aınalǵan ádebıettiń de tý ustaýshy qaharmanyna aınalyp ketken. Besikten beline qylysh baılap túsip, at jalyna jarmasa sala sypaı jaýynger bolǵan ejelgi túrkilerdiń káshiktana sarbazy dersiń. Kókeıine de sol kóne túrkilerdiń syna jazýy synalap enip, óshpes tańba salǵan. «Kókeıimde – Kúlteginniń jazýy» sol elý jylǵy tolassyz joryqtyń esebi syńaıly...

Sonaý ótken júzjyldyqtyń jetpisin­shi jyldary da joryq jyrymen kirip edi topqa:

…Sezar birde qas dushpanyn jeńgende:

«Keldim. Kórdim. Jeńdim» – depti qysqasha.

O, Otanym! O, jeńimpaz táńirim!

Qyzyl qanyń, ashy jasyń tógildi.

Talaı jendet júrgizbek bop ámirin

Sezar qusap…keldi. Kórdi. Jeńildi.

 («Otanyma oda»).

«Qarlyǵash» jınaǵyna jarııalanyp, Jumeken, Ǵafańdar alǵash alqap, aq jolǵa salǵan óleń bul. Sol dáýirdiń ózinde keıipkerleri kóneden kelip, erteńge elmen birge jetken saıypqyran sarbaz, qaıtpas qaharmandar eken. О́zi de sol sarbazdar sapynan sýyrylyp, sardarǵa aınalyp ketken.

«Bıe baılap jatqan aýyl.

Tań shýaq.

Saýmal iship, biz de mázbiz balsyrap.

Alty jasta ákem atqa mingizip,

«Shap!» – dep edi,

Qaragerdi... qamshylap...

... Shaýyp kelem Qaragerdi qamshylap,

Aıaq, qolym at terine malshynad;

... Qushaǵyna sekirip em ákemniń,

Kózdiń jasy omyraýyma tamshylap...

Sodan beri shańǵa bógip dalany,

Alamandar, aıhoı, oıǵa salady:

Shaqyrady  shymyrlatyp arqasyn,

Alty jasta atqa shapqan balany...»

 («Bıe baılap jatqanda»)

Alty jastan at jalyna túnep ósken óren alpys jyldan astam joryqtyń shańdy soqpaǵyn endigi or bop qazyl­ǵan aıdaý jolǵa aınaldyrǵan... Aqsuń­qarulynyń osynaý «Kókeıimde – Kúl­teginniń jazýy» jınaǵyn bir demmen oqyp shyqqanda joryq jyrlary syndy qabyldasam, endi taǵy bir oqysam ádebıetimizdiń «Qyzmettik qoldanysqa arnalǵan» jylnama-hrestomatııasy sypatty dúnıe ekenin ańǵardym. Álbette, bir dúnıeni betke ustap alyp, ár quby­lyspen shendestire berýge bolady ǵoı. Salystyryp, salǵastyramyz desek te eshkim tarazyny teńseltpes. О́zińiz de oqyp qanyqqan soń ańǵarasyz:

«Kırıllısa – et jaqynym,

Jatym da,

Jan tartpaǵan mendeı bóten aqynǵa.

Qashan kóship Qasıetti Latynǵa,

Aıtam osy Alash-Anam haqynda?» dep kitaptyń basynda góıgóıletse, endi birde:

«Qalaı bolsa,

Solaı jaza salatuǵyn óleńdi,

Sosıalıstik realızm joq endi.

Jaza almaısyń endi ótirik súıem dep,

«Otan úshin otqa túsip kúıem...» dep..

...Tek Qudaıǵa buratuǵyn betińdi,

Qupııa ǵoı óleń degen ne túrli.

Biz onymen qanshama ýaqyt oınadyq,

Otpen oınap, ólgen bala sekildi...»  dep, sherlenedi.

«Ýa, budan da arylarmyz» dep jınaqty sońyna deıin túptep oqysań da osy áýen, osy syr.

«Aq qaǵazdy kórsem kózge tolar muń,

Men de ońdyrmaı shımaılaǵan

bolarmyn?

Kókten túsken Tórt Kitap bar,

al, qalǵan

Kúlli kitap – kóshirmesi solardyń.

Júrmeıdi oǵan, pendem, seniń talqyń da,

Qara da otyr aptap qoıyp altynǵa;

Úsheýine qoly tıse pendeniń,

Quran ǵana –

Kókten túsken qalpynda!

Adamzatqa  ıip bir,

Mahabbat pen ǵadiletti súıip qur, –

Kókten túsken Tórt Kitaptyń  ishine,

Tórt Qubyla qalaı ǵana syıyp tur?!.

Oqyp sony rahatqa bólengen,

Bir aıyrmam bireýlerden  ólermen, –

Tórt Kitapty qalaı túsingenimdi,

Aıtyp shyqqan adammyn men – О́leńmen...» («Tórt kitap») – deıdi ol.

Shyntýaıtynda kez kelgen jazarman qolyna qalam alyp, qaǵaz jaıyp, júgingennen-aq ózine deıin jazylǵan dúnıeniń bar boıaýyn boıyna juqtyryp, ózeginen ótkizse ǵana ózgeler shyqpaǵan bıikke, ótpegen órege jeteri haq. Álde­bireýler «ıntellektýaldy poezııa, ıntel­lektýaldy ádebıet kerek qazir», «Zııatker, bilimdi aqyn kerek» dep jatady. «Aqyn «degen sózdiń ózi «ıntellektýal» degen uǵym ǵoı túsingenge. О́zine deıin myń jyldar jazylǵan jylnamany mı-súzgisinen ótkizip, júreginde qaınatyp-qorytyp shyqqan aqyn ıntellektýal, bilimdar zııatker emeı kim? Kókten túsken tórt Kitapty qalaı uqqa­nyn jyrmen kestelegen, oımen destelegen qalpy elge usynǵan aqyn kim sonda?

Qazaqta ıntellektýaldy poezııa áý basta bolǵan, yqylymdardan bar. Aqsuń­qaruly bolsa, sol ádebıettiń bel balasy. О́ıtkeni ol qazaq, álem ádebıetiniń bar dástúrinde, bar mektebiniń klassıkalyq úlgi-josyǵymen josylta jazǵan, kósilte shapqan aqyn. Qazirgi ádebı tekteýdiń barsha talqysyna salyp, túbin anyqtap, tamyryn basyp qarasaq, Aqsuńqarulynyń osy jınaǵynan sol mektepterdiń báriniń úlgi-izin taba alasyz. Álbette, ony ǵalym­dar aıtyp, ǵylymda tápsirler. Bizdiki – alǵashqy alamannan beri jyr-tulpary úzeńgi qaǵysyp kele jatqan zamandastyń dem-tynysyn ańdatý, alqaý ǵana...

Aqsuńqarulynyń jyrlary sonaý toqsanynshy jyldary avtorlar adasqan shaqta keıipkerlerimen birge jasasty. Keıipkerleri de túr-soıy, sıpat-syq­pyty san túrli. Nebir tıpter júr osy kitapta. Pende balasy aqynnyń jazýy­nan óziniń ómiri men beınesin tapsa, jazar­mannyń muraty qasyl bolǵany.

«Bu zamannyń kemeli osy – kesirli!

Endi seniń jıǵyzbas ol esińdi:

Abylaıdyń zamanynda joq edi,

Aq patshanyń kezinde kep,

Esirdi;

Sultanmahmut ashtan qatyp

sol kezde,

Keıkiń –

О́lim jazasyna kesildi!

Boıdan – rýh boı tasalap,

Oıdan – nur,

Han qaıyrshy bolǵan kúni toıǵan –

Qul –

Mahambettiń basyn alyp qylyshpen,

Alyp-soǵyp Abaıdy da soıǵan –

Bul!

Qaı qazaqtyń tereńine boılar bir,

Ol da mendeı ońbaǵan dep oılar qur;

Bosaǵaǵa súırep esil erińdi,

Tórge ólgen soń bádiretin qoıǵan – dúr;

Álıhandy ustap berip káýirge,

Áli sonyń janazasyn toılap júr!...»

 («Tıp»).

Apyraı, bul tıpterdi kúnde kórip júr­miz ǵoı. Týǵaly kórip kelemiz. Endi kórgi­miz de kelmegen tusta Aqsuńqarulynyń kita­by­nan syǵalap qarap tur. Birqatar synshylar «búgingi zamannyń keıipkeri joq. Avtorlar ózderin, sózderin qyzyq­tap ketti» dep baıbalam salǵansha, Aqsuń­qarulynyń jyryn oqymaı ma? О́zderin de tabar edi, ózgeni de kórip qýanar edi. Toqy­raýdan top arasynda kórinbeı táýel­sizdikke jetken toǵysharlar da osynda, ózge elde týsa bekzadaǵa aınalar asyldardyń synyǵy da osynda. Sonaý Kúlteginnen bastap, búgingi jas qalam­gerlerge deıin Aqsuńqarulynyń tıptik galereıasynda portretke aınalyp ketken. Jylnama emeı nemene?

...Keıde Aqsuńqarulyn oqyp otyryp, osy jazýdy áldebir zamanda áldebir kitaptardan oqyǵan syńaıly kúı keshem. Sóz de, uıqas ta, oı da ortaq qoı – aýada ómir súredi, keýdeńe úttiń sáýlesindeı quıylýy úshin ǵana bir Qudiret kerek. Quıylǵan soń ony sezinip, shyǵarý úshin de bir Qudiret kerek. Rýh kerek. Ol bolmasa, «kóńildegi kórikti oı aýyzǵa túse adyra qala beredi» ǵoı. Aqsuńqarulynyń da qupııasy osy Rýhta, Qudirettiń tylsymyna júregi shimirkenip, jany shamyrqansa da enýinde. Iá, áldebir keraýyz synshylar keri tartyp, «pafospen jazady, sovettik stılmen shımaılaıdy, keıde ózin ózi qaıtalaıdy» dep ózeýreıdi. Pafos degenińiz qanattanǵan Rýhtyń qasynda shyryldaǵan boztorǵaı ǵana. Al stıl, qaıtalaý týraly aıtsaq, o basta bizdiń de tıegimiz tetkigen. Sóıt­sek, onymyz da jón emes eken. Oǵan Aq­suń­qar­ulynyń «sózdik qory» ǵana kináli eken. Bir qaraǵanda, Ýa, Azattyq, Alash, Rýh, Kúltegin, Aqsorań, Mosart-Salerı, haltýrshık, dáldúrish degen sypatty sózderdi jıi kezdestirip, (shyǵarmashylyǵynyń alǵashqy basynan beri) onysy nesi destik. Onysy  – sózdik qorynyń jutańdyǵynan emes eken, oıynyń sheńberden shyǵa almaýynan emes eken. Ýaqyt pen Keńistikti tıp­ten­dirip, jıyntyqtap, súzgiden ótkizip bergen soń osyndaı sózdik qor qalyp­tasady eken. Tildik qoldanysynda Ar, Adamzat, Azattyq degen sózder múlde kez­des­peıtin aqyndardy da bilemiz. Al, Aqsuńqaruly olarmen salystyrǵanda naǵyz Memleketshil, Otanshyl aqyn! О́ıtkeni onyń teńeýleri kúlbilte emes, keıipkerleri kóp ishindegi kózge ilinbes kóleńkeler emes. Jany tiri, qalyptasqan keıipker-geroılar. Olardyń kitabı tirligin jalǵaǵan Aqsuńqaruly. Jáne qazirgi áleýjelidegi «áláýláılimshil» qalamgerler sekildi saýsaǵyn soryp sıýjet qurap, aýany saýyp adam jasamaıdy. Materıaly – eski, jyrynyń ustyny – Adam balasymen birge jasasyp kele jatqan máńgilik týraly oılar. Kórgeni elmen birge, kórmegenin qulaǵyna Perishtesi sybyrlaıtyn Aqyn osylaı jazsa kerek-ti.

Tóbeden túsken Tórt kitapty uǵyp biz­ge tápsirlegen Aqsuńqarulynyń bir kita­­byn oqyp biz osyny uqtyq. Qanyq­tyq. «Kó­keıimde – Kúlteginniń jazýy» qaı turǵydan alǵanda da Memlekettik syılyqqa ábden laıyqty degen oıǵa toqtadyq.

 

Nesipbek AITULY,

aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty