Túrkistanda jazylǵan «Qıssa-dastan Shyńǵys han»

2013 jyldyn basynda osy joldardyń qos avtory jáne Qoja Ahmet Iаsaýı atyn­daǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnı­versıtetiniń Túrkologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, fılosofııa ǵ.d. Dosaı Kenjetaı úsheýimiz Ordabasy aýdany, Tórearyq eldi mekenine sapar shegip Áliaqbar urpaǵy – J.Orazhanuly qolynda saqtaýly turǵan 76 bettik qol­jazbamen tanysyp, ony fotosýretke túsirip aldyq. Bul qoljazbany Toǵaı han­nyń inisi – sultan Áliaqbar (Alı Akbar) Túrkistan qalasynda musylmansha 1228 j./bizdiń qazirgi sanaýymyzsha shamamen 1813 jyly jazdyrǵan eken. Ol jóninde qoljazbanyń aıaǵynda mynadaı habar bar: «Tammat ar-rısalatý Chıngız han fı tarıh 1228. Býd kı ‘ala ıad ‘abdın al-za‘ıf faqır al-haqır aqallý mınal qıtmır (‘Abdý Rahman ... Ýzkandıı ýa hýa... ‘ab­da­hý mazkýr...) fı baldatı Týrkıstan. Hý­mııat ‘anıl afat ýa an-nýqsan bıamrı ‘Alı Akbar Sýltan Zafar Nıshan ıbn Qarabash Muhammad Sýltan. Ǵafarallahý Ta‘ala zýnýbahým ýa satara ‘ýıýbahým. Ýa Allahý a‘lam 1228 sana» – «Osymen Shyń­ǵyshannyń rısalasy tarıhtyń 1228 jylynda aıaqtaldy. Túrkistan shaharynda qara­paıym, kishipeıil, paqyr quldyń qoly­men jazyldy. (‘Abdý Rahman ... Ýzkandıı ýa hýa ... ‘abdahý mazkýr...). Opat pen nuqsannan Alı Akbar Sultan Zafar Nıshan ıbn Qarabash Muhammad Sultannyń ámirimen qorǵaldy. Alla taǵala olardyń barshasynyń kúnálárin keshirip, qatelerin jasyrsyn. Durysyn Alla biledi. 1228 jyl» (qoljazba fak­sımılesi, 38 b-beti).

«Qıssa-dastan Shyńǵys han» qoljaz­basy mátin ishinde birde rısala, dápter, mátin basynda qıssa-dastan dep atalady.

Qoljazbany jazǵan adam bul jerde shyǵystyq tártippen sypaıylyq tanytyp – «qarapaıym, kishipeıil, paqyr quldyń qolymen jazyldy» dep kórsetedi. Sol jerge eskertý belgisi qoıylyp esimi ramka syrtyna jazylǵan. Avtor esimi – Ábdrahman О́zkendı. Onyń esimi «‘Abdý Rahman ... Ýzkandıı» sońǵy paraqtyń sol jaǵyndaǵy jıekte jazýly tur. Av­tor týraly onyń esiminen basqa esh aqpa­rymyz joq. Ábdrahman О́zkendı nys­pysyna qaraǵanda onyń týǵan jeri Syrdarııanyń tómengi aǵysyndaǵy О́zgent qalasy. Ol jerde О́zgent atty eki tarıhı oryn bar. Birinshisi Qyr О́zgent, ekinshisi Syr О́zgent. Arheologtardyń barlaý jumystaryna qaraǵanda ortaǵasyr derekterinde atalatyn О́zgent qalasy Qyr О́zgent qalajurtyna sáıkes keledi.

«Qıssa-dastan Shyńǵys han» atty qol­jazbany jazýdy tapsyrǵan Qarabas Muhammet sultannyń uly Áliaqbar (Alı Akbar) orys derekterinde Alı-Akber, Alıken, Djakelen dep kórsetilgen. Áliaq­bardyń ákesi HVIII ǵasyrdyń sońǵy shı­reginde bir top qazaq taıpala­ryn bas­qarǵan Qarabas Muhammet sultan. Qarabas Muhammet sultannyń úlken uly, Áliaqbardyń aǵasy Toǵaı han 1807-1816 jyldar aralyǵynda Túrkistan sha­harynda bılik qurdy. Joǵaryda keltirgen málimetterge qaraǵanda aǵasy Túrkistan qalasynda han bolyp turǵan kezde, dálirek aıtsaq, 1813 jyly sultan Áliaqbardyń (Alı Akbar) tapsyrysymen «Qıssa-das­tan Shyńǵys han» atty qoljazba jazylǵan.

1816 jyly qoqandyqtar Túrkistan qalasyn jaýlap aldy. Túrkistan qalasy­nyń bı­leýshisi qarsylyq uıymdastyrýǵa áreket etkenimen kúshiniń azdyǵynan qa­lany tastap ketýge májbúr bolǵan. To­ǵaı shamamen 1820 jylǵa deıin qazaq­tardyń bir tobynyń hany bolyp qala bergen sııaqty. Ol 1826 jyly Buhara qalasynda bol­ǵan qaqtyǵys kezinde dúnıe saldy.

 HIH ǵasyrdyń ortasynda Myrzahmet degen ákim basqarǵan qoqandyqtar jer­gilikti halyqty aıaýsyz qanady. Zeket tóleı almaǵan qazaqtardyń balalaryn tartyp alyp quldyqqa satty. Musylmandyqqa jat osyndaı ezgige shydaı almaǵan halyq kóteriliske shyqty. Jergilikti halyq, dálirek aıtsaq, qońyrattar, qypshaqtar men úısinniń keıbir toptary 1858 jyly mamyr aıynda Toǵaı hannyń týǵan inisin – Áliaqbar sultandy han etip kóteredi.

Áliaqbar han basqarǵan qazaqtar qoqan áskerlerimen birneshe márte soǵysyp 1858 jyly Túrkistan qalasyn azat etýge áre­ket jasaıdy. Qoqandyqtar Qoja Ahmet Iаsaýı basyna zııarat jasaýǵa kel­­gen qońyrattyń bıleri Qonys datqa men Aqsaq datqany, Uly júzden kelgen Qara­qul datqany, qypshaqtyń Týbaqabyl atty basshysyn amanat retinde ustap otyrdy. Orys derekterinde jazylǵandaı jańa saılanǵan han óziniń týǵan aǵasy Toǵaıdyń Túrkistanda 35 jyl buryn han bolǵanyn, qalany qoqandyqtar basyp alyp aǵasynan tartyp alǵanyn alǵa tartyp ony qazaqtarǵa qaıtarýdy talap etedi .

 Áliaqbar han basqarǵan kóterilisshiler 1858 jyldyq 15 mamyrynda qala beki­nis­terine shabýyl jasady. Alaıda qo­qan­dyqtar áskerı turǵydan basym boldy. Zeń­birekterden ot shashyp kóte­rilisshilerdi atqylap otyrdy. Qazaq áskeri bir aıdaı Túr­­kistandy qorshap turyp basyp ala almady.

 3 maýsym kúni Myrza Nııaz basqarǵan Túrkistandaǵy qoqan áskeri qazaqtardy jaryp ótýge áreket jasaıdy. Alaıda qo­qandyqtar úlken shyǵynǵa ushyraıdy. Keıbir málimetterge qaraǵanda qoqandyq­tar jaǵynan 500-800 deıin adam shyǵyn bolǵan. 1858 jyly 20 maýsymdaǵy orys habarlamasynda «Túrkistan qorǵany irgesinde áskerimen qońyrat hany áli tur» – «han kongradskıı s svoım opolchenıem ı stoıt eshe pod stenamı Týrkestana» dep jazylǵan. Taıaý arada qoqandyqtardy jeńip, olardyń qamaldaryn basyp alýǵa múmkinshiligi joq ekenin túsingen Áliaqbar han ózine qarasty halyqpen Syrdarııanyń tómengi aǵysyna kóship baryp odaqtastar izdeıdi. Áliaqbar han orystyń general-gýbernatory M.A.Katenınmen kelissózder júrgizedi. Al 1858 jyly tamyz aıynda Buhara ámiri Nasrýllamen kezdesip qo­qandyqtarǵa qarsy birge soǵysýǵa daıyn­dalyp jatqany týraly aqpar bar. О́kinishke qaraı, Áliaqbar hannyń keıingi jaǵdaıy, ómiri tarıhshylarǵa beımálim bolyp otyr. Keıbir tarıhshylar ol bir-eki jylda dúnıe saldy dep sanaıdy. Qalaı degende onyń esimi 1859 jyldan keıingi orys qujat­tarynda kezdespeıdi.

Áliaqbar sultannyń tapsyrysymen jazylǵan Túrkistan qalasynda 1228/1813 j. «Qıssa-dastan Shyńǵys han» atty qol­jazba Shyńǵys hannyń ortaǵasyr dáýi­rinde taraǵan ańyzdyq shejireden bastalady: «Bul Shyńǵys hannyń negizi háziret Nuh paıǵambarʻaleıhıs salamnyń uly Iafısten taraıtyndyǵy týraly birinshi dápterde baıandalǵan bolatyn. Al­dymen Ýýyz han (Oǵyz han). Bul Shyńǵys hannyń babasy. Oǵyz hannyń uly Qara han, onyń uly Kónemergen. Onyń uly Qaıshy mergen. Onyń uly Qara daýmal. Onyń uly Turymtaı sheshen. Onyń uly Tamaýyl mergen. Onyń uly Dýıýn baıan. Onyń uly Shyńǵys han. Onyń uly Joshy han. Onyń uly Saıyn han. Onyń uly Sartaq han. Onyń uly Bórtek han. Onyń uly Toǵaly han. Onyń uly Toqtabaı han. Onyń uly О́zbek han. Onyń uly Jánibek han. Onyń uly Berdibek han. Onyń uly Shaıbaq han. Onyń uly Murtaza han. Onyń uly Kóshim han. Onyń uly Alı han. Onyń uly Aryslan sultan. Onyń uly Saıııd Burhan sultan. Biraq Saıııd Burhan sultannyń tu­ra­tyn jeri Máskeýde edi. Orys kápir qo­lynda mýrtad boldy» (qoljazbanyń 1-b).

«Qıssa-dastan Shyńǵys han» atty qol­jazbanyń 18-a betinde Shyńǵys han ómiri týraly mynadaı qyzyq aqpar kez­desedi: «Shyńǵys han paıǵambar Muha­med Mustafa sallallahý ʻalaıhı ýa sallamnyń tarıhynan soń beride bastalady. Bes júz elý ekinshi jyly anadan týyl­dy. Alty júz jıyrma tórtte dúnıeden ozdy. Dońyz jylynda zulqada aıynda Shyńǵys han anadan týyldy. Jetpis eki jyl ómir súrdi. On úsh jasynda handyqqa otyrdy. Elý toǵyz jyl han boldy. Jur­tynyń aty Qytaı edi. Múbarak ramazan aıynyń on tórtinde dúnıeden ozdy». Zertteýshiler tarıhı derekterge súıene otyryp Shyńǵys hannyń rasynda da 72-73 jasaǵanyn, biraq 13 jasynda emes 25 jasynda han bolyp saı­lanǵanyn kórsetedi.

Dál osy joǵaryda keltirilgen «Qıssa-dastan Shyńǵys han» qoljazbasynan keltirilgen úzindiler HVII ǵasyrdyń aıa­ǵynda jazylǵan avtory belgisiz «Daf­tar-ı Chıngız-name» atty tarıhı shyǵarmada kezdesetinine nazar aýdarmaqpyz. «Daf­tar-ı Chıngız-name» shyǵarmasyn jan jaqty zerttegen tatar ǵalymy M.A.Ýs­manov osy shyǵarmada ǵana Shyńǵys hannyń týǵan jáne dúnıeden ótken kúni kórsetilgenin, mun­daı aqpar tipti Rashıd ad-Dın men mońǵol jylnamalarynda joq ekenine nazar salady.

«Qıssa-dastan Shyńǵys han» men «Daf­­tar-ı Chıngız-name» atty tarıhı shy­­ǵar­­malardyń mátinderin salystyrý olar­dyń bir bóligi óte jaqyn ekenin kór­­setti. Naqtyraq aıtsaq, Áliaqbar sul­tan­­nyń tapsyrysymen Túrkistanda ja­zyl­ǵan qoljazbanyń úsh taraýy «Daftar-ı Chın­gız-name» atty tarıhı shyǵarmaǵa óte jaqyn.

HVII ǵasyrdyń aıaǵynda jazylǵan «Daftar-ı Chıngız-name» qoljazbalary týys­qan túrki tildes tatar, bashqurt jáne qazaq halyqtarynyń arasynda tara­­ǵanyn zertteýshiler aıtady. Shyń­ǵys han­nyń shyǵý tegine baılanysty mátin qazaq jerinde de taraǵanyna nazar aýdarmaqpyz. Mysal retinde belgili orys zertteýshisi G.Potanın jazyp alǵan qazaq folklor úlgisin aıtýǵa bolady. Sh.Qudaıberdiulynyń «bizdiń qazaqtyń eski sózinshe» dep Shyńǵysty bılerdiń han saılaǵanyn, olarǵa Shyńǵys han uran, qus, aǵash, tańba bergenin baıandaýy, onyń mazmuny «Qıssa-dastan Shyń­­ǵys han», «Daftar-ı Chıngız-name» qol­jaz­balaryndaǵy mátinderge jaqyn. «Ǵylym ordasy» RMK Ǵylymı kitaphana­synyń kitap qorynda «Daftar-ı Chıngız-name» mátinine jaqyn qoljazba saqtaýly.

1957 jyly basylǵan «Qazaq KSSR tarıhy» atty eńbektiń «Qazaq halqynyń XV-XVII ǵasyrlardaǵy mádenıeti» at­ty taraýdyń M.Áýezov jazǵan 5 bó­liginde «Daftar-ı Chıngız-name» týra­ly mynadaı aqpar bar: «Akademık V.V.Bartold taýyp jáne sonyń ózi Ǵ.Balǵymbaevtyń aýda­rýyn­da bastyryp shyǵarǵan «Shyńǵys-nama» deıtin tarıhı ocherk te osy «túrikshe» jazylǵan». Iаǵnı qazaq dalasynda da Shyń­ǵys hannyń shyǵý tegi, ony bılerdiń saı­laýy týraly eski ańyz-áńgimeler jáne olarǵa mazmuny jaǵynan jaqyn «Daf­tar-ı Chıngız-name», «Shyńǵys-na­me» ispetti qoljazbalar taraǵan. Bular Altyn Ordanyń muragerleri bolyp tabylatyn tatar, bashqurt halyqtarymen qatar qazaqtarǵa da ortaq mura.

Túrkistanda 1228/1813 jyly jazyl­ǵan «Qıssa-dastan Shyńǵys han» atty qoljazbanyń avtory HVII ǵasyrdyń aıaǵynda jazylǵan «Daftar-ı Chıngızname» qoljazbasynan ańyzdyq, folklorlyq sıpattaǵy Shyńǵyshan týraly taraýyn jáne «Hazret Ámir Temirdiń dastanynyń baıany» jáne «Jánibek han men Amat» degen bólimderdi alyp paıdalanǵan degen qorytyndyǵa kelemiz. «Jánibek han men Amat» týraly bólimde Jánibek han, onyń uly Berdibek, Aısauly Amat atalady. Bul ańyzdyń qazaq hany Jánibekke qatysy joq. Munda Altyn Orda taǵyn 1342-1357 jyldary ıelengen Jánibek. Onyń Ber­dibek esimdi uly bolǵan. Al qazaq hany Já­nibektiń perzentteri ishinde Berdibek atty perzenti bolmaǵan.

Ábilǵazynyń Túrik shejiresindegi my­na joldar «Qıssa-dastan Shyńǵys han» qoljazbasyndaǵy mátinge jaqyn: «hıjranyń alty júz on besinshi jyly Shyńǵys han sansyz kóp áskerimen Otyrar ústine keldi. ...Joshy handy Hoj­nut baǵytyna jiberdi. ... qalǵan áskerdi alyp, Buharaǵa attandy. Mońǵol tilinde «Buhara» degen sóz – ǵylymnyń jınalǵan jeri degen sóz. Alty júz on altynshy jylan jylynda ... Buharaǵa kelip qamady. Shyńǵys han atqa minip, qalaǵa kirdi. Qalany aralap, meshitterdiń shoǵyrlanǵan jerine kelip ... Attan túsip, atyn úlemderge ustatyp qoıyp, ózi minberge shyǵyp, kesemen qymyz aldyrtyp ishti. ... Shyńǵys han mońǵoldarǵa qa­laǵa órt qoıýdy buıyrdy, órtten tek tas úı­ler ǵana janbaı qaldy. ... qalany oırandap. Jermen jeksen etti. Sóıtip Buhara qańyrap bos qaldy...». Osy uqsastyqtarǵa qarap «Qıssa-dastan Shyńǵys han» atty shy­ǵarmanyń avtory Ábilǵazynyń «Túrki shejiresin» paıdalanǵanyn nemese eki shyǵarma jazbagerleri ortaq bir qol­jazbany paıdalanǵan degen boljam aıtýǵa negiz bar.

Iаsy-Túrkistan qalasy HII ǵasyrdan bas­tap rýhanı ortalyqqa aınalyp onda túr­­li qoljazbalar, shejireler, tarıhı qu­­jat­tar, dinı, ǵylymı kitaptar jı­nal­ǵan deýge negiz bar. Tómende osy pikir­­di qosh­taıtyn málimetterge nazar aýdar­maqpyz.

«1866 jyly saıahatshy P.I.Pashıno Túrkistan qalasynda bir din ıesiniń úıin­de bolyp «onyń kitaphanasynda parsy tilindegi Arıstý men Aflatýn (Arıs­totel men Platon) kitaptary baryn» atap ótedi.

Shyǵystanýshy P.Lerhtyń 1867 jyly Túrkistan qalasyna kelgende Nasrýl­la esimdi adamnan Qoja Ahmet Iаsaýı kese­nesine baılanysty 15 jarlyq kór­genin, olardyń ishinde qazaqtyń hany Tur­synnyń 1035 jylǵy jarlyǵy baryn habarlaıdy.

Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin 1884 jy­ly ınjener A.V.Pechenkın jasa­ǵan syzbasynda ǵımarattyń bir bólmesi «kitaphana» dep belgilengen. A.I.Dobro­smys­lov 1912 jylǵy eńbeginde jazady: «V mechetı [mavzolee] sohranıaıýtsıa ... chetyre starınnyh rýkopısnyh Korana».

Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin 1928 jy­ly zerttegen M.E.Massonnyń jazýynsha, qabirhana bólmesinde arnaıy aǵashtan jasalǵan qobdıshalar turǵan jáne olardyń ishinde ortaǵasyrlyq kallıgrafııa óneriniń tamasha úlgilerine jatatyn qoljazbalar saqtalǵan.

1929 jyly Túrkistan qalasynda bol­ǵan akademık V.A.Gordlevskııge jer­gi­likti bir qarııa qaraquıryq terisinen ja­salǵan Qoja Ahmet Iаsaýı hıkmetteriniń (uzyn­dyǵy metr jáne qalyńdyǵy metr shama­syndaı) úlken qoljazbasy bolǵanyn aıtady.

Buǵan qosa Túrkistanda kóne kitaptar qoryn HH ǵasyrdyń ortasynda kórgender týraly aqparlar bar. Ataqty arheolog Kemel Aqyshev stýdent kezinde lenın­­grad­tyq ǵalym A.N.Bernshtam ekspe­dısııa­sy quramynda jumys jasap júr­geninde 1949 jyly Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinde bol­­ǵanda ekinshi qabattaǵy bir bólme kóne kitap­tarǵa tola ekenin kózimen kórgenin aıtady.

Qazir kesenede saqtalyp kelgen kóne kitaptardyń bir bóligi Almatydaǵy Ult­­­tyq kitaptahanada saqtaýly tur. Á.Mú­mınov­tiń anyqtaýynsha, 1936 jyly Qazaq­­­stan Respýblıkasynyń Ulttyq kitap­­hanasyna Túrkistannan Qurannyń úsh qoljazbasy túsken. Eń kónesi HII ǵ. Túr­­kis­tan qalasynda zertteýler júrgizgen shyǵystanýshylar qoja áýletine jatatyn kóptegen úılerde «Nasabnama» atty she­jire qoljazbalar saqtaýly turǵanyn jazady.

О́kinishke qaraı, Túrkistan qalasynda ǵasyrlar boıy jınalǵan qoljazbalar HH ǵasyrdyń basynda talan-tarajǵa tústi, qoldy boldy. Dinı oryndar, musylmansha saýatty halyq ókilderi qýǵynǵa ushyrady. Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinde birde-bir eski kitap qalmaǵan.

Qoryta aıtqanda, «Qıssa-dastan Shyń­ǵys han» jazylǵan kezde Túrkistan Ortalyq Azııa men Qazaqstan aýmaǵynda musyl­mandyq ilim-bilimniń ortalyǵy bolǵany, onda Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinde jáne jeke turǵyndary qolynda kitaphanalar bolǵany kúmán týǵyzbaıdy.

Bul qoljazbada ǵalymdar nazar aýda­rýǵa tıis biraz derekter bar. Solar­dyń keıbirin keltire keteıik.

Sońǵy kezge deıin Esim han Túrkistanda jerlengen dep keldik. «Qıssa-dastan Shyńǵys han» boıynsha «Esim han Shaıh at-Tahýr babada jatyr» (qoljazba, 35-a), ıaǵnı Esim han qabiri Tashkenttegi ataq­ty Shaıhantaýyrda jatqan bolyp otyr. Tashkenttiń bir kezderi Qazaq han­dyrynyń ordasy, astanasy bolǵany tarıhı shyndyq. Onda birtop qazaq dalasynyń tarıhı tulǵalary jerlengen. N.V.Kıýner aýdarǵan qytaıdyń bir dereginde mynadaı habar: «...kazahskıı aımaq schıtaet stolıseı Tashıgan (Tashkent), odnako ego knıazıa ı hany zımoı letom ımeıýt svoe mesto kochevıa. Kogda ýmıraıýt, to ıh (prah) vozvrashaetsıa dlıa pogrebenııa v Tashıgan». Bul aqpar basqa da derektermen qoshtalady. Tashkenttik Shaı­hantaýyrda 1712 jyly dúnıe salǵan Uly júzdiń hany Rústemniń qulpytasy da bar. Shaıhantaýyrda ataqty Tóle bı jerlengen. Esim han Túrkistanda jerlendi dep sanaýǵa HH ǵasyr basynda baspa betinde jarııalanǵan habar negiz bolǵan edi. Biraq bul jerde qaı Esim jatqany naq tekserilmegen. Esim atty qazaqta birneshe han bolǵany anyq.

Shejiredegi «Jahangır hanymyz» dep ataqty Jáńgir han (1652 jyly qaıtys bolǵan) ataǵan. «Táýekel Muhammet Baha­dúr han» dep ataqty Táýke (1715 jyly qaı­tys bolǵan) handy ataǵan (qoljazba, 35-a).

Álekeń han urpaqtary qolyndaǵy «Qıssa-dastan Shyńǵys han» boıynsha «Jahangır han, Taýakkal Muhammad Ba­hadýr han, Shah Muhammad Bahadýr han Túr­­kistanda ıatqan», ıaǵnı «Jahangır han, Táýekel Muhammed Bahadúr han, Shah­muhammed Bahadúr han Túrkistanda jatyr» (qoljazba, 35-a). Atalǵan handardyń Túrkistan qalasynda jerlengen dep kórsetken basqa jazba derek kázirshe joq. Iаǵnı atalǵan derek boıynsha Túrkistanda Jángir han, Táýke han, Sámeke han jerlengen.

«Shejireden tarıh myń júz elý beste Shah Saıııd Muhammed Bahadúr han hatqa kóterip aldy. Qarabas Muhammed Bahadúr sultan 1204 jyly ony hatqa jazdyrdy» (qoljazba, 35-a) degen joldarǵa qaraǵanda «Qıssa-dastan Shyńǵys han» avtory handar jazdyrǵan shejireni paıdalanǵan sııaqty. Osy joldar qazaq handarynyń, sultandarynyń bir bóligi arnaıy shejire jazdyrǵanyn kórsetedi.

Álekeń han urpaqtary qolyndaǵy qoljazbada kezdesetin taǵy bir asa ma­ńyzdy tarıhı málimet – Táýke hanǵa Isfahan patshasynyń myltyq jibergeni jónindegi habar: «Isfahan padshahy Sha Sýlaıman Taýakkýl Muhammad Bahadır hanǵa týhfa ýchon saksan myltyq, saksan qylych, ıeki týqýz arǵymaq kılgan. Tamamy ıkar/ıegar, ıýkani altondın» – «Isfahan patshasy Sha Súleımen Táýek­kel Muhammmed hanǵa syılyq retin­de seksen myltyq, seksen qylysh, eki toǵyz arǵymaq jiberdi. Barlyǵynyń egeri, júgeni altyndanǵan» (qoljazba, 39-a). Zeńbirek-myltyqpen qarýlanǵan qalmaq­­tarmen soǵysyp jatqan qazaq hanyna osyndaı az da bolsa qarý jiberý úlken kómek edi.

Áleken sultan tapsyrysymen jazyl­ǵan «Qıssa-dastan Shyńǵys han» asa qundy tarıhı shyǵarma. Osy ýaqytqa deıin myna tarıhı qoljazbany qazaq hany ne sultany óz tapsyrysymen jazdyrypty degendi kezdestirgen emes edik. Qazaq handarynyń astanasy Túrkistan qalasynda jazylyp bizdiń qolymyzǵa aman jetken birden bir tarıhı shyǵarma.

Ekinshiden, basqa derekterde kezdes­peıtin qazaq bıleýshileri, olardyń jerlengen oryndary, Táýke hannyń Isfahanmen baılanysy týraly málimetteri tyń bolyp tabylady. Qoryta aıtqanda, tý basy men shejire-qoljazba qazaq tarıhy úshin qundy dúnıeler tobyna jatady.

Muhtar QOJA,

tarıh ǵylymdarynyń doktory,

Zikirııa JANDARBEK,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty,

Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti