«Kartop dep, shirkin, aǵaıyndy Begalıevterdiń kartobyn aıt!» degendi estigen soń Jýalyǵa tarttyq. Astyna «Leksýs-470» markaly «djıptiń» súlikteı qarasyn mingen Kerimqul aǵaıyndylardyń úlkeni eken. О́zi qarsy aldy. Tirligine tastaı sııaqty. Tilge de dilmar ekeni baıqalyp tur. «Kelgenderińiz durys boldy, eńbek adamdarynyń tirshiligin óz kózińmen kórgenniń jóni bólek qoı» dep alyp, biraz málimetterden shý degennen-aq habardar etip tastady.
«Kartop dep, shirkin, aǵaıyndy Begalıevterdiń kartobyn aıt!» degendi estigen soń Jýalyǵa tarttyq. Astyna «Leksýs-470» markaly «djıptiń» súlikteı qarasyn mingen Kerimqul aǵaıyndylardyń úlkeni eken. О́zi qarsy aldy. Tirligine tastaı sııaqty. Tilge de dilmar ekeni baıqalyp tur. «Kelgenderińiz durys boldy, eńbek adamdarynyń tirshiligin óz kózińmen kórgenniń jóni bólek qoı» dep alyp, biraz málimetterden shý degennen-aq habardar etip tastady.
«Tý-ý, kartopta turǵan ne bar, sony da sóz qylyp» dep qıtyqsańyz qatty qatelesesiz. О́ıtkeni, Begalıevterdiń biz kórgen kartoby qyrǵyz aǵaıyndar satyp jatqan kartoptardan bólek. Bólek bolatyny, tuqymy jaqsy. Sosyn búginde sánge aınalyp, jurttyń súısinip jeıtini de, negizinen, golland kartoby bolǵan. Jańalyqqa jany qumar Begalıevter sondaı tuqymnyń ár kılogramy 250 teńge turatynyna qaramastan, aqshasyn eýromen tólep jáne sonaý Batys Eýropadaǵy Nıderlandy degen memleketti «ıt arqasy qııan» demesten bir aı júrip alyp kelgen. Nıderlandyńyz jurttyń bári Gollandııa deıtin eldiń resmı ataýy. Al Gollandııa sol eldegi on eki provınsııanyń nebári ekeýi ǵana.
Já, sonymen Soltústik teńizdiń jaǵalaýynan jetken «Sante» bastaǵan «jatjerlik» kartoptar Jýalyǵa jersinip, táp-táýir ónim bere bastady. «Joq bolsań bere almaıtyn, bar bolsań kóre almaıtyn» aǵaıynnyń syry belgili ǵoı, «Nıderlandy topyraǵynda ósetin kartop ákeldik» degende «aldymen ózimizdikin qaryq qyp alsańdarshy» dep mysqyldaǵan, qazir báriniń kúlkileri sap tyıylǵan. «Sante» de senimdi aqtady. Alǵashqy jyly ár gektardan 280 sentnerden ónim berse, bıyl, mine, ár gektardyń ónimi 320-350 sentnerge jetip otyr. Biraq, Begalıevter úshin bul áli de az.
– О́zderińiz bilesizder, – deıdi Kerimqul, jazda qyrǵyz aǵaıyndar sýymyzdy bógep, birazyraq shý shyǵardy. Sol daýdyń saldarynan jaıshylyqta bes márte sý ishetin kartobymyz úsh-aq ret sý ishti. Eger sýy qanyq bolǵanda ár gektardan 400 sentnerden kartop alatyn múmkindigimiz bar edi...
Begalıevter sharýa qojalyǵyn 1996 jyly qurypty. Atyn ájeleriniń esimimen «Zylıha» dep qoıǵan. Eldiń «aǵaıyndylar» dep júrgenderi sol asyl ájeniń nemereleri Kerimqul, Nurjigit jáne Nurlan. Jýalylyq dıqandardyń kópshiligi sııaqty bular da isti aq egisten bastaǵan. Odan jaman bolǵan joq. Tastary órge domalaı bastady. Al 2000 jyldan bastap «muny da baıqap kóreıik» dep 2 gektar jerge kartop ekken. Sol 2 gektardyń kólemi búginde 150 gektarǵa ulǵaıdy. Kerimquldyń inisi Nurjigit oqyǵan, kózi ashyq jigit, izdenip júrip Qaraǵandy oblysyndaǵy «Astra-Agro» degen aýyl sharýashylyǵy kásipornynan kartop ósirýdiń ınnovasııalyq jobasyn tapty. Sóıtip, Germanııa eliniń jańa tehnologııamen kartop egetin tehnıkasyn alyp keldi. О́nimdi qıqalamaı sapaly jınaıtyn kombaınǵa da qol jetti. Úkimet basshysynyń «ınnovasııa» dep táptishteı beretini beker emes eken, jańalyq jaqsylyǵyn qosa ákelip, kartoptyń ónimdiligi arta bastady. О́ıtkeni, buryn ár gektardan 120-170 sentner kartop jınasa, jańa tehnologııamen ony 250-350 sentnerge jetkizdi. Biraq, shabys tilep, jer tarpyǵan tulpardaı isker kásipkerdiń bir orynda tyqyrshyp turmaıtyny bar emes pe, sol sııaqty 2011 jyly Nıderlandy memleketindegi kartop tuqymyn daıyndaıtyn fırmamen kelisimshartqa otyryp, 50 tonna elıtalyq kartop satyp aldy.
Kartopty ósirý bar da, ony ótkizý, saqtaý jáne kútý bar. Mysaly, kóptegen sharýa qojalyqtary ósirgen ónimderin alyp-satarlarǵa alqap basynan láj joq arzan baǵaǵa satyp jiberedi. Eger ózderiniń ónim saqtaıtyn qoımalary bolsa búıtpes edi. Al alyp-satarlar bulardyń alajazdaı ter tógip ósirgen kartobyn eki ese baǵaǵa ótkizip, paıdaǵa shash-etekten keneledi de qalady. Bazar men dúkenderdegi baǵanyń kóterilip jatqany da sodan. О́nimdi bir qoldan emes, ekinshi nemese úshinshi qoldan alǵan soń baǵa kóterilmegende qaıtedi.
Al Begalıevterdiń ózderine kelsek, «Santesin» saqtaıtyn qoımasy bar. Ol da gollandııalyq tásilmen jasalǵan. Ondaǵy jeldetkish, jylytqysh sııaqty sheteldik qurylǵylar «Borandy bekettiń» aq qar, kók muzynda kartop saqtaýǵa qajetti temperatýrany ustap turady. Sonyń nátıjesinde Gollandııanyń dámi til úıiretin sary kartobyn sary maıdaı saqtap, qaqaǵan qysta da, kóktemniń kókózek shaǵynda da jeı beresiz, ıá sata beresiz.
– Biz qazirdiń ózinde keıbir mekemelerdi azyq-túlikpen qamtamasyz etip, sapaly, taza kartop jiberip otyrmyz. Sonymen birge, tuqymdyq qordy da esten shyǵarmaımyz. Kóktemgi egis naýqany bastalǵan kezde ony qajet etken sharýa qojalyqtaryna satamyz. Bizde barlyǵy 385 gektar jer bolsa, sonyń 185 gektary sýarmaly alqap. Qalǵanyna kúzdik bıdaı men arpa egemiz. Kartop egilgen jerge de bir-eki jyl jońyshqa nemese bıdaı egip, jerdi tyńaıtyp otyramyz, – deıdi Kerimqul.
О́nim kóbeıgen saıyn qoımanyń azdyq etetini belgili. «Múmkindikteriń bar ǵoı, bizge qoıma salyp berseńder soǵan óz ónimderimizdi saqtar edik» degen dıqandar tilegi de bar. «Tegin emes, aqysyn tóleımiz» deıdi. Sondyqtan, Kerimquldyń endigi bir oıy jańa tehnologııany qoldana otyryp, taǵy eki qoıma salý. Oǵan óziniń de, basqa sharýalardyń ónimderin de saqtaýǵa bolady.
Sharýa qojalyǵynda 25 adam turaqty jumys isteıdi. Olardyń ortasha jalaqysy 60 myń teńge. Al maýsym kezinde jumysshylardyń sany 150 adamǵa jetedi.
«Aǵaıyn tatý bolsa – at kóp, abysyn tatý bolsa – as kóp» degen. Ákesi Mamyrdyń da amanaty osy edi. Kerimqul Shymkent qalasynyń kerimsal aýasymen beımaral tynystap júrgende týǵan aýylyna shaqyryp, ózi ter tókken jerdi amanattap ketken de ákesi. «Yrys qaıda barasyń, yntymaqqa barymyn» degen, úsheýińniń bastaryń ajyramasyn, ylǵı tatý-tátti júrińder. Sonda berekeleriń kirip, isteriń alǵa basady», dep edi jaryqtyq. Týǵan aýylyna meshit saldyryp, joldaryna asfalt tósetip, ózi qurmetti qonaqtarmen birge tórge shyqqan kezde áke amanatynyń týralyǵyna kózi jete túsken. Qazir Begalıevterdiń berekeli bastamalarynan úlgi alyp júrgender de joq emes. Buryn bir-birimen aralaspaıtyn aǵaıyndardyń bastary birigip, sharýalaryn dóńgelete bastady.
Balasy Káripjan birde «Áke, sizder aq egispen jáne kartopen aınalysyp júrsizder ǵoı, al ana jylqylar men sıyr, ýaq maldardyń bastary kóbeımeı jatyr. Men ókimet bolmaı-aq, Lýgovoıdaǵy tehnıkýmǵa túsip, mal aýrýlarynyń qyr-syryn bilip, mal sharýashylyǵymen aınalysaıyn», deıdi. «Bolatyn bala on besinde baspyn der, bolmaıtyn bala otyzynda jaspyn der», áli mektep bitirmegen balasynyń ásirese, «men ókimet bolmaı-aq qoıaıyn» degen sózine rahattanyp turyp kúlse de, «áı, munyki de jón eken-aý» degen.
El aman, jurt tynysh bolsa aǵaıyndy Begalıevterdiń bul armany da oryndalatyn kún alys emes.
Kósemáli SÁTTIBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».
Jambyl oblysy,
Jýaly aýdany,
Túktibaı aýyly.
Sýretti túsirgen avtor