Ańyzǵa sensek, bizdiń dáýirimizge deıingi 490 jyly, shamamen 12 qyrkúıekte Marafon túbindegi soǵysta grekter parsylardy oısyrata jeńgen soń ejelgi Ellada eliniń jaýyngeri Fıdıppıd (álde Fılıppıd) eki táýlik ishinde 230 shaqyrymdyq qashyqtyqty júgirip ótip, sharshap-shaldyqqan kúıi Afınaǵa jetedi. Qýanyshty habardy elge estirtken bette ol jan-tásilim etedi. Baǵzy zamanda-aq osy oqıǵanyń ańyz emes, aqıqat ekenin Gerodot pen Plýtarh bastaǵan bir top ǵalym dáleldedi. Araǵa ǵasyrlar salyp, dál sol jankeshti jigittiń qurmetine alys qashyqtyqqa júgiretin jelaıaqtar arasynda jarystar uıymdastyryla bastady. Ol «marafonshylar saıysy» degen ataýǵa ıe bolady.
Qazirgi zamandaǵy Olımpııa oıyndarynyń tusaýy 1896 jyly kesilgeni belgili. Afınada ótken baıraqty básekeniń baǵdarlamasyna marafon da endi. 40 shaqyrymdy quraıtyn saıysta 17 jelaıaq baq synaýǵa bel býdy. Olardyń denin grekııalyqtar qurasa, AQSh, Aýstralııa, Majarstan jáne Fransııanyń bir-bir sportshysy sapqa turdy. Jarys jolyna shyqqan júırikter arasynan Spırıdon Lýıstyń baq juldyzy jandy. 23 jastaǵy grekııalyq óren bul qashyqtyqty 2 saǵat 58 mınýt 50 sekýndta júgirip ótip, bas júldeni oljalady. Ekinshi oryndy taǵy bir jergilikti marafonshy Harılaos Vesılakos ıelense, majarstandyq Dıýla Kellner úshinshi satyǵa jaıǵasty.
Spırıdon Lýıs odan keıin dúbirli dodalarǵa qatysqan joq. Desek te ejelgi Ellada eliniń ulttyq batyry retinde úlde men búldege orandy. Lýıs júrgen jerinde tolassyz syı, qurmet pen qoshemetke bólendi. Dańqty marafonshy 1936 jyly Berlınde alaýy tutanǵan Olımpıadaǵa qurmetti qonaq retinde qatysyp, saltanatty rásim kezinde Germanııanyń fıýreri Adolf Gıtlerge záıtún butaǵyn tabys etti. Spırıdon 1940 jyldyń kókteminde 68 jasqa qaraǵan shaǵynda qaıtys boldy.
1900 jyly Parıjde alaýy tutanǵan Olımpıadada jarys qojaıyndary shashalaryna shań juqtyrmady. Alǵashqy eki oryndy Mıshel Teato men Emıl Shampon enshilese, shvesııalyq Ernst Fast úshinshi satyǵa taban tiredi. Bul básekede alty memleketten kelgen 13 sportshy sheberlik baıqasty. Jeńimpazdyń ýaqyty – 2 saǵat 59 mınýt 45 sekýnd.
1904 jyly AQSh-tyń Sent-Lýıs qalasynda ótken Olımpııa oıyndary shytyrman oqıǵalarǵa toly boldy. Bul jarysta amerıkalyq jelaıaq Frederık Lorz aldyna jan salmady. Máre syzyǵyn qıyp ótken bette ol jankúıerlerdiń qushaǵyna endi. Gúl shoqtaryn alyp, AQSh prezıdenti Teodor Rýzvelttiń qyzymen sýretke túsip te úlgerdi. Endi birer mınýttan keıin Olımpıada oıyndarynyń altyn medali Lorzdyń moınynda jarqyraýǵa tıis edi...
Ile-shala tóreshiler mingen kólik stadıonǵa kelip toqtady. Asyǵa-úsige jetken qazylar jeńimpaz jigittiń «erligin» jalpaq jurtqa jarııa etti. Sóıtse Lorz belgilengen qashyqtyqtyń teń jartysyna jýyǵyn kólikpen júrip ótipti. Kópshilik nazarynan tys qalǵan kezde jelaıaq jolda kele jatqan mashınalardy alma-kezek toqtatyp, óz «jumysyn» biraz jeńildetken eken. Sol mezette-aq Frederık Lorz abyroıdan jurdaı boldy. Nátıjesinde Sent-Lýıstegi jarysta júldeli oryndardyń barlyǵyn AQSh qurama komandasynyń ózge músheleri ıelendi. Olar – Tomas Hıks (3:28:53), Albert Korı (3:34:52) jáne Artýr Nıýton (3:47:33). Bul joly qatysýshylardyń sany 32-ge jetti.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa deıingi kezeńge keletin bolsaq, marafonshylar saıysynda amerıkalyq Djon Heıes (1908 jyl, London), OAR ókili Kennet Makartýr (1912 jyl, Stokgolm), fınlıandııalyq Hannes Kolehmaınen (1920 jyl, Antverpen) men Albın Stenroos (1924 jyl, Parıj), fransııalyq Býgera ál-Ýafı (1928 jyl, Amsterdam), argentınalyq Hýan-Karlos Sabala (1932 jyl, Los-Andjeles) jáne japonııalyq Son Kı Djon (1936 jyl, Berlın) syndy sańlaqtar Olımpııa oıyndarynyń jeńimpazy atandy. 1948 jyly Londonda Argentınanyń túlegi Delfo Kabrera Gomes aldyna jan salmasa, 1952 jyly Helsınkıde chehoslovakııalyq Emıl Zatopekke teń keler eshkim tabylmady. 1956 jyly Melbýrnde fransýz Alen Mımýnnyń aıdarynan jel esti.
1960 jáne 1964 jyldary ótken Olımpıadada Abebe Bıkılanyń juldyzy jarqyraı jandy. Bul sportshy jaıynda keńirek áńgimelesek esh aıyby joq dep oılaımyz. Ol Efıopııanyń shalǵaıdaǵy bir aýylynda turmysy tómen otbasynda týyp-ósti. Balaýsa kezinen qara jumysqa jegilip, tańnyń atysynan kúnniń batysyna deıin mal baqty. Tek ásker qataryna alynǵannan keıin Abebeniń júgirýge qabileti bar ekeni baıqaldy. Alaıda bul jigittiń Rım Olımpıadasyna qatysýy ekitalaı edi. Tek dál jarys qarsańynda ulttyq komanda sapyndaǵy beldi bir sportshynyń jaraqat alýyna baılanysty ǵana bizdiń keıipkerimizge Apennın túbegine attanýǵa múmkindik týdy. О́zine shaq aıaqkıim tappaı, jarys jolyna jalań aıaq shyqqan Bıkıla Rımde aıdy aspanǵa bir-aq shyǵaryp, altyn tuǵyrǵa kóterildi. Abebe 2 saǵat 15 mınýt 16 sekýndtyq kórsetkishpen rekord jasady. Ol kezde marafondyq qashyqtyq dál qazirgideı 42 shaqyrym 195 metrdi quraıtyn.
Kelesi Olımpıada Tokıoda ótti. Dúbirli dodanyń bastalýyna týra 40 kún qalǵanda soqyrishek dertine shaldyqqanyna qaramastan, Bıkıla táýekelge bel býdy. Bul joly Rımdegi kórsetkishin úsh mınýtqa jaqsartqan ol taǵy da bas júldeni qanjyǵasyna baılady. Taǵy da rekord! 1968 jyly Abebe óziniń úshinshi Olımpııa oıyndaryna qatysty. Alaıda eski jaraqaty syr bergen ol máre syzyǵyna jete almady. Esesine Mehıkoda Efıopııanyń taǵy bir «qara marjany» Mamo Volde jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildi.
Abebe Bıkıla 1969 jyly jol apatyna ushyrady. Sonyń zardabyn molynan tartqan dańqty sportshy 1973 jyldyń kúzinde 42 jasqa qaraǵan shaǵynda ınsýltten qaıtys boldy. О́z otanynda Bıkılanyń bedeli zor bolǵany sonshalyq, ony sońǵy saparǵa shyǵaryp salý úshin Addıs-Abebe kóshelerine 75 myńnan asa adam jınalǵan eken. Al Efıopııanyń ımperatory 25 qazandy jalpyulttyq qaraly kún dep jarııalady.
1972 men 2004 jyldar aralyǵynda myna jelaıaqtar Olımpıada chempıony ataǵyna qol jetkizdi: 1972 jyl – Frenk Shorter (AQSh), 1976 jyl – Valdemar Serpınskı (GDR), 1980 jyl – Valdemar Serpınskı (GDR), 1984 jyl – Karlýsh Lopesh (Portýgalııa), 1988 jyl – Djelındo Bordın (Italııa), 1992 jyl – Hvan En Djo (Ońtústik Koreıa), 1996 jyl – Djozaııa Týgvane (OAR), 2000 jyl – Gezahegne Abera (Efıopııa), 2004 jyl – Stefano Baldını (Italııa). Al sońǵy úsh ǵalamdyq dodada qara qurlyqtyń ókilderi shashalaryna shań juqtyrmady. Tarqatyp aıtsaq, 2008 jyly Beıjińde kenııalyq Samýıýel Vandjırý top jarsa, marokkolyq Jaýad Garıb pen efıopııalyq Segaııa Kebende júldegerler sanatyna qosyldy. 2012 jyly Londonda ýgandalyq Stıven Kıprotıch aldyna jan salmasa, Kenııanyń qos qyrany – Ábel Kırýı men Ýılson Kıpsang ekinshi jáne úshinshi oryndardy ıelendi. 2016 jyly Rıo-de-Janeıroda kenııalyq Elıýd Kıpchoge qarsylas shaq keltirmese, kúmis pen qola medaldardy efıopııalyq Feıısa Lılesa men amerıkalyq Galen Rapp enshiledi. Mine, joǵarydaǵy derekterdiń ózi-aq Afrıka qurlyǵynan kelgen «qara marjandarmen» úzeńgi qaǵystyrý ýaqyt ozǵan saıyn qıyndap bara jatqanyn ańǵartsa kerek. Sońǵy Olımpıadada álemniń ár qıyrynan jınalǵan 150 atlet baq synady.
Baıyptap qarasańyzdar, Olımpııa oıyndaryndaǵy marafonshylar saıysynda sanaýly ǵana memlekettiń ókilderine bas júlde buıyrǵan eken. 1896-2016 jyldar aralyǵynda 28 altyn medal sarapqa salynsa, Eýropa qurlyǵynyń ókilderi – 12, afrıkalyqtar – 9, amerıkalyqtar – 5 jáne azııalyqtar 2 altyndy oljalapty.
О́kinishke qaraı, Qazaqstannyń birde-bir marafonshysy búginge deıin álemdik deńgeıdegi dodalardyń birde-bireýinde olja salǵan emes. Osy oraıda «Bul bapkerlik mekteptiń álsizdigi me, álde alys qashyqtyqqa júgiretin jigitterimizdiń jigersizdigi me?» degen saýal týyndaıdy. Bálkim, osy salanyń tizginin ustaǵan azamattar jeńil atletıkanyń bul túrine aıtarlyqtaı mán bermeı júrgen bolar? Ol jaǵy bizge beımálim. Biraq oǵan tańdanýǵa da bolmaıtyn shyǵar. Sebebi kezinde Jer sharynyń altydan bir bóligin baýyryna basqan Keńes Odaǵy ókilderiniń ózderi Olımpııa oıyndarynda nebári bir ret qana júlde aldy. Onyń ıegeri – Satymqul Jumanazarov. 1980 jyly Máskeýde alaýy tutanǵan ǵalamdyq dodada Qyrǵyzstannyń Talas oblysynyń týmasy máre syzyǵyn 2 saǵat 11 mınýt 16 sekýndta qıyp ótip, qola medaldy moınyna ildi. Oǵan deıin de, odan keıin de KSRO-nyń quramynda bolǵan memleketter ókilderiniń eshbiri Jumanazarovtyń bul kórsetkishin qaıtalaı alǵan joq.
Derek
- Olımpııa oıyndarynda eń kóp altyn alǵan Efıopııanyń marafonshylary. Olar tórt ret top jardy. AQSh pen Fransııanyń ókilderi úsh márte jeńimpaz atansa, Fınlıandııa, OAR, GDR, Kenııa, Argentına, Italııanyń sportshylary eki retten teńdessiz dep tanyldy. Grekııa, Japonııa, Chehoslovakııa, Polsha, Ońtústik Koreıa jáne Ýgandanyń jelaıaqtaryna bir-bir bas júldeden buıyrdy.
- Jeńil atletıkadan álem chempıonatynyń tusaýy 1983 jyly kesildi. Sol aralyqta ótken 17 jarystyń marafonshylar básekesinde Kenııanyń «qara marjandary» bes ret qarsylas shaq keltirmedi. Ispanııanyń jelaıaqtary úsh ret dara shyqsa, Efıopııa men Marokkonyń órenderi eki márte aldaryna jan salmady. Sondaı-aq Aýstralııa, Japonııa, AQSh, Ýganda jáne Erıterııanyń qorjyndarynda bir-bir bas júldeden bar.
- Sońǵy ret álemdik rekord 2018 jyldyń 16 qyrkúıeginde jańardy. Berlın marafony kezinde Kenııa ókili Elýıd Kıpchoge máre syzyǵyn 2 saǵat 01 mınýt 39 sekýndta qıyp ótti. Byltyrǵy 12 qazanda dál sol jelaıaq Venadaǵy dodada 1 saǵat 59 mınýt 40,2 sekýndtyq kórsetkishke qol jetkizgen edi. Alaıda resmı jarystarda qoıylatyn keıbir erejeler men talaptar saqtalmaǵandyqtan, bul nátıje esepke alynbady.
- 2008 jyly Beıjiń Olımpıadasynda Qazaqstannyń týy astynda Tahır Mamashev óner kórsetti. Onyń kórsetkishi – 2:30:26. Nátıjesinde 70-orynǵa taban tiredi. Sol jarysta jeńimpaz atanǵan kenııalyq Samýıýel Vandjırý máre syzyǵyn 2saǵat 06 mınýt 32 sekýndta qıyp ótti.