Kúltóbeniń keremeti

«Kúltóbe qalashyǵynyń ta­rı­hı obektilerin qalpyna kel­tirý» jobasy 2019 jyly bastaý alyp, 200-ge jýyq jumysshy jyl kóleminde kóptegen mańyzdy obektiler men jádigerlerdi zert­tegeni belgili. Bıylǵy jyly ta­rıhı oryndy zertteý, qaıta qal­pyna keltirý jumystaryna «Ázi­ret Sultan» memlekettik ta­rı­hı-mádenı qoryq-mýzeıi men ob­lystyq, qalalyq Jastar re­sýrs­tyq ortalyqtarynyń bas­shylary arasynda túzilgen me­morandýmǵa sáıkes erikti jastar da qosyldy.

– Arheologııalyq ıgerý ju­mys­taryn júrgizý úshin eń aldymen ártúrli kezeńge jatatyn birqatar arheologııalyq nysandarda topyraq qabattaryn tazartý jumystary júrgizildi. Túp­nusqalyq keskindi qalpyna keltirý úshin ejelgi Túrkistan qalalyq sáýlet óneriniń mańyzdy arhıtektýralyq úlgileri bolyp sanalatyn, erekshe qorǵalatyn nysandar anyqtaldy. III-IV ǵasyrlardaǵy altynnan ja­sal­ǵan áıelderdiń zergerlik bu­ıym­dary, ertedegi jáne orta ǵa­syrdaǵy keramıkanyń túr-tú­ri, dinı mazmundaǵy ejelgi ki­taptar tabyldy. Joba barysyn­da tabylǵan barlyq qundy ar­heologııalyq olja zerttelip, ka­talogy jasalyp, qalpyna kel­tirilýde. Olardyń barlyǵy mu­rajaı kolleksııalarynyń bir bóligine aınalady, – dedi A.Haz­býlatov.

Joba jetekshisiniń aıtýynsha, joba úsh jylǵa, ıaǵnı 2019-2021 jyldarǵa josparlanǵan. Qalashyqtyń jalpy aýmaǵy – 27 ga. Atalǵan aýmaq ár jylǵa 9 gektardan bólip qarastyrylǵan.

Mádenıet jáne sport mı­nıstrligi jáne Qazaq ǵylymı-zertteý mádenıet ınstıtýty JShS qolǵa alǵan joba «ERG» kor­poratıvtik qorynyń qarjy­laı qoldaýymen júzege asýda.

Bul tabylǵan zattar Sar­mat-Kańly dáýiriniń (II-III ǵa­syr­lar) buryn tabylǵan ejelgi sı­ta­de­limen qatar, II-XIX ǵasyrlar ara­lyǵynda Kúltóbe tarıhı-má­denı landshaftynyń negizgi tórt kezeńin naqty ajyratýǵa múmkindik beredi. Arheologııalyq jáne tarıhı-mádenı zertteýler­ge súıene otyryp, Kúltóbe qa­la­shyǵynyń damýyn myna ke­zeńderge bólýdi usynýǵa bolady: – erte kezeń (II-IV ǵasyrlar) – Sarmat-Kańly dáýirindegi dinı jáne rýhanı ortalyq; – ekinshi kezeń (VII – IX ǵasyrlar) – túr­ki dáýirindegi kishigirim qonys; – úshin­shi kezeń (H – HIII ǵasyrlar) – ortaǵasyrlyq kezeń (qalalyq mádenıettiń damýy jáne Qoja Ah­met Iаsaýı dáýiri); – tórtinshi kezeń (XVI – XIX ǵasyrlar) – Qa­zaq han­dyǵynyń kezeńi (mańyzdy saıası jáne ekonomıkalyq or­ta­lyq, mádenıetterdiń toǵysýy, Túr­kis­tan – Qazaq handyǵynyń astanasy, qazaq-jońǵar soǵys­ta­ry kezinde quldyrap ketken tolyqqandy qalalyq ınfra­qu­rylym).

Baspasóz máslıhaty ba­­ry­synda álemge tanymal arheo­log Maıkl Iаnson beınejazba jol­dap, «Kúltóbe qalashyǵynyń ta­rıhı nysandaryn qalpyna kel­tirý» jobasyn áli de jalǵas­tyrý kerek­tigin aıtty.

«Bul jerde túrki mádenıeti­niń tarıhy qordalanyp jatyr. Sol zamandaǵy halyqtyń áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵ­da­ıyn taný­ǵa bolady. Eger de ejel­gi eskert­kish­ti ashpasaq, zert­­­te­me­sek, onda Túrkistan qa­la­sy­nyń paıda bolý tarıhy ǵy­lym­nan jasyryn qa­lady. Al en­di eskertkishterdi ashsa, olar­dy ashyq aspan astynda qal­dy­rýǵa bolmaıdy. Tabıǵat qu­by­lystarynyń áserinen olar jyl­­dam buzylyp, joq bolady. Osyny eskergen durys. Biz bo­lashaq úshin bar kúsh-jige­ri­miz­di salýymyz qajet», – dedi M.Iаnson.

Aıta ketsek, Kúltóbe qala­shyǵyna alǵashqy arheo­lo­gııalyq zertteý jumystary 2010 jyly belgili qazaqstandyq ǵa­lym Erbolat Smaǵulovtyń bas­tamasymen júrgizile bastaǵan. Keıin arheologtar Kúltóbe – Iаsy (Túrkistan) qalasynyń eń ejelgi bóligi ekenin anyqtaǵan. Bizdiń zamanymyzǵa deıingi birinshi ǵa­syrǵa jatatyn ǵıbadathana men birqatar arhıtektýralyq qu­­rylymdardyń tabylýy Iаsy qalasynyń tarıhyn taǵy myń jarym jylǵa uzartyp, Uly da­lanyń tarıhy men mádenıetin qalyptastyratyn aspektilerdi qaıta qaraýǵa alyp keldi. 2017 jyly nysan ǵalymdardyń nazaryn ózine aýdartyp, Qazaq ǵy­lymı-zertteý mádenıet ınstı­tý­tynyń basshylyǵymen sha­ǵyn ǵy­lymı joba aıasynda qolǵa alyn­dy. Al byltyrdan beri «ERG»-diń qarjylaı qoldaýymen qa­la­shyq tolyqqandy zerttele bastady.