Ýaqyt shirkin zymyrap, zaman syrǵyp ótýde. Sol synaptaı syrǵyǵan saǵym jyldar sanatynda azdy-kópti ǵumyrynyń sanaly jyldaryn mándi de maǵynaly ótkizgen, adal eńbegin týǵan eline, aýyly men aımaǵyna arnap, jurtshylyqtyń esinde uzaq saqtalatyn azamattar bolady. Osyndaı ónegeli ómir keshken el aǵasynyń qatarynda Qusaıyn Bıjanuly da bar edi.
Ol kisiniń ákesi Bıjan aqsaqal el ishinde bedeldi, arǵy-bergi tarıhty qaýzap, este joq eski zamannyń estelikterin sapyryp otyratyn, qazaq halqynyń basynan keshken nebir kezeń, oqıǵalarynan habary bar zerdeli, shejireshi kisi bolatyn. Sondaı qasıet onyń uly Qusaıynnyń da boıynan tabyldy. Sondyqtan da bolar, ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldaryndaǵy asharshylyq zardaby endi seıilip, odan keıingi tusta elimizdiń betke ustar zııalylary «halyq jaýy» degen jalamen ustalyp, ultymyzdyń uıaty bolǵan arys azamattar atylyp, aıdalyp ketken shaqta ornynda bar ońalar degendeı, osy Qusekeń tárizdi sanaly jandar aǵartý isine aralasa bastady. Halyq abyrjyp, kimge ileserin, qaıda bararyn bilmeı abdyrap qalǵan óliara shaqta osyndaı perzentterimizdiń shyǵyp, jón silteıtin kezi kelgen edi. 17-18-derge endi kelgen, murty jańa tebindegen jas Qusaıyn jurtty kóterýdiń joly – halyqtyń saýatyn ashý dep bildi.
Bala ustaz alǵashqy qadamyn Kegen aýdanyndaǵy Uzynbulaq mektebinde ózinen birer jas qana kishi balalarǵa dáris berýden bastady. Kózi ashyq, kókiregi oıaý, tabandy da ustamdy bozbalanyń baǵyt-baǵdary durys edi. Sondyqtan da kóp keshikpeı bilikti ustaz retinde saıası bilim qyzmetine joǵarylatylady. Alaıda búkil halyqtyń basyna túsken qıyn taǵdyr onyń osy salada jarqyrap kórinýine jol bermedi. Batysta soǵys órti burq ete tústi de, tepse temir úzetin azamattar shetinen áskerge alyna bastady. Solardyń alǵashqy leginde bozbala Qusaıyn da Otan aldyndaǵy jaýyngerlik paryzyn óteýge attandy. Bastapqyda osy aımaqtan jınalǵan jastar Almatynyń irgesindegi 18-shi zapastaǵy polk quramynda áskerı daıarlyqtan ótip, artynan maıdanǵa attanady. Mine, osy tusta basqynshy dushpan toby Stalıngrad túbindegi shaıqasty órshitip, sol keskilesken soǵysta dıvızııaǵa general Chýıkov qolbasshylyq etedi. Qusekeń sol surapyl kezeńniń nebir qıyn sátterin kózimen kórip, talaı qyrshyn jastyń qapııada kóz jumǵanyn ókinishpen aıtyp otyrýshy edi. Aqyry sol maıdanda ózi de jaraqat alyp, uzaq jyldar zardap shekti.
1943 jyldyń alǵashqy kúninde, qańtardyń qaqaǵan aıazynda qarsy shabýylǵa shyqqan atqyshtar polky jaýdyń tegeýrindi tosqaýylyna tap bolady. Osy shaıqasta Qusaıyn aǵa eki aıaǵynan birdeı jaralanady. Ony maıdandas dostary jaý shebine tastamaı, kóshpeli sanıtarlyq bólimshege jetkizedi.
– Meniń janymdy alyp qalǵan lenıngradtyq dáriger edi. Alǵashqy kómekten soń, Chelıabi qalasynyń irgesindegi Sýngýl gospıtalinde emdeldim. Qart dárigerdiń emi shıpa bolmaǵanda, eki aıaǵymnan birdeı aıyrylatyn edim, – dep otyratyn maıdanger aǵamyz.
Jaraly jaýynger taýar tasıtyn poıyzben aptalap júrip, elge jetedi. Almaty vokzalynan túsken oǵan jerlesi kezigip qalyp, ákesi Bıjannyń qazir aýylda emes ekenin, áskerı mobılızasııamen qalaǵa kelip, jumys batalonynyń quramynda, Almaty aýyr mashına jasaý zaýytynda jumys istep júrgenin aıtady. Sóıtip baldaqqa súıengen jaýyngerdi jerlesi eski «Zahar» mashınasymen zaýytqa jetkizip salady. Sol arada zaýyt dırektorynyń orynbasary oǵan rasymen de Bıjan Saqarbaev osyndaǵy sehta jumys istep júrgenin, qazir túngi smenadan shyǵyp demalyp jatqanyn aıtady. Barak tektes uzynsha salynǵan jatatyn bólmede eki qabatty tósekter turǵan. Onda Almatyǵa jaqyn eldi mekenderden kelgen, mobılızasııamen jumysqa shaqyrylǵan egde tartqan er-azamattar turady eken. Osy arada jaraly jaýynger uzyn bólmeniń ekinshi qabatyndaǵy tósekten shyqqan eki úlken kisiniń áńgimesin qulaǵy shalyp qalady. Zor úndi qońyr daýystan Qusaıyn óziniń ákesi ekenin tanıdy. Ol kórshisinen: seniń qolyń jeńil ǵoı dep, qumalaq salyp berýin ótinip, balasynyń jaǵdaıyn bilýdi, taǵdyry qandaı ekenin suraıdy. Kún saıynǵy áskerı málimette aıtylǵanyndaı, jaqynda ǵana Stalıngrad túbinde aýyr shaıqas bolyp, ásker shyǵyny bolǵany belgili edi. Al sonda onyń balasy bar bolatyn. Onyń ústine ózi de túsiniksiz tús kórgenin, sony qalaı jorıtynyn bilmeı otyrǵanyn muńaıa aıtyp otyrǵan. Qusaıyn muny estigen soń olardyń áńgimesin bólmeı, ákesin kórýge asyǵyp ázer shydasa da, sabyr saqtap, ári qaraı qumalaqshy ne aıtar eken dep únsiz qalady. Kórshisi qumalaǵyn shashyp tastap, joramalyn jalǵastyra beredi. «Qumalaqtyń túsýinshe jańalyq jaqsy, seniń balań aman-esen, alaıda jaraqat alypty, múmkin jaqynda kelip qalar» deıdi. Bul joramal egde tartqan Bıjan úshin jaqsy jańalyq edi, óıtkeni jalǵyz baýyry Saıbyr maıdanda qaıtys bolyp, endi uly úshin qatty alańdaýly bolatyn. Sóıtip ol qumalaqshyǵa ótkir pyshaǵyn syıǵa tartady. Osy arada Qusaıyn: «Áke!» dep ári qaraı shydap tura almaı, ákesine qaraı umtylady. Mundaıdy kútpegen ákesi ornynan tura almaı abdyrap qalady, aýzyna sóz túspeı, kórshisine jaltaqtaı beredi. Sálden keıin esin jıyp, bıik nardan túse sala, daýsy da qatty shyǵyp, jaraly jaýynger balasyna umtylady. Ony qushaǵyna alyp, kóz jasyna erik beredi. Aq bıntpen oralǵan ulynyń aıaǵyn qushaqtap, eńkildep jylaıdy. Baraktaǵy ózge de adamdar bul kóriniske tolqyp, jınalyp qalady. Baqytty ákeni sabyrǵa shaqyryp, olardy toqtatady. Sóıtip Almatyda eki jaýyngerdiń – biri eńbek maıdanynyń, ekinshisi Uly Otan soǵysy sarbazynyń kútpegen kezdesýi osylaı bolǵan edi.
Sol soǵystan osylaısha jaraqat alyp, qos baldaqqa súıenip oralǵan jigittiń beıbit ómiri bastalady. Alaıda granata men bombanyń, aýyr tankiniń zor gúrili, oq pen ottyń daýsy estilmegenimen, el ishinde de tynyshtyq joq edi. Bári tynym tappaı tyldaǵy aýyr eńbekte júrdi. Jaraly jaýynger sál tynyǵyp alyp qaıtadan oqý-aǵartý salasynda qyzmet atqardy. Aldymen muǵalim, keıin dırektor boldy. Aýdandyq bilim bólimin basqardy. Joǵary bilim aldy. Isker azamattyń basshylyq, uıymdastyrýshylyq qabileti baıqalyp, keıinirek birneshe aýdandarda partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵany onyń eńbekke degen qulshynysynyń, elge degen ystyq yqylasynyń san qyrlaryn ashyp kórsetti.
Balqash kóline deıin, Ileniń qos qaptalyn alyp jatqan boz dalada bir kezderi órkesh-órkesh shaǵyl qumdar men jabaıy ań-qustar jáne sekseýilden basqa kózge iliner nárse kórinbeıtin. Mal baqqan halyq qalyń toǵaı ishinen shyqpaı, myna turǵan Almatyny da kóp kórmeı ótetin tustary da bolǵan. О́ıtkeni alqap ıgerilmegen, joly salynbaǵan zaman edi. Balqash aýdanynyń birinshi hatshysy bolǵan Qusaıyn Bıjanov kóp keshikpeı Aqdala alqabyn ıgerýdi qolǵa aldy. Tyń jatqan jerlerge túren túsip, egis alqaptary ulǵaıyp, birneshe kúrish sharýashylyqtary boı kóterdi. Týsyrap jatqan ólkege nár beretin tynymsyz kúnderdiń jemisin kórip, búginde Balqash óńiriniń turǵyndary Qusekeńdi ystyq sezimmen eske alady. Bir kezderi Malaısary, Tasmuryn asýlarynan ótetin jol bolmaı, ógiz arbamen Almatyǵa Aqkól, Kóktal, Quıǵannan aptalap, aılap jetetin kezeń de bolǵan. Shańy burqyrap jatatyn arba jolǵa alpysynshy jyldardyń orta tusynda asfalt tóselip, avtokólik júre bastaıdy. Sodan beri Balqash aýdanynyń túleýi bastaldy. Aqdala alqabyna nár bergen Tasmuryn kanaly tartylyp, tegistelgen qum tóbeler kúrish egistigine aınalyp shyǵa keldi. Bul tutas aýdannyń jańarǵan, túlegen tusy.
– Buryn munda azyq-túlik, kókónis ataýly Almatydan tasylyp jetkiziletin. Endi ondaı qazynany Almatyǵa bir kezde tomaǵa-tuıyq bezerip jatqan Aqdalanyń ózi beretin boldy. Al osynyń bárine tikeleı uıytqy bolǵan halqymyzdyń birtýar azamaty Dımekeń – Dinmuhamed Qonaev edi ǵoı, – dep otyratyn Qusaıyn aǵa.
О́zi ónegeli isimen el ishinde bedeli artqan ardager aǵanyń osydan biraz jyl buryn bolǵan áńgime jelisi jetpisinshi jyldardyń sońyna qaraı merzimdi baspasózdiń negizgi taqyrybyna aınalǵan Bartoǵaı sý qoımasyna aýysqan-dy. Qusaıyn Bıjanov osy tusta Shelek aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolatyn. Yrys arnasyna aınalǵan kanal 150 shaqyrymǵa sozylyp, ekpindi qurylys dep tanylǵany bar. О́ıtkeni ol oblys sharýashylyqtarynda eginniń shyǵymdylyǵyn arttyrý, kókónisti kóbeıtý, baý-baqshany ulǵaıtý qajettiliginen týdy. Soǵan negizgi ózek bolǵan mol sýdyń kózi Shelek óńirinde, Bartoǵaı shatqalynda edi. Sondyqtan da búkil aýyrtpalyq Shelek qurylysshylaryna túsken bolatyn. Al ony uıymdastyrý, uıytqy bolý tizginin basshy óz qolyna ustady. Almaty oblysynyń birneshe aýdany aýmaǵynan ótetin úlken Almaty kanaly ańyzaq dalanyń shólin qandyryp, bul kúnde jazıraǵa qaraı josylyp jatyr.
Shelek aýdany Almaty oblysyndaǵy ekonomıkasy ilgerilegen aımaq boldy. Qusaıyn Bıjanov osy óńirdi basqaryp turǵan jyldary naǵyz kemeline kelip, iskerlik qabileti qalyptasyp, tolysqan shaǵy edi. Isker basshynyń Dımekeńdi Shelek óńirin aralatyp, áıgili Asy jaılaýyna aparyp, malshy shopandardyń eńbegimen, aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleriniń qol jetken tabystarymen tanystyryp, sol tustaǵy respýblıka basshysyn rıza etkeni bar. Onyń úlken abyroı-bedelge ıe bolǵan tusy osy kezeń. Aýdanda mal sharýashylyǵy barynsha qarqyn alyp, egistik alqaptar aýqymy arta tústi. Shalǵaıdaǵy aýyldarǵa asfalt jol tóselip, alys eldi mekenderge jan bitti. Halyqtyń ál-aýqaty jaqsara tústi. Ekonomıkasy kóterilgen aýdan Búkilodaqtyq aýyspaly Qyzyl týdy birneshe márte ıelendi. Qusekeńniń osyndaı iskerlik qabiletin, jurtty eńbekke jumyldyryp, tártip pen jınaqylyqqa beıimdegen qasıetterin jurtshylyq búginde ystyq sezimmen eske alady.
Ardager aǵanyń el men jerge degen súıispenshiligi onyń órisi bıik rýhanı tanymynan týyndaǵandaı. Arǵy-bergi áńgime barysynda muzbalaq aqyn Muqaǵalımen, áıgili sazgerler Nurǵısamen, Shámshimen bolǵan kezdesýlerin, joldas-syrlas sátterin erekshe sezimmen aıtyp otyratyn.
Jalpy, Qusaıyn Bıjanov Narynqol, Balqash, Shelek aýdandarynda basshylyq qyzmet atqarǵan kezderinde sharýashylyq jetekshileri onyń iskerligi men tabandylyǵy arqasynda bedeliniń bıik bolǵanyn únemi aıtyp otyratyn. Búginde el ishinde sol tustaǵy keı mınıstrlerdiń ózderi Qusekeńe kelip sálem berip, tájirıbesi mol aýdan basshysynan aqyl-keńes suraǵan sátterin tilge tıek etedi. Azamattyń eńbegi baǵalanyp, Lenın, Oktıabr revolıýsııasy, Eńbek Qyzyl Tý, Halyqtar dostyǵy, «Qyzyl Juldyz», «Otan soǵysy» ordenderimen marapattalady. Eki márte Joǵarǵy Keńestiń depýtaty, Ortalyq Komıtettiń múshesi bolǵan. Qazaqstan Úkimetiniń qaýlysymen Qusaıyn Bıjanov esimi aýyl atyna, onomastıkalyq komıssııanyń sheshimimen ózi qyzmet atqarǵan birneshe aýyl kóshelerine, mektepke berilgeni ol kisiniń eńbeginiń jemisine degen qurmet bolsa kerek.
Kezinde Qusaıyn Bıjanovpen qyzmettes bolǵan qoǵam qaıratkerleri – zamandas, qurby-dostardyń da qatary sıregen. Olardyń sanatynda Báıken Áshimov, Asanbaı Asqarov, Áripbaı Alybaev, Zamanbek Battalhanov syndy azamattar bar. Olar kezinde Qusekeń týraly estelikter jazyp qaldyrdy. О́miriniń sońǵy jyldary óskeleń urpaqqa tálim bolarlyq shyǵarmalar jazyp, jastar tárbıesine nazar aýdaryp, otansúıgishtik rýhta, jas jetkinshekterge patrıottyq tárbıe berý isine kóńil bólip, túrli kezdesýler ótkizip júrdi. Onyń qalamynan shyqqan shyǵarmalary: «О́mir órnegi» jáne «Nurly jol» atty jınaqtarda jaryq kórdi.
Bıyl Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy Jeńiske 75 jyl tolsa, soǵys jáne eńbek ardageri, qoǵam qaıratkeri Qusaıyn Bıjanovtyń týǵanyna júz jyl. Sonaý jıyrmasynshy jyldardyń kúzinde dúnıege kelip, odan bergi kezeńderdiń nebir qıyn-qystaýyn bastan ótkergen, eliniń órkendep ósýine súbeli úles qosqan, sózi ótimdi, isi ónimdi bolǵan Qusaıyn Bıjanov, mine, osyndaı esimi este qalǵan azamat.
Saıasat BEIISBAI,
jýrnalıst