Beıjińde Qytaı Kompartııasy basqarýshy organynyń alda bolǵaly turǵan ekonomıka salasyndaǵy asa mańyzdy máselelerdi talqylaýǵa arnalǵan otyrysy týraly habarlandy. Qarashanyń 9-12-si kúnderi ótetin ortalyq komıtettiń plenýmynda jobasy birneshe aıdan beri partııa ishilik pikirtalasta talqylanyp jatqan «reformany jan-jaqty tereńdetý» týraly qaýly qabyldanatyn bolady. Sarapshylardyń birqatar aldyn ala boljamdaryna qaraǵanda, bul jerdegi basty áńgime óziniń tiregin eń aldymen ishki naryqty yntalandyrýǵa baǵyttalatyn damýdyń jańa modeli týraly bolyp otyrǵanǵa uqsaıdy. Bul jaıly Reseıdiń «Nezavısımaıa gazetasy» jazdy.
2012-2013 jyldardyń sheginde Qytaı bıligi basyna kelgen jańa basshylyqtyń sharýashylyqty júrgizýdiń formýlasyn ózgertýge yqylasty ekeni bıylǵy jyldyń naýryz aıynda belgili boldy. Sol kezde ótken Halyq ókilderiniń búkilqytaılyq jıynynda eldiń jańa basshylyǵyn qalyptastyrý úderisi aıaqtaldy. О́tken jylǵy qarasha aıynda bolǵan Qytaı kompartııasynyńXVIII sezinde joǵary partııalyq laýazymdarǵa saılanǵan Sı Szınpın men Lı Kesıan parlament sessııasynda tıisinshe QHR tóraǵasy jáne Memlekettik keńestiń (úkimet) premeri bolyp bekidi. Tap sol kezde naryqtyq reformalardy tereńdete túsý jáne ýrbanızasııalyq revolıýsııa dep atalatyn úderisti bastan keshý sekildi sharalardyń qolǵa alynatyny týraly boljamdar aıtyla bastady.
Qytaıdyń basqarý sheńberine jaqyn júrgen ekonomısterdiń túsindirýlerinshe, mundaǵy basty ıdeıa damýdyń qazirgi qoldanystaǵy eksportqa baǵyt ustaǵan modeliniń jaǵymsyz jaqtaryn túzetý nıetinen týyndaǵan. Bul baǵyt ekonomıkanyń jyldam ósýine zor serpin berip otyrǵanymen, sońǵy jyldary, ásirese, álemdik daǵdarys jaǵdaıynda, ósýdiń qozǵaýshy kúshi retindegi rólin joǵaltyp alǵan. Osymen bir mezgilde qazirgi júıeniń kemshilikteri men zalaldary da aıqyn ańǵarylyp shyǵa keldi. Bul kóbine-kóp memlekettik ınvestısııanyń tıimdiligi tómendeýinen, eksportqa jumys jasaýshy portty provınsııalardan eldiń qalǵan bólikteriniń qala bastaýynan kórinedi. Eldegi barynsha ótkir problema retinde jer resýrstary jetispeýshiligi qatty baıqalatyn derevnıalardyń toqyraýǵa ushyraýshylyǵy da aıtylýda. Sonyń nátıjesinde derevnıalarda turatyn jumysqa qabiletti 250 mln. adam qalalarǵa qaraı aǵylyp, ishki mıgranttyń úles-salmaǵyn arttyryp jibergen. Olar qazir turaqty tirkelimsiz, turaqty baspanasyz qurylystar men zaýyttarda jumys jasaýda.
Reforma teoretıkteri bul problemalardyń bárin budan da góri ótkir turǵan problema – ýrbanızasııalyq revolıýsııa arqyly sheshýdi usynady. Ol derevnıalarda turatyndardy jappaı qalalarǵa kóshirip, olarǵa sol jaqtardan jumys kózderin taýyp berýdi qarastyrady. Bul revolıýsııa naryqtyq qatynas – mýnısıaldy oblıgasııalar men qundy qaǵazdardy shyǵarý jolymen jeke qarjylardy kóptep tartýdy keńinen qoldaný negizinde júrgizilý tıis. Al qytaılyqtar álemdegi jeke adamdarynyń baılyqty kóp jınaǵan elderdiń qataryna jatady. Reforma avtorlarynyń aıtýlarynsha, derevnıalardaǵy sharýalar qazir onsyz da tolyp, aýzy-murnynan shyǵyp jatqan qalalarǵa aparylmaıdy, olarǵa negizgi baǵytty ónerkásipti damytý ǵana emes, qyzmet kórsetýdi túrlerine ustaıtyn shaǵyn jáne orta dárejeli eldi mekender salyp berilmekshi. Buǵan álginde aıtylǵan jeke baılardyń oblıgasııalar satyp alýǵa jaratqan qarjylary jumsalady.
Bastapqyda bastama avtorlarynyń josparlary tipti orasan zor boldy. Olar taıaýdaǵy 10 jyl ishinde derevnıalardyń 400 mln. turǵynyn qalalarǵa ornalastyrý, bul úshin 40 trln. ıýan (shamamen 6 ıýan 1 dollar turady) qarjy jaratý ıdeıasyn kóterdi. Biraq sarapshylardyń jospardy budan ári jan-jaqty talqylaýlary men onyń partııa ishilik pikirtalastary barysynda birqatar kelispeýshilikter týyndady. Munyń deni memlekettik joǵary laýazym ıelerine qarjylyq jaǵynan shekteý salynatynyna baılanysty shyqty. Bul, ásirese, provınsııa men odan da tómengi bólikterdegi basshylardyń quzyry sheńberine laıyqty kelmeıtin orasan zor aqshalardy bere almaý turǵysynan kóterildi. Osyǵan baılanysty ınvestısııanyń kólemin qaıta qaraý tapsyryldy.
Qazir ádepki jobanyń edáýir ózgeriske ushyraýy yqtımal ekeni de joqqa shyǵarylmaıdy. Al plenýmda qabyldanatyn qaýly jalpy sıpatta ǵana bolýy múmkin. Buǵan saıası bıýronyń ortalyq komıtettiń plenýmyn shaqyrýǵa arnalǵan sheshiminde onyń «reformany jan-jaqty tereńdetýge baılanysty birqatar mańyzdy problemalardy sheshýge» arnalatyny týraly bergen habarlamasy aıǵaq bolatyn sııaqty. Sonymen qatar, jańa qadamdardyń «kompartııa basshylyǵymen qytaı halqyn jańa dáýir jaǵdaıyna alyp baratyn uly revolıýsııa» bolyp tabylatyn reforma saıasaty sheńberinde jasalatyny da aıtyldy. «Reformalardy jan-jaqty tereńdetý maqsaty – sosıalızmdi Qytaıdyń ereksheligimen ushtastyra otyryp damytý jáne jetildirý», - delingen sheshimde.
Sáken Maılybaı.