Senatorlardy qandaı saýaldar mazalaıdy?

Sheneýnikke syılyq berýge tyıym salynady

Senatorlar «Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń keıbir zańnamalyq aktilerine sy­baılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zań jobasyn ekinshi oqylymda qarady. Senat Spı­keri Máýlen Áshimbaev bul zań jobasy ótken sessııadaǵy Palata otyrysynda birin­shi oqylymda qaralyp, jan-jaqty tal­qylanǵanyn jetkizdi.

«Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúresti kúsheıtý memlekettik basqarý júıesindegi negizgi basymdyqtardyń biri ekeni belgili. Prezıdentimizdiń Joldaýynda da naqty tapsyrmalar berildi. Sondyqtan qazirgi tańda tıisti zań jobasyna júıeli túrde sy­baılas jemqorlyqtyń aldyn alý máseleleri boıynsha qosymsha sharalar engizilip jatyr», dedi Máýlen Áshimbaev.

Zańda memlekettik qyzmetshilerdiń otbasy múshelerine kez kelgen sıpattaǵy jáne qundy syılyqtardy berýge tyıym salynbaq. Atalǵan zań jobasyna qatysty baıandama jasaǵan Senat depýtaty Andreı Lýkın jumys toby tıisti taldaý jasap, múddeli memlekettik organdarmen kezdesýler ótkizip, nátıjesinde zań jobasyna jańa túzetýler engizilgenin aıtty.

«Zań jobasyn ekinshi oqylymda tal­qy­laý barysynda Senat depýtattarynyń eskertpeleri men usynystaryn eskere otyryp, Májilis maquldaǵan zań jobasyna ózgerister engizý qajettiligi týyndady. Máselen, Qylmystyq kodekstiń 412-1-babyna (Qylmys jasaýǵa arandatý) ózgerister engizý usynylady. Soǵan sáıkes, qylmys jasaýǵa arandatý dep keıin áshkereleý jáne qylmystyq jaýapqa tartý nemese bopsalaý maqsatynda adamdy qylmys jasaýǵa kóndirgen jedel-izdes­tirý qyzmetin nemese sotqa deıingi tergep-tekserýdi júzege asyratyn laýazymdy adamnyń zańsyz áreketteri jatady.

Budan basqa, Ákimshilik quqyq buzý­shy­lyq týraly kodeksi 1-babynyń 2020 jyl­ǵy 1 shildeden bastap qoldanysqa engizil­gen 2-1-bóligine sáıkes, Kodekske ózgeris­ter nemese tolyqtyrýlar engizý Qazaqstan Respýblıkasynyń basqa da zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi kózdemeıtin zańmen júzege asyrylady. Osyǵan baılanysty bul zań jobasynan Kodekstegi osy túzetýlerdi alyp tastaý qajet», dedi A.Lýkın.

Úkimettiń 2019 jylǵa arnalǵan Zań jobalaý jumystarynyń josparyna sáıkes, ázirlengen zań jobasynyń maqsaty sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl salasyndaǵy zańnamany jetildirýge ar­nalǵan. Zań jobasynda 4 kodekske jáne 10 zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý kózdelgen. Qujattyń negizgi mindeti – sybaılas jemqorlyq kórinisteriniń júıeli túrde aldyn alý jónindegi qosym­sha sharalardy engizý.

Máselen, memlekettik qyzmetshige syı­lyq syılaýǵa tyıym salynbaq. Sondaı-aq laýazymdy qyzmet atqaratyn adamdardyń otbasy múshelerine materıaldyq syıaqy, syılyqtar nemese qyzmet kórsetýge bolmaıdy.  Ekinshi oqylymnan keıin sybaılas jemqorlyqqa qatysty zań jobasy Májiliske qaıtaryldy.

Sondaı-aq Senattyń jalpy otyry­synda depýtattar «Qazaqstan Respýblıka­synyń keıbir zańnamalyq aktilerine erek­she qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar máse­le­leri boıynsha ózgerister men tolyqty­rýlar engizý týraly» zańdy ekinshi oqy­lymda qabyldady.

Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev Mem­leket basshysy Joldaýynda qorshaǵan ortany qorǵaý jáne ekologııalyq damý eli­miz úshin aldyńǵy kezekte turǵan ma­ńyz­dy másele dep atap ótkenin eske saldy.

«Joldaýda ulttyq saıabaqtar men basqa da tabıǵat baılyqtaryn zańdyq jaǵynan qorǵaý qajettiligine basa mán berildi. Osy rette búgin qabyldanǵan zań qorshaǵan ortany qorǵaý aıasyndaǵy birqatar mańyzdy máseleni oń sheshýge múmkindik beredi. Onyń ishinde Ile Alataýy memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń jerine qatysty máseleler bar. Bul jóninde Memleket basshysynyń naqty tapsyrma bergeni belgili. Búgin kópshilikti alańdatqan osy másele de zań aıasynda sheshimin taýyp otyr. Sondyqtan osy zań el ıgiligine qyzmet etedi dep senemiz», dedi Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev.

Qashyqtan oqytý tıimdi me?

Sonymen qatar Senattyń jalpy otyrysynda depýtattar elimizdiń Premer-Mınıstri Asqar Mamınniń atyna sa­ýal joldady. Máselen, depýtat Muhtar Qul-Muhammed qashyqtan oqytý kezinde týyndaǵan máselelerge toqtaldy.

Depýtat qashyqtan oqytýǵa qatysty ózekti máselelerge nazar aýdarǵan. Senator otandyq onlaın bilim berý platformalaryna ortaq kemshilik retinde olardyń jumys isteý jyldamdyǵynyń tómendigin aıtty. Onyń sózine qaraǵanda, ınternet-trafıktiń dál sondaı kólemimen sheteldik onlaın resýrstar men qosymshalar anaǵurlym tez jumys isteıdi. Osyǵan oraı depýtat jańa onlaın bilim platformasyn ázirlegen kezde osy máseleniń eskerilgeni oryndy dep esepteıtinin jetkizdi.

Sondaı-aq qashyqtan oqytý barysynda, ásirese sheteldik qosymshalardy paıdalanǵanda balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, jat beınejazbalardyń tarap ketpeýiniń aldyn alý, kezekshi synyptardy uıymdastyrý jáne bilim alý úderisine májbúrli túrde qatysa almaı otyrǵan az qamtylǵan otbasylar balalarynyń sanyna taldaý júrgizý ju­mystaryna basa mán berilgen.

Osy aıtylǵan máselelerdi eskere kele senator Memleket basshysynyń biryńǵaı bilim berý onlaın-platformasyn qurý týraly tapsyrmasy naqty qandaı merzimde iske asyrylatynyn surady.

«Onlaın bilim berý platformasyn qurýǵa múddeli memlekettik organdardyń ózara is-qımyly aıqyndaldy ma? Prosesti jyldamdatýǵa tehnıkalyq múmkindikter bar ma? Bul jumysqa bıýdjetten qosymsha shyǵyndar qarastyrylǵan ba? Qashyqtan oqytý aıasynda azamattardyń tegin orta bilim alýy úshin konstıtýsııalyq ke­pil­dikter qamtamasyz etilgen be?», dedi Muhtar Qul-Muhammed.

Sondaı-aq uzaq merzimdi qashyqtan oqytýdyń saldarynan bilim berý deńgeıiniń tómendeýimen baılanysty aldaǵy ýaqytta qandaı sharalar qolǵa alynatyny já­ne ártúrli áleýmettik toptardaǵy bilim alýshylardyń arasyndaǵy bilim berý deńgeıiniń alshaqtyqtyǵyn azaıtý bo­ıynsha Úkimettiń qandaı jospary bar dep surady. Depýtattyq saýalǵa Senat Tór­aǵa­synyń orynbasary Asqar Shákirov pen senator Muhtar Qul-Muhammed qol qoıǵan.

Budan keıin sóz alǵan Nurtóre Júsip­tiń Úkimet basshysyna joldaǵan saýalynda  kitaphanalar men mádenı ortalyqtar jóninde ulttyq baǵdarlama qabyldaý kerek ekenin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, ulttyń zııatkerlik áleýetin arttyrý, bá­sekelestik qabiletin kúsheıtý, áleýmettik jáne shyǵarmashylyq belsendiligin arttyrý isinde kitap oqý óte mańyzdy.

«Internet, Facebook, Instragram, telearna, radıo arqyly alynǵan aqparattar tolyqqandy bilim negizin quraı almaıdy. Sol sebepten álemniń kóptegen elinde kitap oqý isine memlekettik ári qoǵamdyq qoldaý kórsetilip jatyr. Osy baǵytta ulttyq baǵdarlamalar qabyldanyp, otbasylyq jáne balalar oqýyna aıryqsha kóńil bólinip otyr. Mundaı baǵdarlama bizde nege joq? Osyǵan oraı Qazaqstanda ákimshilik qurylymdar men kitaphana qyzmetine, mádenı-aǵartý mekemeleri men qoǵamdyq uıymdarǵa baǵyttalǵan ulttyq baǵdarlama qabyldaý kerek dep esepteımiz», dedi N.Júsip.

Senator Lázzat Súleımen Strate­gııalyq josparlaý jáne reformalaý agenttiginiń tóraǵasy Qaırat Kelimbe­tovke depýtattyq saýal joldap, elimizdiń demografııalyq damýyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, jastardyń eńbek naryǵyna tartylýyn ulǵaıtý, jumyssyzdyq deńgeıin barynsha azaıtý kerek. Sonymen qatar  jastardyń densaýlyǵyna basymdyq berip, bala týýdy qoldaý saıasatyn jetildirý qajet ekenine toqtaldy.

Azyq-túlik baǵasy turaqsyz

Senator Aqylbek Kúrishbaev Úkimet basshysyna jáne Respýblıkalyq bıýd­jettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıtetiniń tóraǵasyna depýtattyq saýal joldap, azyq-túlik taýarlarynyń baǵasyn turaqtandyrýǵa qatysty kóptegen suraq týyndaǵanyn atap ótti.

«Birinshiden, saýda ortalyqtaryn tańdaý prınsıpi túsiniksiz. Nege keıbir tańdaýlylar ǵana jeńildetilgen nesıege ıe bolady? Ekinshiden, azyq-túlik taýarlary baǵasynyń eleýli qubylýy kezinde onyń eń tómengi shegin aldyn ala boljaý óte qıyn. О́ıtkeni aýylsharýashylyq ónimderiniń baǵasy tek maýsym boıynsha ǵana emes, árbir jylda ózgerip otyrady» dedi depýtat.

A.Kúrishbaev bul shemada saýda or­ta­lyqtary tek otandyq aýylsharýashy­lyq taýarlaryn alýǵa mindettelmegenin, sol sebepti qazaqstandyq fermerler óz ónimderin ótkize almaı bıýdjet qarajaty sheteldik óndirýshilerdi qarjylandyrýǵa jumsalyp jatqanyn aıtty.

«Turaqtandyrý qorynyń baǵany ret­teýge, bıýdjet qarajatyn tıimdi paıda­lanýǵa degen pármendiligi de kúmán kelti­redi, sebebi onda sybaılas jemqorlyq kóri­nisteri basym. Meniń oıymsha, bul máse­le­men Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qı­myl agenttigi shyndap aınalysýy kerek», dedi senator.

Sonymen qatar senator baǵany retteý jónindegi memlekettik sharalar bar­lyq turǵyndarǵa paıdaly bolýy úshin, osy qorǵa satyp alynatyn azyq-túlik taýar­larynyń kólemin ulǵaıtýdyń mańy­zyn jetizdi.

«Eger atalǵan maqsattarǵa bıýdjet qara­jatyn kóbeıtý múmkindigi bolmasa, tikeleı az qamtylǵan otbasylar sanatyn qoldaýǵa kóshken durys. Ol úshin halyq­tyń az qamtylǵan toptaryna arnap, áleýmettik azyq-túlik taýarlarynan qor qalyptastyrý qajet. Azyq-túlik taýarlaryn satyp alýdy jáne olardy saqtaý, tasymaldaý, ótkizý jónindegi qyzmetterdi fıýcherstik kelisim-shartpen konkýrstyq negizde tek otandyq taýar óndirýshilermen jasaý qajet. Bul maqsattarǵa uzaq jáne jeńildetilgen bıýdjettik nesıelerdi qarastyrý tıimdi», dedi A.Kúrishbaev.

Depýtat Erik Sultanov Premer-Mı­nıstr Asqar Mamınge depýtattyq saýa­lynda aýyz sý máselesin qozǵady.  Sena­tor keltirgen málimetterge súıensek, Qazaq­standa 1,2 mln adam aýyz sý tapshylyǵy zardabyn tartyp otyr. 2,5 myńnan astam aýyldyq jerde áli kúnge deıin sapaly aýyz sý joq. Bunyń negizgi sebebi – bıýdjettik baǵdarlamanyń durys baqylanbaýy jáne 2019-2020 jyldary bıýdjetten bólingen qarajattyń ıgerilmeýi.

«Bıýdjettiń tapsyrys berýshisi de, ákimshisi de sanalatyn Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Sý resýrstary komıteti qyzmetiniń syn kó­termeýi de sebep bolyp otyr. Elimizdiń soltústigi men Qostanaıdaǵy jaǵdaı buǵan dálel», deıdi depýtat.

E.Sultanov Soltústik Qazaqstan obly­synyń sý qubyrlarynyń 67 paıyzy nemese 1955 shaqyrym tolyǵymen tozǵanyna ekpin berdi. Sonyń nátıjesinde óńirde tótenshe jaǵdaı týyndap otyr. Jaǵdaı osy qalpy qala berse, Soltústik Qazaqstan jáne Qostanaı oblystarynyń 200-den astam eldi mekeni sýsyz qalýy múmkin.

Senator Dáýren Ádilbekovtiń saýaly shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý sharalaryna arnaldy. Depýtat shaǵyn jáne orta bızneske nesıe berý men memlekettik satyp alýdy júzege asyrý tetikterindegi olqylyqtarǵa toqtaldy. 

Onyń aıtýynsha, qoldanystaǵy zańna­mada ákimdikterdiń bos aýyl sharýashylyǵy jer ýchaskelerin konkýrstarǵa shyǵarýyna qatysty súıenetin normalar joq. Iаǵnı ákimdikter qandaı bos jer telimi bar jáne onyń qashan konkýrsqa shy­ǵarylatynyn ózderi sheshedi.