Qorqynysh tabıǵaty (Ǵalamdyq saıası bolmysy hám jeke tulǵalyq psıhologııalyq beınesi)

Jalpy, saıasat – kózdegen saıası múd­­­de jolynda jalǵan shyndyq somdaıtyn óner. Maqsatqa jetýdiń barsha amaly jaqsy. Biz belgili bir eldi saıasatyna qa­rap emes, múddesine qarap tanımyz, de­mek, túsinemiz. Saıasat ózgeredi, múdde qala­dy. Biraq saıası múdde jalpy múddeden bó­lek. Áýeli halyq muratynan týǵan saıa­sı múdde keıin derbes qatysýshy­ǵa aınaldy.

Qaýip tónip turǵan qoǵamdy aǵymdaǵy saıasatyna baǵyndyrý áldeqaıda ońaı, biraq dúnıe júzin bólshektegen ıdeo­lo­gııalyq konsept kúsheıgenine ne álsire­genine qaraı jyldar óte kele qaıta túziledi.

Ideologııa – jetkizýshi, tasymal­daýshy qural. Biraq, saıası qundylyqtar ózgerýi ıdeologııalyq nasıhat mazmunyn jańadan qalyptastyra bastaıdy. Saıasat – múddeniń týyndysy. Múdde – mem­lekettiń qozǵaýshy kúshi. Tipti qorǵaýshy kúshi de (ózin ózi saqtaý ınstınkti). Ne­mese jany. Múddesi (arman-qııaly, maqsat-muraty) anyq, turaqty, máńgilik memleketter uzaq jasaıdy.

Múddeniń bir aty – jospar. Biz – birge atqarǵan ujymdyq jospardyń tetikterimiz. Ujymdyq jospar – birles­ken joba nemese ulttyq baǵdarlama. Mem­leket ulttyq múddeni saıasatqa aınaldyrady.

Josparsyz el – jolsyz kólik. Qaı­da bara jatqanyn bilmeıdi. Biraq qabyl­danǵan, bekitilgen jospardyń júzege asýyn qadaǵalaıtyn bir qurylym bar, ol – memleket. Qolynda – bılik. Jurtty jumyl­dyratyn kúshke ıe.

Alaıda ultty biriktire almaǵan uran, demek, halyq múddesine qaıshy. Mem­leket múddesi mazmun turǵysynan halyq muratynan turýy tıis. Memleket múddesi degenimiz – ult muraty.

Qurýshy, basqarýshy qyzmetin memleket organdaryna júktegen qoǵam ony baqylap-qadaǵalaýǵa quqyly. Mem­­le­­ket kúshi halyq tileginen týyndaıdy. Memleket – uıymdastyrýshy. Son­dyq­tan memlekettik apparat qolyn­da oryn­daýǵa májbúrleıtin haq bar.

Kez kelgen jospar – zań. Júzege asýy tıis, bul – memleket múddesi. De­mek, ulttyq múdde. Qoǵam men memleket qa­­­rym-qatynasy ózara baqylap-qada­ǵa­laýǵa qurylady.

Zań oryndalýy tıis, oǵan memleket jaýapty, oryndatýǵa mindetti. Bir taraptan, zańbuzýshylyq jazalanýy tıis, biraq zańdy sanaly túrde oryndaǵan jaqsy. Sonda qoǵam ósedi.

Jazany atqaratyn – memleket. Bar kiltıpan osynda: jazanyń bir fýnksııasy – qorqynysh.

Qorqynysh – qoǵamdyq sananyń da, tul­­ǵalyq sananyń da bir-bir ból­she­­­gine aınaldy. Qaýipti tendensııa. Bir qor­qynyshtan qutylyp jat­sa, bir qorqynysh kelip jatady. Qorqy­nysh búgingi qoǵamda aǵyl-tegil. Qor­qy­nyshtan qutqaratyn – mádenıet. Onyń eń úlken mıssııasy sol, mádenıet názik bola tura qara kúshke qarsy kúresedi.

Mádenıet – qalyń tarıhtyń juqa qabaty.

Zań oryndaýshylyq – mádenıettiń úlkeni. Jazany eske salýdyń qajeti joq. Sana – qoǵamnyń tiregi, mádenıet – mem­leket qazyǵy. Mádenıetine qarap memleketin tanıtyn zaman keldi.

Buryn mádenıet tehnıkalyq tabys­tyń kózi, qaınary, qozǵaýshysy bolatyn, qazir – nátıjesi. Mádenıet – múdde. Túpkilikti ulttyq múdde – mádenıet. Saıa­sattyń ar jaǵynda mádenıetter kúresi jatyr. Biraq tehnıkalyq tabys dúnıeni ózgertti. Pop-mádenıet jer-jerge ońaı tarap, kóshirme nusqalaryn túpkilikti birkelkilendirdi. Jeńil áýen, tez jattalatyn sóz, lázzat kórýge, raqat keshýge shaqyrǵan taqyryp, jyldam jyltyldaǵan beınekórinister, tósek qaty­nasyna emeýrin bildirgen tumandy atmosfera, túrli talǵam toǵysqan ashyq-shashyq kıim úlgisi – ulttyq shekara­lardy buzyp, sahnalarǵa umtyldy, sanalardy jaýlady, salt-dástúrlerdi, ulttyq áýenderdi yǵystyrdy, jergilikti tanym-túsinikterdi tuǵyrynan túsirip, tehnologııalyq jetistikter ózgerister týyna aınaldy.

Tehnologııa, tehnıka, ásirese, ǵy­lym­da ulttyq belgi joq, mádenıet tur­ǵysynan – ǵalamdyq qaýipterdiń biri. Komfortyn tatqan smartfondar dáminde biz ańǵarmaıtyn ý bar.

Dástúrdiń bári eńbekke qurylǵan, alaıda, tehnologııalyq izdenister tabys­qa jetýdiń uzyn jolyn qysqartady. Jaıaýdyń ornyna atty keledi, at ornyna – avtomobıl, avtomobıl ornyna – po­ıyz, poıyzdyń ornyna – ushaq, ushaqtardy raketalarǵa aýystyramyz.

Tehnıkany basqarý ońtaılan­dy­ryldy. Avtomat elektrondy satyǵa jet­ti. Endi adamnyń ózin mashınalar qada­ǵalaıtyn boldy.

Ǵylymı-tehnıkalyq jáne tehnolo­gııalyq san salalyq revolıýsııalar Jer betine elektrondy mádenıet ornatty. Onyń saldary kóp.

Biri – adamnyń ózgermegenin pash etti. Túrli katastrofalar kezinde áýeli qoǵamnyń eń názik, eń jińishke, eń uzaq qalyptasqan qabatyn sý shaıyp ketedi. Demek, mádenıet-ónerdi qorǵaý kerek, únemi kúzette, nazarda ustaǵan jón, adam sanasy – adam mádenıetiniń bıik kórinisi, joǵary damýyna jetken joq. Ne belgili bir bóligi jete almady. Sebebi, jaza áli kúnge sheıin bar.

О́kinishke qaraı, qorqytpaı zań júz paıyzǵa oryndalmaıdy. Sanamen emes, zorlyqpen jetken tártip. Sosıalıstik el­der tájirıbesi sana beıqamdyǵyn, kó­­ńil alalyǵyn, qoǵam dármensizdigin kórsetti.

Biraq qorqytý áreketi kisilikti jaq­taýshy kategorııa emes. Ejelgi, eski túsi­nik. Iаǵnı qoǵam kóne zamanǵy sharalar­dy áli kúnge sheıin qoldanyp keledi.

Qoǵamdy, ujymdy, adamdy qorqytý, qoqan-loqy jasaý arqyly basqarý adamzat toptasyp ómir súrgen kezden beri, es jıyp, etek japqaly astyrtyn da, jarııa da júrgizile bastady. Myńjyldyqtar boıy.

Qazir kúsheıdi, sebebi tetik kóbeı­di. Elek­trondy buqaralyq aqparat qu­ral­dary kóz ilespes jyldamdyqpen hat-habar, aqpar-málimet taratatyn teh­­nı­­kalyq-tehnologııalyq qabiletke ıe boldy. Qorqynysh buqaralyq sıpat aldy. Birin-biri qorqytady.

Qorqynysh qaýip-qaterdi úıip-tó­gedi. Qoǵamda qorqynysh kóp. Ǵylym túr­lengen saıyn qorqynyshtyń da túrleri kóbeıip keledi. Adam men mashına arasy, qarym-qatynasy kúrdelene tústi. Tereń qorqynysh birte-birte ornaıdy.

Basy – ýaıym, sońy – qaıǵy. Bolmashy nárseden bolmysy qalyptasady. Emde­megen eleýsiz dert sezimnen kórinip, sa­naǵa shabady, ony jaýlaǵanda, dúnıe­tanym ózgeredi.

Birte-birte mashınalardyń ózi qaýip tóndire bastaıdy, bizdiń post-zamanda kez kelgen másele ǵalamdyq keńistiktiń problemasyna aınalady. О́ıtkeni elek­trondy álemge engen kúlli aqparat qol­dy bolady, eki jaq ta paıdalanady.

Sonymen, qorqynysh ne? Menińshe, dúleı apat. Biz qorqynysh apatyna ushy­radyq. Ǵylym, joǵary tehnologııalar damyǵan saıyn basymyzǵa qara bult qaptaıdy, kún týady.

Qorqynysh qalyń sor boldy. Ony jeń­bese, ol, árıne, – qýanyshtan ús­tem, erkindikten basym. Úreı eldiń ishki jan saraıyn alasapyran etedi. Qo­­ryq­qan adam oń sheshim qabyldaı almaı­dy. Oılanýǵa da, áreket jasaýǵa da qa­biletsiz. Bul – tónip kele jatqan qaterdiń zalaly. Nemese bizdiń reaksııamyz. Dálirek, kórsetken qareketimiz. Bir sáttik qaýipten záresi ushqan pende keıin qorqa kele únemi úreılenip júretin bolady. О́zin ózi saqtaý ınstınkti tý­dyrǵan psıho-fızıologııalyq ahýal.

Qorqynyshtyń kisilik maqsaty da bar – adam janyn qutqaryp qalý. Biz qorqýdyń arqasynda qalyptasqan jaǵ­daıdy tez arada baǵalap, ne isteý qajet­tigin shamalaımyz.

Iаǵnı qorqynysh biz tuspaldaǵan ne anyq taqap kele jatqan qaýip-qaterdiń saldary.

Biraq ketpeıtin, óshpeıtin qorqynysh bar, ol qaýip seıilgennen keıin de bizdiń kóńilimizdi alańdatyp turady.

Alań kóńilde aqyl joq, erteńine kózi jetpeıdi, esin jııa almasa – sozylmaly dert. Tynysh jaǵdaıynda ǵana sana – anyq, dál, túbegeıli.

Beımazalyq kúı – yrqyńa kónbeıdi, shyrqyńdy buzady. Boıymyzǵa sińgen, sanamyzǵa ornyqqan úreı birte-birte bizdiń ózimizdi baǵyndyryp, basqanyń kómeginsiz júrip-tura almaıtyn jaǵ­daıǵa jetkizedi.

Qorqynysh naýqasqa aınalady. Dert­tiń ári fızıologııalyq sıpa­ty (júrek soǵy­synyń jıileýi, tynysy­nyń tarylýy, kózdiń úlkeıýi, qan qy­symynyń artýy, terleý, jaýraý) ári psı­ho­logııalyq bel­gileri (jaǵdaıdy túsi­nýden qalý, stýpor, órship bara jat­qan zııan-zalaldy tanymaý, panıka, úreılený, kúıgelektený) kórine bastaıdy.

Ár adamnyń kez kelgen máselege de­gen reaksııasy da ártúrli. Biriniń esi shyqsa, biri birqalypty, birtoǵa mine­zinen aınymaıdy.

Oqta-tekte baıqalyp tursa, bul adam densaýlyǵyna da, ómirine de qaýipti emes, alaıda teris áseri uzaq bolsa, adam bir­tindep syrqatqa ushyraıdy.

Úreı derti meńdep, adamnyń mazasyn ala berse, aqyrynda qusa, ókinish, kúıinish – depressııaǵa ulasady, túnde qorqynysh bıleıdi, túsine enedi, nevroz paıda bolady, melanholııaǵa beriledi. Dúnıeni jat kóredi.

Sondyqtan qorqynysh sezimin seıil­tip, em-dom jasaý kerek.

Depressııalyq ómir súrý jolyn Mar­­­­­tın Haıdegger úsh kezeńge bóledi: re­­­­dýk­­sııa (obektini ótken shaqta qaras­tyrý), konstrýksııa (jańa ǵalam pishi­nin qalyptastyrý) jáne destrýksııa (eki kezeńnen jaqsysyn alyp, toqaı­lastyrý).

Ádette, qorqynyshtyń túri kóp: shyn nemese ózi oılap tapqan qorqynysh, qor­ǵanys haqynda nemese tejeýish re­tinde, naqtyly obekt ne sıtýasııa tý­ǵyzǵan, qatty úreıden qalyptasqan, ke­­ńis­tikten qoryqqan – klaýstrofobııa, ago­rafobııa.

Tez ótpeli, uzaq ári turaqty, sosyn bala qorqynyshy, sábı shaqtan qalǵan keselder, áleýmettik aýyrtpashylyqtan (turmysy nasharlyq, bilimsizdik, ju­mys­syzdyq, tómen jalaqy, basqa da jeke ómirine baılanysty kúızelister) óris­tegen, damyǵan, qulazyǵan kúı, bıolo­gııalyq toptaǵylar, úreı keıpindegiler.

Jalpy, ár adamnyń boıynda týmysynan belgili bir qorqý túrleri bolady, jalǵyzdyq qorqynyshy, jeńilisten boı tartatyny, yńǵaısyzdyq sezimin týǵyzatyn hal-ahýal, jaı-kúıdi keshý­den qashqan qorqynysh. Bir ret qorqynysh derti janyna batqan adam ekinshi ret bul syrqatty kórmeýge, basynan ótkermeýge tyrysady. Aınalyp júredi.

Adam – áleýmettik orta qalyptas­tyrǵan tulǵa. Ol únemi óz kózqarasy, erejesi, tártibi bar basqa jandarmen qarym-qatynasqa túsedi.

Kez kelgen adam tóltýma tabıǵatyn, jeke basynyń erekshelikterin basqaǵa ashýǵa, kórsetýge qaımyǵady, sebebi, qorshaǵan ortasy túsinbeı qalýy múmkin.

Qolǵa alǵan jobasyn júzege asyrýǵa qorqyp júrip alatyn adamdar da bar. Áýeli qorqynyshty ne týǵyzatynyn bi­lý kerek. Sebebin tapsaq, ózinen de qutylamyz.

Qorqynysh – qaýiptiń ózi emes, onyń anyq nemese boljamdy taqap kele jat­qany. «Qoryqqanǵa qos kórinedi», deıdi qazaq, óte dál aıtylǵan. Qos-qostap kó­ringen nársede qorqynysh kóp.

Jeńýdiń amaly – salqynqandylyq saqtap, qalyptasqan jaǵdaıdy baǵalap, jyldam sheshim qabyldaı bilý. Qorqy­nyshtyń obrazyn bólshekteý qajet, sonda máni ashylady, maǵynasyn túsinse, kúresý de ońaı.

Batyrlyq – qorqynysh sezimine ıe bolý. Tipti ony basqarý, bıleý, degenine kóndirý. Qoryqpaıtyn pende joq, se­bebi qorqynysh organızmniń ómirimdi qaıtsem saqtaımyn degen umtylysy, jantalasy, sezimi.

Qoǵam qaýipsizdigi músheleri qoryq­paıtyndaı dárejege jetýi tıis. Sonda baqytty ómir súremiz.

 

Dıdar AMANTAI