О́zeni bar, sýy joq sharýalar jıyrma jyl burynǵy jaǵdaı qaıtalana ma dep alańdaıdy

KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, sý sharýashylyǵy salasynyń ardageri Alekseı Batalovtyń aıtýynsha, ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynda qazirgi Q.Sátbaev atyndaǵy kanaldyń qurylysy bastalyp, Ekibastuz aýyldyq aımaǵynyń aýmaǵyndaǵy Shiderti ózeniniń aǵyny tabıǵı jolmen emes, sý torabymen rettelýge kóshken. Osylaısha, kanaldyń Shiderti kentiniń mańynan ótetin tusyna №112 sý toraby salynypty. Sonyń nátıjesinde Shiderti ózeniniń arnasy Ertis sýyn Qaraǵandy qalasyna qaraı tasymaldaýǵa paıdalanyla bastady. Alaıda munyń saldary da joq emes edi. О́ıtkeni osydan keıin Aqtoǵaı aýdanynyń jáne Ekibastuz aýyldyq aýmaǵynyń biraz jerine kóktemdegi tabıǵı sý jaıylmaıtyn boldy. Buryn kóktemde atalǵan atyraptaǵy shabyndyq, jaıylymdyq jerler, sý qoımalary tegis sýǵa tolatyn. О́lkedegi irili-usaqty kólder arnasynan tasyp, bir-birine qosylyp, appaq aıdyn bolyp jarqyrap jatatyn. Bul jerdiń Aqkól-Jaıylma atalýy da sodan.

– Kanal salynǵan soń Shiderti ózeniniń tómengi arnasyna tabıǵı sý jiberilmeıtin boldy. Demek, kóktemde jarqyrap jatatyn aq aıdyn kózden bulbul ushýy múmkin. Sonyń aldyn alý maqsatynda kanal qurylysyn jobalaý barysynda tabıǵı sý jaıylymynyń óteýi retinde Ertis-Qaraǵandy kanalynan Shiderti ózeniniń tómengi arnasyna kompensasııalyq sý jiberý qarastyryldy. Bul tabıǵatty qorǵaý turǵysynan da qajet shara edi. Osylaısha, Ekibastuz aýyldyq aýmaǵy men Aqtoǵaı aýdanynyń aýmaǵyna jet­kilikti kólemde sý jiberilip turdy. Nátı­jesinde, mal sharýashylyǵymen ǵana aınalysatyn jergilikti halyq, tórt túli­gin kóptep ósirip, qysqy jem-azyǵyn qysylmaı qamdap keldi. Sý boıyndaǵy eldi mekender de tútinin túzý ushyryp turyp jatty, – deıdi A.Batalov.

Resmı derekterge súıensek, 1993-1998 jyldary kanaldan Shidertiniń tó­mengi arnasyna 100 mln tekshe metr­den sý jiberilip turǵan. 2000-2004 jyldar aralyǵynda múldem sý jibe­rilmegen. Al 2005-2008 jyldary 50 mln tekshe metrden sý jaıylatyn bolǵan. Odan keıin atalǵan kórsetkish 100 mln tekshe metrge deıin jetti.

– Elimiz naryqtyq ekonomıkaǵa kósh­ken soń, kanaldyń sýyn aqyly paıdalaný tetigi engizildi. Alaıda toqsanynshy jyldardyń toqyraýynan endi ǵana bas kótere bastaǵan sharýalardyń sýǵa aqsha tóleıtindeı jaǵdaıy joq edi. Sondyqtan 2000-2004 jyldary Shi­der­tiniń tómengi arnasyna sý ji­berý toqtatyldy. Saldarynan sý jaıyl­maǵan óńirdiń florasy men faýnasy aıtarlyqtaı zaqymdaldy. Jerasty sýlary tartylyp, tuzdy jerler kóbeıdi. О́lkeden ań-qus bezip ketti. Halyq arasynda túrli dertke shaldyǵýshylardyń sany kúrt ósti. Tórt túlik mal azaıdy. Sóıtip aýyl halqynyń turmysy tó­mendep, ál-aýqaty nasharlady. Osy­nyń bári óńir ekonomıkasyna aıtar­lyqtaı zalal keltirdi, – deıdi A.Batalov.

Sý sharýashylyǵy salasynyń arda­geri Myrzaǵalı Erǵalıevtiń aıtýynsha, sý jiberý toqtatylǵan kezde aýyl adamdary oblystyń, respýblıkanyń ózge aýmaqtaryna jappaı kóshe bastaǵan.

– Máselen, 2000-2004 jyldar ara­lyǵynda Ekibastuz aýyldyq aımaǵyn­daǵy halyqtyń sany 20 500 adamnan 11 700 adamǵa deıin, ıaǵnı birden 40 pa­ıyzǵa azaıdy. Kanal sýynyń qyzy­ǵyn kórip otyrǵan Aqtoǵaı aýda­nyna qarasty úsh aýyldyq okrýg turǵyn­darynyń úshten biri Pavlodar men Eki­bastuz qalalaryna kóship ketti. Osy­laısha, irgesi sógilmeı otyrǵan aýyl­dardyń tirliginen bereke qashty, – deıdi M.Erǵalıev.

Sol sebepti Pavlodar oblysynyń bas­shylyǵy jaǵdaıdy retteý úshin el Úkimetinen birneshe márte kómek suraýǵa májbúr boldy. Aqyry 2002 jyly sol ýaqyttaǵy Premer-Mınıstrdiń oryn­ba­sary Kárim Másimovtiń tapsyr­ma­syna sáıkes, Q.Sátbaev atyndaǵy ka­nal­dan Shidertiniń tómengi arnasy­na tabıǵatty qorǵaý maqsatynda kompen­sasııalyq sý jiberý jobasy ázirlendi. Sonyń negizinde 2005 jyldan bastap res­pýblıkalyq bıýdjettiń esebinen 50 mln tekshe metr kóleminde sý bosatyla bastady. Jyldar boıy sýalyp jatqan Áýlıekól, Jalaýly, Shyǵanaq, Qarasý, Shıqyldaq sekildi kólderge kórik kirdi. Al 2009 jyldan bastap bosatylatyn sý­­dyń kólemi 100 mln tekshe metrge jetti.

– Ekibastuz aýyldyq aımaǵynyń jáne Aqtoǵaı aýdanynyń turǵyndary áýelden mal sharýashylyǵymen aınalysady. Bul tóńirekte egin, kókónis ósi­ril­meıdi. Jaıylymǵa sý tambaǵan jyldary halyq qatty qınaldy. Tórt túlik ishetin sý tappaı dala kezip ketetin. Aqyry turǵyndar ózara birlesip, qaýǵa qudyq qazyp, tyǵyryqtan shyǵýǵa májbúr boldy. Endi mine, 2021-2023 jyl­darǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýd­jette kanaldan sý jiberýge qarjy áli qarastyrylmaǵanyn estip, uıqymyz qashty. Sý jibermeýdiń zardabyn tórt jyl tarttyq emes pe?! Úkimet tabıǵı apat­ty qoldan jasaǵaly otyr ma? – deıdi Aqkól aýyldyq okrýgindegi «Ta­bys» sharýa qojalyǵynyń basshysy Manat Alǵambarov.

Kásipkerdiń aıtýynsha, Ekibastuz aýyl­dyq aımaǵy men Aqtoǵaı aýdanyn­daǵy Basqamys, Jolboldy jáne Ja­laý­­ly aýyldyq okrýgteri kenshiler sha­­ha­ryn, Aqtoǵaı aýdanyn et-sút ónim­­­derimen tolyqtaı qamtamasyz etip otyr. Odan artylǵanyn Pavlodar qala­syna, jaqyn ornalasqan aýdandarǵa jetkizedi.

– Eger sý jiberý toqtatylsa, mal ba­sy kúrt azaıady. Demek, óńirdiń azyq-tú­lik qaýipsizdigine qater tónedi. Oblys­tyń aýyl sharýashylyǵy salasy aqsap, ekonomıkaǵa nuqsan keledi. Aqkól-Jaıylma atyraby oblysty qysqy shóp­pen qamtyp otyrǵan ólkeniń biri edi. Bul múmkindiginen de aıyrylatyn sekildi, – deıdi M.Alǵambarov.

Máseleniń mán-jaıyn bilmek bolyp Q.Sátbaev atyndaǵy kanaldyń dı­rektory Ońdasyn Jıenqulovqa habar­lastyq. Ol kanaldan Shiderti ózeniniń tómengi arnasyna sý jiberýge áli kún­ge deıin respýblıkalyq bıýdjetten qar­jy qarastyrylmaǵanyn rastady. De­rek­terge súıensek, 100 mln tekshe metr sýdy bosatýǵa shamamen 2,9 mlrd teńgege jýyq qarjy kerek.

– Ekibastuz aýyldyq aımaǵynyń, Aq­toǵaı aýdanynyń sharýa qojalyq­ta­ry úshin jyl saıynǵy sý jiberý pro­sesi respýblıkalyq bıýdjetten qar­­­­jy­­landyrylatyn. Eldegi ekonomı­ka­lyq jaǵdaıǵa baılanysty aldaǵy úsh jyldyq bıýdjette sý jiberý ja­ıy qaral­­maı otyr. Ekibastuzdyq, aqto­ǵaı­lyq sharýalar bizge habarlasyp, másele kóterýde. 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet áli bekitilgen joq. Jaǵdaıdy retteý úshin suranys jasalýda. Áli oń jaýap alǵan joqpyz. Depýtattar, sharýa qojalyqtary, oblys bıligi máseleden habardar, – dedi O.Jıenqulov.

Kanal dırektorynyń aıtýynsha, byltyr Pavlodar oblysy ákimdiginiń tap­syrysyna sáıkes, jiberilgen sýdyń qaı jerge deıin jetetinin, qandaı áser beretinin anyqtaý úshin arnaıy zertteý jumystary júrgizilgen. Belgili bol­ǵandaı, Ekibastuz aýyldyq aımaǵy men Aqtoǵaı aýdanynyń aýyldyq okrýg­terin tolyqtaı qamtý úshin jylyna 120 mln tekshe metr sý kerek. Sharýa qoja­lyqtary tarapynan da sýǵa degen suranys ósip keledi. Al endi jylda alyp júrgen 100 mln tekshe metr sýdyń ózi arman bolyp qalýy múmkin.

– Kanaldan sý bosatýǵa áli kúnge de­ıin qarjy qarastyrylmaǵany túsi­nik­siz. Qarjy únemdeýdiń joly osy eken dep, myńdaǵan adamdy tirshilik nárin­siz qaldyrý aqylǵa syımaıdy. Áýelde tabıǵı sýmen-aq qysylmaı kún keship kelgen jergilikti halyq Or­ta­lyq Qazaqstandy, ondaǵy óndiris oryn­daryn, aýylsharýashylyq jerlerin qam­tý maqsatynda strategııalyq tur­ǵydan mańyzy zor Ertis-Qaraǵandy ka­na­­lynyń salynýyna qarsylyq ta­nyt­paǵan edi. Sebebi onyń óteýi retinde kom­pensasııalyq sý jiberiletin. Al ony toq­taýdyń zardaby qandaı bolaryn 2000-2004 jyldar naqty kórsetip berdi. Endeshe jıyrma jyl burynǵy qatelikti qaıtalaý bereke bermesi anyq. Jalpy, memleket múddesi úshin bárine kóngen Shiderti boıyn jaılaǵan halyq­tyń qan­daı kinási bar edi?! – deıdi Myrzaǵalı Erǵalıev.

Pavlodarlyq sharýalar jyl saıyn beriletin 100 mln tekshe metr sýdyń kólemin qysqartyp tastaýy múmkin eke­nin alǵa tartýda. Biraq odan ne qaıyr?! О́zen arnasynyń basyndaǵy eldi­ mekenderge sý jetkenimen, sońyn­daǵy sharýalar sorlap qalady. Olar sýdy azaıtpaı berýdi talap etip otyr. «Keler jyly sýsyz qalamyz» dep erte qamdanǵan sharýa­lar osy aptada el Pre­zıdentiniń atyna hat jazdy. Endigi úmiti Aqordada.