Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda anyq jazylǵanyndaı, memlekettik til bireý, ol – qazaq tili. Memlekettik til – táýelsizdikti nyǵaıtýdyń, elimizdiń eldik, halyqtyq sıpatyn saqtap qalýdyń jáne qoǵamdyq kelisimniń eń basty kepili bolyp sanalady.
Til – qaı elde bolsa da qasterli, qudiretti. Qazaqstan – kópultty memleket. Ultaralyq kelisim ózara jarasymyn tapqan tatý elmiz. Ol – dostyqtyń kilti, yntymaqtastyqtyń bastaýy, yrys-berekeniń aldy, ulttyń ári jany, ári ary. Til jaı sóz emes, ómirdiń talaı synynan ótken, óskeleń talaptarǵa sáıkes óristeı túsken tolyqqandy aqıqat desek, jańylmaspyz. Tilsiz qoǵamnyń qandaı túri bolsa da ómir súre almaıdy, ol tildiń ózi qoǵam bar jerde ǵana paıda bolyp, ómir súredi. Demek, qoǵamnan tys, bólek til joq.
Qazirgi tańda «qazaq tilin oqytý», «qazaq tilin úıretý» nemese «memlekettik tildi oqytý» degen sózder qatarlasa aıtylyp júr. Birinshiden, osylardyń arajigin aıyryp alaıyq. «Qazaq tilin oqytý» – balabaqshada, mektepterde joǵary oqý oryndarynda qazaq tili arnaıy oqytylyp, til ǵylymy boıynsha saýatty oqyp, jazýǵa mashyqtanady. «Qazaq tilin úıretý» – tildi múldem bilmeıtin ózge ult ókilderine, sonymen qatar óz ana tilin bilmeıtinderge qatysty júrgiziletin áreket. Bul árekette sóıleýge, aıtqandy túsinip, jazǵandy oqı alýǵa jáne saýatty jazýǵa úıretedi.
«Memlekettik tildi oqytý» degenimiz – memlekettik qyzmetkerlerdiń kúndelikti eńbek qarym-qatynasynda jıi kezdesip otyratyn sózder men resmı is qaǵazdarda qoldanatyn sózderdi, mamandyǵyna qaraı salalyq – kásibı sózderdi úıretý. Saýatty oqyp, jaza bilý úshin grammatıkany qosa oqytý. Memlekettik tildi oqytýdyń taǵy bir ereksheligi, ádebı tildiń normasyndaǵy kónergen sózder, sırek qoldanystaǵy sózder, bir qoldanystaǵy sózder bolyp sanalatyn leksıkalyq elementter, sondaı-aq beıneli, obrazdy frazeologızmder, qarapaıym leksıkaǵa tán tulǵalar, aýyzeki sóıleý stıliniń tildik elementteri qoldanylmaıdy.
Jalpy adam balasy tildi eki túrde úırengen: biri – tabıǵı tildik ortada, ekinshisi – arnaýly uıymdasqan oqý arqyly ıgergen. Ekeýi de tıimdi, ekeýi de til úıretken. Ásirese, tildik ortada til úırený óte tıimdi. Mysaly, búldirshinderdiń tildi orys balabaqshasynda ne aýladaǵy orys balalarymen oınap júrip-aq úırenýi. Áskerı boryshyn ózge ult ókilderimen ótegen aýyl balasy tipti ana tilin umyta jazdap keledi.
Al qazirgi tańdaǵy tildik ortanyń jaıy aıtpasa da túsinikti. Sonda tildiń baǵyn baılap turǵan kim? Buǵan jaýap bireý-aq, ol – ózimiz. Til saıasaty jaıynda kóp aıtylyp, jazylyp keledi. Til úshin jasalyp jatqan sharýalar da az emes. Til úırenem deýshilerge Mádenıet mınıstrliginiń Til komıteti, Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy, A.Baıtursynov atyndaǵy Til ınstıtýty tarapynan qanshama baǵdarlamalar men jobalar jasalýda. Bólinip jatqan qarajat ta qomaqty, alaıda ushy-qıyry joq bir sheńberdi mardymsyz aınalyp, júrip kelemiz. Tilimizdi tańdaıymyzǵa qondyryp, sanamyzǵa sińirip, júregimizge jattatyp beretin ne ózi joq, ne kóleńkesi joq bir qudiretti kúshti izdep júrgen sııaqtymyz.
Memlekettik tildi ómirdiń barlyq salasynda qoldanyp, aıasyn keńeıtý jolynda árbir azamat óziniń azamattyq mindetin atqarýǵa tıis. Ol úshin til bilýdi maqsat tutyp, aldyna talap qoıyp, aıryqsha kóńil bólip, aıanbaı eńbektense, memlekettik tildi meńgereri anyq. Tildi oqyp-úırenip sertıfıkat alǵan qyzmetkerlerimizden jarty jyldan soń taǵy test jumysyn alsaq, bilim kórsetkishi aldyńǵy deńgeıinen tómen bolyp shyǵady. Nege? Sebebi alǵan bilimin is júzinde qoldanbaıdy. Mekemelerde memlekettik qyzmetshiler is qaǵazdaryn memlekettik tilde ózderi resimdemeıdi. Aýdarmashyǵa arta salady. Nege? Sebebi basshy tarapynan ár qyzmetshi óz qujatyn ózi rásimdesin degen talap qoıylmaıdy. Mekemelerdegi lezdeme, jınalys, keńester memlekettik tilde ótpeıdi. Nege? Sebebi ujymdaǵy birdi-ekili ózge ult ókilderi túsinbeıdi. Osylaısha, synyqqa syltaý tabylyp, tilimizdi tıisti bıigine shyǵara almaı kelemiz.
Til máselesi Ata zańymyz ben Til zańynda taıǵa tańba basqandaı anyq ta aıqyn jazylǵan. Endi bizge qandaı zań, qandaı qaýly kerek? Qolymyzdaǵy bar múmkindikti paıdalana almaı otyrmyz jáne oǵan tek ózimiz ǵana kinálimiz. Keńes zamanynda sanamyzǵa sińip qalǵan quldyq psıhologııadan qutyla almaı kelemiz. Úlken bolaıyq, kishi bolaıyq áli kúnge aýyz toltyryp, assalaýmaǵaleıkýmniń ornyna «prıvetimiz» ońaı. Ákeshim degenniń ornyna «batıa» degenimiz ońaı bolyp tur, eń bastysy, tilimizdi syndyryp, júrekterimizdi jylytqymyz kelmeıdi.
Memlekettik qyzmetshiler bir-birimen qazaq tilinde sóılespese, qyzmet barysynda kúndelikti is qaǵazdaryn ózderi memlekettik tilde rásimdeýge mashyqtanbasa jáne ol basshy tarapynan udaıy qadaǵalanbasa, qoǵamda, ujymda tilge degen qajettilik bolmasa, qaıtip tilimizdi tuǵyryna qondyramyz? Sondyqtan, eń áýeli, Qazaqstannyń ár azamaty qaı ult bolsyn, óz ana tilin bilýdi ózinen bastasa eken degen usynysym bar.
Búgingi tilimiz keshegiden, erteńgi tilimiz búgingiden áldeqaıda artyq bolsyn, aǵaıyn! Ult aınasy – tilimizdi qadirlep-qasterlep, halyqqa adal eńbek etip, tilimizdiń týyn jyqpaı, bıik ustap, til máselesin kóterýge atsalysaıyq!
Qarataı TО́LEKEEV,
Aqmola oblystyq oqý-ádistemelik ortalyǵynyń basshysy