Tozǵan jerde tolymdy tabys bolmaıdy

Osydan segiz jyl buryn Býrabaı baýraıyndaǵy Qoıandy aýylyna Shyǵys Qazaqstan oblysynan kóship kelgen Qazbek Ahmetov búginde tórt qubylasy teń, órisi malǵa tolǵan, bosaǵasyna bereke baılanǵan otbasy. Kýrortty aımaq­taǵy Qoıandy aýyly ótpeli kezeń­niń ók­pek jeline shydaı almaı, sońǵy qazy­ǵyn sýyrýǵa shaq qalǵan. Aldymen kásip izdep jastar ketti, keıin týǵan jerin qımaı-qımaı egde adamdar da kósh basyn oblys ortalyǵy men Nur-Sultan qalasyna burǵan. Túgin tartsa maıy shyǵatyn jerdiń ıgiligin kórý úshin belsendi jumys isteýi kerek edi. Bálkim, osy bir qasıet kemdik etken shyǵar. Al jańa qonysty jatyrqamaǵan Qazbek Nursaıynuly bolsa, 2018 jyly «Sybaǵa» baǵdarlamasy boıynsha 50 mln teńge nesıe alyp, sonaý Chehııadan ónimdiligi mol, asyl tuqymdy iri qara mal satyp ákeldi.

Qunarly topyraqta jaıqalǵan jasyl shalǵyn Chehııadan artyq bolmasa kem emes shyǵar. Taza qandy, asyl tuqymdy mal kirpııaz, kinámshil bolady dep estigen. Mal túgil adamnyń ózi kórgende kórkine kózi toımaıtyn Býrabaı baýraıy nege jaqpasyn, jaqty. Bul kúnde táp-táýir jersinip ketti. Túlikti óz tóli esebinen ósirýdi murat tutty. Áýeli mal basyn birshama kóbeıtip baryp, bıyl taýarly sút fermasyn ashty. Asyl tuqymdy sıyrlardyń súti bulaqtaı eken. Jergilikti, tuqymy azǵan maldyń jelinine munsha sút bitpes edi. Sheteldik iri qara mal qymbat bolǵanymen, malsaq qaýymnyń beınetin aqtaıtyn túri bar. Bir jaqsysy, mal azyǵyn satyp almaıdy, ózderi egedi, ózderi shabady. Eger satyp alsa, súttiń ózindik quny qym­battap ketýi kádik. Bir dátke qýaty, taý eteginde shabyndyq jer kólemi shaǵyn­daý bolǵanymen, ózge óńirlerge qaraǵan­da ónimi kól-kósir.

«Qoıandy» agrosharýashylyǵynyń basshysy Qazbek Ahmetovtiń endigi armany – mal basyn 250-ge jetkizý. Kúsh-qýaty qaptal jetip tur. Jetpeıtini jaıylym ǵana. Ishteı eseptep kórse, 2 myń gektarǵa jýyq shabyndyq jáne jaıylymdyq jer kerek eken.

Qısynǵa kelmeıtin bir gáp, jaıylym men shabyndyq jerdiń azdyǵy. Bylaı qarasańyz, oblysta jer jetkilikti. Jer qory 14 mln 600 myń gektardy quraıdy, onyń 10 mln 800 myń gektaryn aýyl sharýashylyǵy maqsatynda paıdalanýǵa ábden bolady. Bylaısha aıtqanda, oblys aýmaǵynyń 74 paıyzy eginshilik pen jaıylymǵa jaramdy. Endi myna bir jaıǵa nazar aýdaryńyz, jyl basynda ǵaryshtyq monıtorıng arqy­ly aýyl sharýashylyǵyna paıdalaný­ǵa jaramdy jerdiń 1 mln 500 myń gektary bos jatqandyǵy anyqtalǵan. Al Qazbek Nursaıynuly tárizdi sharýa qojalyqtary mal basyn kóbeıtý úshin toqymdaı jer taba almaı júr.

Sál kóńil tarazysyna salyp topshy­lasaq, onyń bir sebebi, ótpeli kezeńde burynǵy astyqty alqaptardy ıgere almaı, tozdyryp alýymyzǵa baılanys­ty syńaıly. Aramshóp basqan astyq­ty alqaptar da, kópjyldyq ekpe shóp te kútimsizdiktiń saldarynan qulazyp qaldy. Sharýashylyq basshylary en­digi arada az jerden kóp ónim alýǵa umtylý­da. Ol alqaptardy burynǵy deńgeıine jetkizý úshin, odan da jaqsartý úshin ty­ńaıt­qysh qajet.

– Topyraqtyń qunarlylyǵy – basty másele. Tyńaıtqysh baǵasy qymbat, – deıdi Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akademııasynyń akademıgi Ábiljan Qusaıynov, – biz jergilikti jerde qal­dyq­tardy tyńaıtqysh retinde paıdalanýdy oılastyrdyq. Máselen, kómir kúli negizinde jańa tyńaıtqysh shyǵaryp, ony agrobıonat dep atadyq. Úsh birdeı patentimiz bar. Biraq ókinishke qaraı, óndiriske engize almaı otyrmyz.

Osyndaı qadaý-qadaý, tıimdi is ońy­nan oralmaǵan soń tozǵan jerdiń topy­­raǵyn tolyq qunarlandyra almaı otyr­myz. Bul eń aldymen aq adal eńbe­gimen órisin malǵa toltyrǵysy kelip otyrǵan Qazbek Nursaıynuly tárizdi sharýalardyń qolyn baılaýda.

Qazir sharýashylyqta 15 aýyl turǵy­ny jumys istep, nápaqa taýyp otyr. Syrt­tan kelip jumys isteıtinder úshin qustyń uıasyndaı jyp-jyly jataq­hana salyp bergen. Tóńirektegi aýyldar­dan qatynap jumysqa ornalasýǵa tilek bil­dirgender de az emes. О́ıtkeni munda eńbek­aqy tolymdy ári turaqty, jumys­shy­lar­­dyń áleýmettik-turmystyq jaǵ­daıy jasal­ǵan. Kásipkerdiń ózi bolsa, áli de jumys kóziniń bar ekenin, ásirese maý­symdyq jumys kezinde adam qoly­nyń jetpeı jata­tyndyǵyn aıtyp qynjylady.

Aqmola oblysy