Mańǵystaý aýdanynyń ortalyǵy – Shetpe aýylynda qazir ekologııalyq másele ýshyǵyp tur. Batysy men shyǵysynan qaptaǵan karerler, soltústiginen áý basta aýyl turǵyndary úshin salynǵan, qazir munaı mekemeleriniń de qaldyq sýlary quıylatyn qaýipti káriz sýy orny, ońtústiginen sement zaýyty aýyldyń kúnin bir ýys qylǵandaı qysyp, ekologııasyn birneshe jyl boıy búldirýdeı-aq búldirip keledi.
Tórt taraptan qýsyra túsken bul nysandardyń árqaısysy týraly keńirek baıandaýǵa bolady, óıtkeni «ketpenniń eki ushy bar» degendeı, áleýmettik-ekonomıkalyq turǵyda paıdaly bolǵanmen, aýyldyń ekologııasyn buzyp, halyqtyń densaýlyǵyna zııan tıgizetin bolsa – qaı jaǵy tıimdi? Ekonomıka, álde halyq densaýlyǵy? Eń basty qundylyq – adam sanalǵanmen, daýly másele osy suraqqa tirelgende qaıyrlap qalyp tur... Adamdar densaýlyqtan, túptep kelgende ómirden aırylyp jatsa ekonomıka kimge qyzmet etpek?
Shetpedegi qıyrshyq tas shyǵaratyn karerlerden shyqqan shań shetpelikterdiń muńy men «jyryna» aınaldy. Aýyl turǵyndary on-on bes jyldan beri aýyl ústin ala shań etken karerlerge qatysty suraqty turaqty kóterip keledi. Biraq áli sheshimin tabar emes. Shetpelikterdiń muńy – muń, óıtkeni aýyl mańynda tas óndirý baǵytyndaǵy sharýalarmen aınalysatyn bir emes bildeı 28 kásipkerlik nysan tirkelgen. Qazirgi tańda ártúrli sebeptermen olardyń barlyǵy birdeı jumys jasap turmaǵanmen, jumys kórigin qyzdyrǵan 20-ǵa tarta karerdiń zardaby Shetpe aýylynyń ústin ala shańǵa kómip, ekologııalyq másele týyndatýǵa jetkilikti.
Shań álde «nan»?
Jaqynda Mańǵystaý oblystyq ekologııa departamentinde Qazaqstan Respýblıkasy Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi «Adaldyq alańy» jobalyq keńsesinde ótken basqosýda aýdan turǵynynyń osy taqyrypty qozǵaǵan aryzy qaraldy.
Aryzdanýshy qıyrshyqtas shyǵaratyn karerlerdiń jumysyn synǵa alyp, sonyń biri «Baı-Beg» JShS zańdy belshesinen basyp otyrǵanyn alǵa tartty. Karerlerdegi shań sorý, sý sebý, kógaldandyrý jumystaryna kóńili tolmaǵan aýdan turǵyny «jaǵdaı osylaı jalǵasa berse, Shetpe shańǵa kómiletin túri bar, qıyrshyq tas óndirýshi kásipkerler ekologııalyq talaptardy saqtamaı otyr» dedi.
Kásipkerler tarapynan turǵyn talabyna beriler jaýap ta daıyn bolyp shyqty. Synǵa ilikken «Baı-Beg» JShS dırektory Jumabaı Ádilbekov, jarylys bolmasa ónim alý múmkin emes ekenin aıtady. Oǵan berilgen kenoryn 2007 jyldan beri jumys istep keledi jáne aýyldan 20 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Jarylys jumystary kezinde shań kóteriletinin moıyndap otyr. Kóterilgen shańnyń normadan asqandyǵyn rastaıtyn arnaıy zerthananyń qorytyndysy joq. Kóterilgen shańdy turǵyndar sýretke túsirip, áleýmettik jelilerde qyzý talqylaǵan.
– Biz, kásipkerler, halyq jaýy emespiz. Meniń tarapymnan zań buzýshylyq oryn alǵan bolsa, naqty dálel keltirsin. Men de osy óńirdiń týmasymyn. Halyqqa jumys berip, bıýdjetke salyq tólep otyrmyn. Syrtymyzdan aıtylyp jatqan áńgimeniń sheti joq. Biz «kórgensiz kásippen» aınalysyp otyrǵan joqpyz. Eger de shań ýly bolsa, hımııalyq qosyndysy bar ma?! Halyq naqty qaıda jáne qalaı ýlanyp jatqandyǵy jóninde dálel keltirsin. Naǵyz ýly dep munaı jáne hımııany aıtýǵa bolady. Barlyq ekologııalyq máselelerdi shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerine, ásirese karerlerdegi jumystarǵa ysyryp tastaý durys emes. Búginge deıin zalal keldi, úılerdiń terezesi syndy, anaý-mynaý dep shaǵym aıtqan aýyl turǵyndary bolǵan joq, – deıdi ol.
Kásipkerdiń aıtýynsha, «halyqtyń talaby barynsha oryndalýda. Qosymsha qarjy shyǵaryp uńǵyma qazdyryp sýmen shańdy basý jumystary únemi júrgizilýde. Burynǵydaı shyǵyp jatqan shań kóp emes. Sonymen qatar karerdegi jumystar kúndiz júrgiziledi, túnde jumys istep turǵan karer joq. Jolǵa sý sebilip otyr, qosymsha tehnıkalar satyp alynǵan. Asfalt tóseý máselesi jolǵa qoıylǵan. Ákimdik tarapynan jasalǵan usynysqa sáıkes, tal egý de josparda bar».
Al jarylys jumystarymen kelisimshart negizinde arnaıy «Vzryz tehnologııa» degen mekeme aınalysady. Iаǵnı, jarylys jumystary shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń tapsyrysy negizinde júzege asyrylady. Ekonomıkalyq turǵyda kásipkerlerge tıimsiz tustary kóp. Biraq soǵan qaramastan halyq úshin eshteńeden aıanbaımyz degen kásipker, halyq pen jergilikti atqarýshy organdar tarapynan qoıylǵan barlyq talaptardy tolyqqandy oryndaý úshin ýaqyt qajettigin aıtady.
– Qazirgi ýaqytta karerdegi jumystardy basqa aýmaqqa kóshirýdiń ózi ońaıǵa soqpaıdy. Sebebi daıyn turǵan ınfraqurylym joq. Temirjol, toq, sý, asfalt sııaqty máseleler sheshilmeı shaǵyn jáne orta bıznes shyǵynǵa belshesinen batady. Qazirdiń ózinde karerlerdi kóshirip jiberse asfalttyń joqtyǵynan aýyr tehnıkalar qara jolmen júrýge májbúr bolady, al kúnine árli-berli 100-den astam tehnıka shebin tasymaldaıtyn bolsa, baıaǵy shań taǵy da kóteriledi, – deıdi mamandar. Shańnyń daýyna baılanysty Shetpeden jyraqqa kóshirilgen eki karerdiń jaıy máz emes – birinshiden, ınfraqurylym joq bolsa, ekinshiden, Shetpege ornaǵan «aqyrzaman» qazir aıdaladaǵy maldy aýyldardyń basyna kóship qondy.
Qysqasy, túıini tarqamaǵan problema áli jetip artylady. Basqosýda Mańǵystaý aýdany ákiminiń orynbasary A.Aqqulov kásipkerdiń sózimen kelise almaıtynyn aıtyp, shańnyń baryn joqqa shyǵarmady. Sý sebilgenimen tez keýip ketedi, sebebi kún áli jyly.
Tipti aýyl turǵyndary atynan sóz saptaǵan S.Tórebaevtyń aıtýynsha, qurylǵan komıssııa túngi mezgilde karerge baryp túsirgen shańnyń kóterilgenin rastaıtyn beınetúsirilim bar eken. Sheshimi taptyrmaǵan daýly máselege oraı kásipker tyǵyryqtan shyǵýdyń joly retinde karerdiń jumysyn qadaǵalap otyratyn arnaıy sezbek (datchık) ornatý jóninde usynys aıtty. Qarjylandyrý kózin birlesip sheshýge shaqyrdy. Al «Adaldyq alańy» jobalyq keńsesiniń tóraǵasy Á.Manov arnaıy mobıldi beketter salý qajet degen oıyn jetkizip, «sonda ǵana karerler máselesinde qalyń núkte qoıylady» degen ýáj aıtty. Turǵyn tarapynan túsken aryz negizinde óńirlik ekologııa departamenti «Baı-Beg» JShS ústinen jospardan tys tekserý júrgizbek.
Baıqaǵanymyzdaı, Shetpedegi karerlerge qatysty másele yzy-qıqy, al ekologııalyq ahýal alańdatarlyq.
– Halyqtyń densaýlyǵy da, aýyl ekologııasy da ózgerip barady. Turǵyndardyń aýylda turǵan soń azyn-aýlaq mal ustaıtyny belgili, al sońǵy jyldary qoldaǵy qozy-laqtyń órisi tarylyp, jutańdanyp barady. Baıaǵy qaýǵadaı jýsandar qazir tobyqtan aspaıtyn tomashaǵa aınaldy – bastaryn kótermeı jatyp qara tastaı bolyp shógip qalady. Shetpelikter arasynda tamaǵym aýyrady deıtinder kóp, keshegi indet kezinde birqatar soqtaldaı azamattar az kún tamaǵy aýyryp, o dúnıege attanyp kete bardy. Olardyń mezgilsiz ajalyna indetpen birge aýyldaǵy ekologııalyq ahýal sebep bolǵan bolar, kim bilgen, ony eshkim aıta almaıdy. Shetpedegi qazirgi tańdaǵy eń basty másele – osy karerlerge, olardan kóterilgen shańǵa, jalpy ekologııaǵa qatysty bolyp tur, al jumyssyzdyq, ózge de áleýmettik máseleler ózge aýdandarǵa da tán nárseler ǵoı, – deıdi aýyl turǵyny, osy máselelerdi udaıy kóterip júrgen azamat Amalbek Imash.
Sonymen, máseleni kim, qalaı, qashan sheshpek? Kásipkerler aýyldyń áleýmettik máselesine kómektesip, aýyl turǵyndaryn jumyspen qamtyp otyrǵanyn aıtýda. Demek, kásipkerlerge salsaq, turǵyndar úshin shańdy nemese «nandy» tańdaý qalyp tur...
Al óńirdegi ekologııa departamenti óz quziretine saı belgilengen kólemde aıyppul salǵanmen ol máseleni túpkilikti sheshýdiń joly emes. Kerisinshe, nysandar aıyppuldy óteımin dep jantalasa jumys qýatyn arttyrǵanda shańnyń da ekpini men kólemi artyp shyǵa keledi. Tek zańǵa saı belgilengen AEK kóleminde aıyppul salmasa, nysandy jaýyp tastaý nemese qonysyn ózgertý syndy sheshimder alýǵa bul departamenttiń qaýqary joq eken. Atalǵan departamentti qazirgi tańda týyndap otyrǵan máselede eki ortada qalyp otyr deýge bolady.
Negizgi sheshimdi alyp, isti tyǵyryqtan shyǵarýǵa belsendi áreket etetin – jergilikti bılik. Alaıda jergilikti bılik ókilderi kásipkerlerdi kinálap, halyqqa «jaqsyatty» kórinýge tyrysqan «oıyn» oınap otyrǵan syndy, áıtpese áý basta kásipkerlerge jerdi bergen kim? Mańǵystaý oblystyq jer qatynastary basqarmasy men Mańǵystaý aýdandyq ákimdigi emes pe? Búginde «qaı jeńgeniń meniki» degendeı oınaqshyp otyrǵan ákimdiktiń máseleni birjolata sheship, daýlasqan eki taraptyń tirelgen tyǵyryǵynan alyp shyǵatyn joldy usynýǵa qaýqary jeter emes. Endi qaıtpek kerek – biraq bul máseleni sheshýge tyrysqan bılik oryndary baıqalmaıdy, aldyna barǵandy sydyrtpa jaýappen shyǵaryp salyp ýaqyt sozyp keledi. Al halyqtyń shýlaýyna eti ólip, qulaǵy úırengen Shetpedegi sement zaýyty da, karerler de shańyn burqyratyp óz jumystaryn qarqyndy júrgizip keledi. Quddy «ıt úrip, kerýen kóshediniń» keri.
Sonymen, ákimdik, kásipkerler men ózge de quzyretti oryndar arasynda birine biri siltep, birine biri laqtyrý arqyly qaqpaqylǵa aınalǵan turǵyndar talaby – Shetpedegi karerlerden kóterilgen shań máselesi – óte ózekti de ótkir másele. Halyq bıliktiń jumys jasaýyn talap etip, ekologııa, prokýratýra jáne taǵy basqa ýákiletti organdardan karerlerdegi shań máselesin qadaǵalaýdy surap otyr.
Mańǵystaý oblysy