Otbasyndaǵy álimjettikti boldyrmaý mańyzdy

Zorlyq-zombylyq aýyzdyqtalady

Otyrysqa qatysqan depýtattar «Ot­basylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl týraly»  zań jobasyn birinshi oqylymda qabyldady.  Zań jobasy otbasylyq-turmystyq zorlyq-zom­bylyqqa qarsy is-qımyl jónindegi mem­lekettik saıasattyń quqyqtyq, áleý­mettik, ınstıtýsıonaldyq jáne uıym­dastyrýshylyq negizderin jetildirý maqsatynda ázirlendi. Atalǵan zań jobasy arqyly saladaǵy memlekettik saıasatty iske asyrýdyń quqyqtyq tetikterin retke keltirý; uǵymdyq apparatty keńeıtý; quqyq buzýshylardyń zorlyq-zombylyq jáne agressııalyq minez-qulqyn ózgertý úshin psıhologııalyq jaǵynan túzetý baǵdarlamasynan ótý arqyly quqyq buzýshylardy qaıta áleýmettendirý jóninde sharalar engizý; quqyq buzý­shylarǵa qatysty qorǵaý nusqamasyn shyǵarý kezinde polısııanyń olardy baqy­laý jónindegi quzyretin kúsheıte otyryp, ýákiletti memlekettik organdardyń quzyretterin naqtylaý eskerilgen. Odan bólek zardap shekkenderdiń quqyqtary men qaýipsizdik kepildikterin bekitý, osy saladaǵy zańnamanyń saqtalýyn qoǵamdyq baqylaý máselelerin retteý, otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl salasyndaǵy aqparatty, statıstıkalyq derekterdi jınaýdy, óńdeýdi jáne taldaýdy kózdeıtin statıstıkalyq monıtorıng engizý, zardap shekkenderdiń qorǵalýǵa, áleýmettik kómekke jáne basqalarǵa quqyqtaryn bekitý usynylady. Jumys barysynda depýtattar zań jobasynyń jekelegen normalaryn naqtylaıtyn jáne mazmunyn jaqsartatyn túzetýler engizdi.

Zań jobasy boıynsha baıandama ja­saǵan Májilis depýtaty Irına Ýnjakova Qazaqstan Respýblıkasynyń «Turmystyq zorlyq-zombylyq profılaktıkasy týraly» qoldanystaǵy zańyn taldaı kele, 2009 jyldan beri engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlarǵa qaramastan, eli­miz­de otbasylyq-turmystyq zorlyq-zomby­lyqtyń aldyn alý múmkin bolmaı turǵanyn jetkizdi.

«Munyń sebepterine úńiletin bolsaq, «Turmystyq zorlyq-zombylyq profılaktıkasy týraly» degen ataýyna qaramastan, qoldanystaǵy zań normalary kóbine bolǵan oqıǵalar men solardyń saldaryn anyqtaýǵa baǵyttalǵan. Máselen, turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý sharalaryn tek polısııa ǵana, onyń ústine zorlyq-zombylyq kór­set­ken adamdarǵa qoldanady. Ekinshiden, tur­mystyq zorlyq-zombylyq faktileriniń statıstıkalyq esebi men monıtorıngi júıege qoıylmaǵan. Al bul óz kezeginde qoǵam bolyp kúresip júrgen áleýmettik álimjettiktiń naǵyz zardabyn túsinýge múmkindik bermeıdi. Sol sebepti de biz qazir jaǵdaıdyń qandaı deńgeıde ekenin baǵalaı almaı otyrmyz. Ol múmkin aldyn alýǵa bolatyn bastapqy kezeńde bolar, álde jaǵdaı qatań sharany qajet etetindeı ýshyǵyp turýy múmkin», dedi I.Ýnjakova.

Sondaı-aq depýtat qoldanystaǵy zań boıynsha máseleni sheshýde ortalyq memlekettik organdardyń, quqyq qorǵaý organdarynyń jáne qoǵamnyń róli naqtylanbaǵanyn aıtady.

«Otbasynda zorlyq-zombylyqty boldyrmaý jónindegi barlyq jaýapkershilik pen aýyrtpalyq zańda ishki ister organdaryna júktelgen. Al basqa ortalyq organdardyń profılaktıka sýbektileri retindegi róli vedomstvoaralyq ózara is-qımylǵa resmı qatysýmen ǵana shekteledi. Onyń ústine organdar arasyndaǵy ózara baılanysty júzege asyrý men úılestirýdiń quqyqtyq tetigi rettelmegen», dedi baıandamashy.

Jańa zań jobasy otbasylyq-tur­mys­tyq zorlyq-zombylyqpen kúreste mem­lekettik basqarý organdary men qoǵamdyq ınstıtýttardyń, onymen qosa tikeleı azamattardyń da barynsha ju­myl­dyrylýyn jáne ózara tıimdi baı­lanys ornatýyn kózdeıdi. Jobada áleý­mettik salany qamtıtyn barlyq mınıstr­likterdiń ár kezeńdegi quzyreti naqty kórsetilgen.

«Atap aıtqanda, aqparattyq-aǵartý ju­mys­taryn uıymdastyrý, quqyqtyq kómek kórsetý, vedomstvolyq statıstı­ka­lyq esepti júrgizý, salalyq mamandardyń biliktiligin arttyrý, turmystyq zorlyq-zombylyq faktilerin anyqtaý jáne den qoıý, medısınalyq-áleýmettik ońaltý qyzmetteriniń qoljetimdiligin qam­tamasyz etý jáne ózge de normalar qam­tylǵan. Sonymen qatar ishki ister or­gandarynyń jumys formatyn óz­gertý úshin zańnamalyq turǵyda jaǵ­daı jasaldy. Zań jobasynda polısııa organdarynyń erte aralasýy, ıaǵnı bu­rynǵydaı turmystyq zorlyq-zomby­lyqtyń jolyn kesýde málimdemelik qaǵı­dattan aldyn ala anyqtaýǵa kóshý týraly normalar bar», dedi I.Ýnjakova.

Osylaısha tipti áleýmettik jelidegi turmystyq zorlyq-zombylyq qaýpi týraly jazbanyń ózi polıseılerdiń nazaryn aýdarýy múmkin. Zań jobasy bo­ıynsha otbasylyq janjal shyǵarǵandarǵa 30 kún boıy jábirlenýshimen kezdesý nemese baılanysqa shyǵýǵa tyıym salynýy múmkin. Odan bólek, endi otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq týraly biletin úshinshi tulǵalar da áreket ete alady. Bul arqyly depýtattar mańyzdy máselege qoǵamnyń aralasýyna múmkindik bermek. Jańa zań jobasy otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqty barlyq jaýapty organdardyń jumysyn úılestire otyryp, qoǵam bolyp joıýdy kózdeıdi.

Statıstıkaǵa toqtalsaq, bıylǵy 8 aıda quqyq qorǵaý organdaryna turmystyq zorlyq-zombylyq belgileri boıynsha 130 myńǵa tarta shaǵym kelip túsken. Onyń 2,5 myńy boıynsha qylmystyq is qozǵalǵan, al 30 myńǵa jýyǵy ákimshilik is sanatyna jatqyzylǵan. Al qalǵan jaǵdaılarda jábirlenýshiler shaǵymnan bas tartqandyqtan tıisti sharalardy qoldana almaǵan. Bul týraly otyrys­ta Ishki ister vıse-mınıstri Alekseı Kalaıchıdı málimdedi. Jalpy, pandemııa kezinde otbasyndaǵy álimjettik 25 paıyzǵa kóbeıgen.

Májilis Spıkeri Nurlan Nyǵmatýlın otbasynda jábir kórsetýshiniń zań talaptaryna saı jaýap berýin qolǵa alý kerektigin basa aıtty.  

«Meniń bilýimshe, otbasynda zorlyq-zombylyqtyń bar-joǵyn baǵalaý talaptaryn Ishki ister mınıstrligi halyqty áleýmettik qorǵaý, densaýlyq saqtaý jáne bilim berý salasyndaǵy ýákiletti organdarmen birlesip aıqyndaıdy. 2014 jyly qabyldanǵan birlesken buıryq bar. Ony búgingi kúnge saı ári zań jobasynyń normalaryn eskere otyryp qaıta qarap, zańnamalyq aktilerdiń quqyqtyq qoldaný tájirıbesi túsinikti bolýy úshin jańa birlesken buıryq shyǵarý qajet», dedi N.Nyǵmatýlın. 

Otyrysta «Qazaqstan Respýblı­kasy­nyń keıbir zańnamalyq aktilerine otba­sylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa qar­sy is-qımyl máseleleri boıynsha ózge­rister men tolyqtyrýlar engizý tý­raly» zań jobasy da birinshi oqylym­da qabyldandy. Ol qoldanystaǵy zańna­ma­lyq aktilerdi «Otbasylyq-turmystyq zor­lyq-zombylyqqa qarsy is-qımyl tý­ral­y» zań jobasyna sáıkes keltirýdi kóz­deıdi.

Sheneýnikke syılyq berýge bolmaıdy

Jalpy otyrysta palata depýtattary sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha qujatqa Senat engiz­gen tolyqtyrýlarmen kelisti.

«Qazaqstan Respýblıkasynyń keı­bir zańnamalyq aktilerine sybaılas jem­qorlyqqa qarsy is-qımyl máseleleri bo­ıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn Parlament Májilisi 2020 jylǵy 3 maýsymda maqul­daǵan. Senat engizgen ózgerister Má­jilis maquldaǵan zań jobasynyń tujy­rym­­damasyn ózgertpeıdi jáne maz­munyn nasharlatpaıdy. Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksinen túzetýlerdi alyp tas­taý – osy kodekske jeke zańmen ǵana ózgerister nemese tolyqtyrýlar engizýdi talap etetin normanyń 2020 jylǵy 1 shil­deden bastap kúshine enýine baıla­nysty. Bas komıtettiń otyrysynda ke­lip túsken ózgerister jan-jaqty qa­raldy. Osyǵan oraı Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıteti Senat engizgen ózgeristermen kelisýdi usynady», dedi depýtat Janat Jarasov.

Zań jobasynyń negizgi mindeti – sybaılas jemqorlyq kórinisteriniń júıeli túrde aldyn alý jónindegi qosymsha shara­lardy engizý. Atap aıtqanda, memle­kettik qyzmetshige quny qandaı da bol­syn syılyqtar syılaýǵa tyıym belgi­lenedi. Sondaı-aq ózine sybaılas jemqor­lyq shekteýlerin qabyldaıtyn adam­dar­dyń otbasy múshelerine materıaldyq syı­lyqaqy, syılyqtar nemese kórsetiletin qyzmetter qabyldaýǵa tyıym engiziledi.

Sondaı-aq depýtattar «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń keıbir zańnamalyq akti­lerine salyq salý jáne ınvestısııalyq ahýal­dy jetildirý máseleleri boıynsha ózge­ris­ter men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn ekinshi oqylymda ma­quldady.

Zań jobasy negizinde Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń 28 zańnamalyq aktisine salyq júıesin reformalaý, salyqtyq jáne kedendik ákimshilendirýdi jetildirý, ınvestısııalar tartýdy yntalandyrý, bıznes ortany damytý, tarıftik saıasatty jáne monopolııaǵa qarsy retteýdi jetildirý boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý kózdelgen. Salyq salýdy jaqsartý maqsatynda kópqabatty turǵyn úılerge salynatyn jer salyǵyn alyp tastaý men jeke tulǵalar, jeke turǵyn úı menshik ıeleri úshin jer sa­lyǵy men múlik salyǵyn biryńǵaı múlik salyǵyna biriktirý usynyldy. Iаǵnı eki salyq bir tólemmen tólenetin bolady. Sondaı-aq zań jobasynda jeke tul­ǵa­lardyń kólik quraldaryna arnalǵan sa­lyqty tóleýin salyqtyq kezeńniń 31 jeltoqsanynan keıingi jyldyń 1 sáýirine aýystyrý jáne basqa da ózgertýler men tolyqtyrýlardy engizý qarastyrylǵan.

Sonymen qatar Parlament Máji­lisiniń jalpy otyrysynda «2014 jylǵy 29 mamyrdaǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa ózgerister engizý, sondaı-aq jekelegen halyqaralyq shart­tardyń qoldanysyn ózgertý jáne toqtatý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy maquldandy.

Pandemııa saldary alańdatady

Otyrys sońynda Məjilis depýtattary memlekettik organdar basshylaryna depýtattyq saýaldar joldady. Nur Otan fraksııasynyń atynan saýal jol­daǵan Záýresh Amanjolova korona­vırýs juq­tyrǵan jáne indetten qaıtys bolǵan medısına qyzmetkerlerine ótema­qy­nyń ýaqtyly tólenbeýine baılanysty máseleni kóterdi. 

«Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń má­limeti boıynsha 22 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha 12 830 medısına qyz­metkeri koronavırýs juqtyrǵan. Al Eń­bek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstr­liginiń kúndelikti monıtorıngine sáıkes, dál osy kúni Densaýlyq saqtaý mınıstr­liginen barlyǵy 2 475 ótinim kelip túsken, bul indet juqtyrǵandardyń 19 paıyzy ǵana. Memleketten tólemdi tek 1 830 adam alǵan, ıaǵnı naýqastardyń jalpy sanynyń 14,3 paıyzy. Qaıtys bolǵan medısına qyzmetkerleriniń otbasylaryna tıesili tólemder tolyqtaı berilmegen. Máselen, 197 medısına qyzmetkeri qaıtys bolǵan, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginen tólemge tek 38 ótinim kelip túsken, bul barlyq zardap shekken qyzmetkerlerdiń tek 19,2 paıyzy, solardyń ishinde 25 qyzmetkerdiń otbasyna, ıaǵnı 12,7 paıyzyna ǵana ótemaqy berilgen», dedi Z.Amanjolova.

Depýtat bes aıǵa sozylǵan nátıje­siz jumysqa shúılikti. Jaýapty mınıstr­likterdegi qyzmetkerlerdiń baıaýly­ǵynan Prezıdenttiń tapsyrmasy der kezinde oryndalmaı jatqany eskertildi. Z.Amanjolova bul máselelerdiń Den­saýlyq saqtaý men Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrlikteriniń áreket etý jáne ózara is-qımyl algorıtm­derin ýaqtyly pysyqtamaýynan týyn­dady dep esepteıdi. Sondyqtan depýtat Úkimet basshysynan isti jeke baqy­laýyna alyp, vırýs juqtyrǵan jáne indetten qaıtys bolǵandardyń otbasyna ýaqtyly áleýmettik tólemder boıynsha memlekettik mindettemelerdiń sózsiz oryndalýyn qamtamasyz etýdi surady.

Májilis Spıkeri óz kezeginde bul máseleniń Densaýlyq saqtaý mınıstri Alekseı Soıdyń qatysýymen Májiliste qaralatynyn málimdedi.

«Medısına qyzmetkerleri óte qıyn jaǵdaıda jumys istedi. Qaýiptiń aldyńǵy shebinde turdy. Keıbireýiniń densaýlyǵy nasharlap, keıbir dárigerler qaıtys boldy. Osy baǵytta dárigerlerdi qoldaý sharalary tıisti deńgeıde oryndalmaǵan. Mınıstrdi shaqyrtyp, Nur Otan fraksııa­sy osy máselelerdi qarastyratyn bolady», dedi Májilis Tóraǵasy.

«Aq jol» partııasynyń depýtattary Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev pen Densaýlyq saqtaý mınıstri Alekseı Soıǵa joldaǵan saýalynda medısınalyq mekemelerdegi qaldyqtar máselesine toqtaldy. Depýtattar epıdemııalyq jaǵdaıdyń turaqsyz kezinde qorǵanysh kıimderi, shprıs, bınt, maska sekildi qaldyqtardyń tıisti jolmen joıylmaýy qoǵamǵa úlken qaýip tóndiretinin eskertti.

«Qazaqstanda halyqaralyq talaptarǵa saı medısınalyq qaldyqtardy epıde­mııalyq qaýiptilik dárejesi (barlyǵy 5 dáreje) boıynsha jikteý jáne olardy zarar­syzdandyrý erejeleri bekitilgen. Bizde negizinen jaǵý ádisi qoldanylady. Alaı­da bul qyzmetke biryńǵaı talap­tar men tarıfterdiń bolmaýy alańda­tady. Máselen, tek Nur-Sultan qalasy ákim­diginiń baqylaýyndaǵy emdeý mekeme­lerinde (olardyń sany 30-dan astam) ádettegi rejimde 400 tonnadan as­tam epıdemııalyq qaýipti, asa qaýipti jáne toksıkologııalyq qaýipti me­dı­sınalyq qaldyqtar paıda bolady. Qazirgi jaǵdaıda olardyń kólemi aıtarlyqtaı ósti», dedi depýtat M.Qazbekova.

Depýtattyń aıtýynsha, kóp jerde medısınalyq qaldyqtardyń turmystyq qaldyqtar polıgondaryna nemese tipti ruqsat etilmegen qoqys úıindilerine túsý faktileri kezdesken, bul jalǵasyp jatqan pandemııa kezinde halyqtyń ómiri men densaýlyǵy úshin asa qaýipti. Áleýmettik jelilerde jedel járdem kólikterine tıelgen qaýipti medısınalyq qaldyqtardy turǵyn úı oramdarynda nemese olarǵa jaqyn jerde Almaty, Qaraǵandy jáne basqa da óńirlerde qoqys baktaryna laqtyryp jatqan beıne jáne fotosýretterdiń paıda bolǵany aıtyldy.

«Nur-Sultan qalasyna jaqyn Klıýchı aýylyna qaraı 2-3 tonna kóleminde medı­sınalyq qaldyqtar, onyń ishinde qany bar probırkalar, shprıster laqtyryldy. Mundaı mysaldar az emes. Mundaı áre­ketter pandemııadan buryn da bolǵan já­ne qazir de jalǵasyp jatyr.  Mundaı áre­ketter qaýipti ǵana emes, adam ómirin jal­maýy múmkin», dedi aqjoldyq depýtat.

Osylaısha «Aq jol» partııasynyń depýtattyq fraksııasy qos mınıstrden salada tártip ornatýdy, qaýipti medı­sınalyq qaldyqtardy tasymaldaý jáne zararsyzdandyrý talaptaryn buzǵany úshin baqylaýdy jáne jaýapkershilikti qatańdatýdy surady.

Pandemııa saldarynan densaýlyq salasynyń júktemesi artyp, ózge naýqas­tardy emdeý sharalary aqsap qalǵany belgili. «Aq jol» partııasynyń atynan Densaýlyq saqtaý mınıstrine joldanǵan taǵy bir saýal onkologııalyq aýrýlardy emdeý júıesine qatysty boldy.

«Qazaqstanda onkologııalyq aýrýlar boıynsha dıspanserlik esepte 187 myń adam tur. Tótenshe jaǵdaı engizilgen kezde olarǵa medısınalyq uıymdarǵa barmaý usynyldy, al dári-dármek úılerine jetkiziletin boldy. Bul kezde emhanalardaǵy josparly tekserýler men kezekti terapııalyq kýrstar ótkizilgen joq. Qaterli isikpen kúresetin naýqastar eń osal toptardyń birine jatady. Ádette emdeý sharalary da uzaq ári aýyr ótedi. Al kez kelgen úzilis aldyńǵy emniń nátı­jesin joıyp jiberýi múmkin. Al karantın kezinde aýrý eshqaıda ketpeıdi», dedi Dánııa Espaeva.

Depýtat osy qıyn kezde qajetti dári­ge qol jetkize almaǵan naýqastyń oqıǵa­syn mysalǵa keltire otyryp, onkolo­gııalyq aýrýlardy emdeýdi uıymdastyrý júıesin qaıta jasap, karantın kezinde olarǵa qatysty em-domdy úzbeı, baqylaý júrgizý bastamasyn kóterdi. Osy turǵyda on­kologııalyq aýrýlarda medısınalyq pre­parattardy alýda qıyndyqtar baı­qal­ǵanyn aıtyp, depýtat saýalda qajetti pre­­paratpen qamtamasyz etýdegi «SQ-Far­­masııanyń» kemshilikterin de atap ótti.

«Bizdińshe, preparatpen toqtaýsyz qamtamasyz etý jaǵdaıyna karantın emes, jyldar boıy shettegi baıqaýshy re­tindegi qalyptasqan Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń pozısııasy, sondaı-aq «SQ-Farmasııa» aınalasyndaǵy sybaılas jemqorlyq daýlary áser etti», – dedi D.Espaeva.

Osy oraıda ol «Aq jol» fraksııa­sy­nyń depýtattary osyǵan deıin bir­neshe márte bul uıymdaǵy jemqorlyq jaǵ­daıyna qatysty Úkimet pen Bas proký­ra­týraǵa depýtattyq saýal joldaǵanyn taǵy bir eske saldy.

Atalǵan máselelerdi eskere otyryp, depýtat D.Espaeva birqatar usy­nysty jarııalady. Onkologııalyq naýqas­tar­dy emdeýdi uıymdastyrý júıesin qaı­ta qurý, karantın kezeńinde osy naýqas­tardy emdeýdi jáne baqylaýdy úzbeý, COVID-19 indetinen qorǵaý sharalaryn qamtamasyz ete otyryp, josparly aýrýhanaǵa jatqyzýdy qarastyrý, 6-9 aıǵa deıingi kezeńge preparattardyń qoryn qamtamasyz etý, naýqastarǵa dári-dár­mekti 3 aı buryn berýdi qamtamasyz etý usynyldy. Sondaı-aq depýtat dıs­pan­serlik esepte turǵan onkologııalyq naý­qas­tardyń qanshasy memleket kepildik bergen dári-dármeksiz qalǵanyn, olardyń qanshasy osy sebeppen ómirden ketkenin jáne osy faktiler úshin jaýapty adamdardy anyqtaýdy surady.

Odan bólek, Parlament Májilisiniń jalpy otyrysynda depýtat Asylbek Smaǵulovtyń ókilettigi merziminen buryn toqtatyldy.