Kıeli meken – Aqmeshit

Jem ózeniniń jaǵasyndaǵy bıik tóbeniń ústinde, Aqkıiztoǵaı aýy­lynan soltústik-shyǵysqa qaraı 28 shaqyrym jerde orna­lasqan bul qorym týraly kóp aı­tyla bermeýshi edi. El-jurt ta jete bile bermeıtin. Desek te, kezinde Ústirtte bolǵan ekspe­dısııa múshesi A.Dıýgamel Aq­meshit jaıynda «Aq bor tóbeniń betindegi qasqyrdyń úńgirindeı tesikke bir adam zorǵa syıyp, úsh qulashtaı úńgirmen júrgende eni eki jarym, bıiktigi kisi bo­ıyndaı, dóńgelek kıiz úı pishi­nindegi saǵana tamǵa kiredi. Syrt­ta qudyǵy bar» dep estelik qal­dyrypty.

Aqmeshit – aǵartýshy, abyz-kóregen, sáýletshi Beket Myr­zaǵululynyń (1750-1813 jj.) tý­­ǵan jeri. Halyq aıryqsha qa­dirlep, áýlıe tutqan onyń 1771-1774 jyldary osynda jeras­ty meshitin saldyryp, shákirt tár­bıelegeni tarıhı derekterde aıtylady. Onyń ústine atasy Janalynyń, ákesi Myrzaǵul men anasy Jánııanyń, uly Toǵaıdyń máńgilik tynystaǵan mekeni bul.

Sońǵy kezde, ásirese elimiz táýel­sizdigin alǵannan keıin Aq­­­­meshitke jurt jan-jaqtan mań­daı tireıdi. Qazaqstannyń ár oblysynan, ózge de kórshiles elderden arnaıy keletinder bar. Olardyń arasynan ózge ulttyń ókilderin de kezdestirýge bolady. Bári de mundaǵy túnek úıine qona jatyp, Aqmeshittiń tarıhyna qanyǵyp attanady.

Beket atanyń HVIII ǵasyrda dál osynda saldyrǵan alǵashqy jerasty meshitin kezinde ımansyzdar oq-dárimen jaryp, qu­latyp tastady. Kónekóz qarııalar meshittiń ornynda qos shuńqyr ǵana qalǵanyn aıtady. Sol me­shitti Jylyoı aýdanynyń jú­regine ıman uıalaǵan azamattary 1998 jyly Mańǵystaýdan sheberler shaqyryp, qaıta jańǵyrtty.

Qazir Aqmeshit qorymy memleket qorǵaýyna alyndy. Qo­rymda birneshe qulpytas bar. Munda Islam qajy Myrza­bekuly qaıta jańǵyrǵan jeras­ty meshitin ustap otyr. Shy­raqshy kelýshilerge Beket ata­nyń tańǵajaıyp qasıeti týraly esh jalyqpastan áńgimeleıdi. Islam qajynyń aıtýynsha, Be­ket ata Aqmeshitten ilim-bilim iz­dep, Horezmdegi Baqyr­jan qa­jydan dáris alýǵa attan­ǵan. Al Baqyrjan qajy ózge shá­kirt­­terinen góri Beket ata­nyń us­tamdylyǵyna, bilimge qumar­lyǵyna, zerektiligine rıza bolyp, batasyn beripti.

Keıinnen Beket ata Aqmeshit­ten soń Beıneýden, Baıalydan, Oǵylandydan jerasty meshit­terin qashap salypty. Islam qajy Beket atanyń erekshe qa­sıetterin, sáýletkerligin tereńi­rek taný úshin Aqmeshitten bas­tap barlyq jerasty meshitin kórip, Baqyrjan qajy dáris ber­gen Horezmdegi medresege baryp keldi. Shymkent, Jambyl óńir­lerinde, Túrikmenstanda turatyn ata urpaqtarymen kezdesip, el jadynda jattalǵan ańyzǵa ber­gisiz tarıhı áńgime­lerdi jınas­tyrdy. Sonyń negizinde 2008 jyly 740 bettik «Beket ata» kita­byn shyǵardy.

Beket atanyń arýaǵyna arnalyp qasıetti meken – Aqmeshitte arnaıy as berilip, quran ba­ǵysh­talyp turady. Sondaı shara­larǵa jan-jaqtan jınalǵan jurt­shylyq udaıy Beket ata týraly keńi­rek tanýǵa, kóbirek bilýge ynta qoıady. О́ıtkeni elimizdegi tarıhy – tereń, shejiresi – baı, talaı ulylar kindik kesken kıeli óńirdiń birinen sanalatyn Aty­raý topyraǵynda dúnıege kelgen ulyqtyń biregeıi – Beket atany tek atyraýlyqtar ǵana emes, ıisi qazaq, jalpy musylman qaýymy qasterleıdi.

«Mádınada – Muhammed, Túr­­kistanda – Qoja Ahmet, Mań­­ǵystaýda – Pir Beket» dep hal­qymyz Beket atany eń qasıetti tul­­ǵasynyń birine balady. Jerin qor­ǵaǵan batyr, boıyndaǵy tylsym kúshti halqyna shıpalyqqa arnaǵan emshi, tańǵajaıyp qa­sıetter ıesi, bolashaqty boljaı bilgen kóripkel, sáýlet óne­riniń qaıtalanbas sheberi, jas­tarǵa ımandylyq nuryn sepken aǵartýshy, jas kezinen izgilik jolyn tańdaǵan Beket babamyz tek bir atanyń ǵana emes, adamzattyń balasy atanǵany daýsyz edi.

Alashtyń zańǵar tulǵasy, Qazaqstannyń Eńbek Eri, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Ábish Kekilbaev Aqmeshitte berilgen astyń birinde «Beket atanyń bú­kil ómiri adamdar men halyqtar ara­syndaǵy qaqtyǵystardy tejep, qoǵam men tabıǵat arasyn­daǵy úılesimdilikke shaqyrady. Bereke men pátýany, yntymaq pen yjdaǵatty izdepti. Áýle­­kilik­ten tartyndyryp, ádilet­tilikti murat etti. Sharıǵat pen ata jolyn tabystyryp, zamanaýı ózgeristerdi jaqsylyqqa qyz­met etýge úndedi. Beket óne­gesi – tarıhı sabaqtastyqqa adal­dyqtyń úlgisi. San jyldar boıy otarshyldyq pen tota­­lıtarlyq basybaılyqqa toı­tarys berip, otanshyldyq pen buqarashyldyqty jebedi. Táýelsizdik alǵan halqymyz ba­ba­myzǵa sheksiz rızashylyǵyn bildirip, basyn ıip, izgilikke ún­degen sharapatty jolyn qaster­leı beredi. Ilgeri basqan ár qada­my­myzdy qaıyrly qyla gór, jaq­sylyqtyń jarylqaýshysy, pir Beket áýlıe!» dep onyń qa­zaq eli tarıhyndaǵy orny men mańyzyn tereńnen tarta tebirene tolǵanyp edi.

Aqmeshittegi jerasty meshi­tinde Beket ata ustaǵan asataıaq­tyń kóshirmesi tur. Onda arabsha jazýlar bar. Demek, bul asa­taıaq­tyń túpnusqasynda da jazylǵany daýsyz.

– Shejireli tarıhymyzdy­ túgen­der kelisti istiń bas­taýy Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń qoldaýymen júze­ge asqan «Mádenı mura» baǵdarla­masynyń aıasynda qolǵa alyn­dy. Aqmeshit qorymy «Bola­shaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasyndaǵy Qa­zaq­stannyń kıeli jerler geo­grafııasynyń kartasyna endi. Bul bizdiń elimizdegi osyndaı kıeli jerlerimizdi tereń zertteý­ge jol ashady. Endi Aqmeshitteı kıeli qaýymdaǵy qulpytastar men atanyń asataıaǵyndaǵy jazýlardy oqı alatyn arab tilin meńgergen ǵalymdar qajet, – deıdi Beket ata murasyn jınaýshy Islam qajy Myrzabekuly.

Shynynda da Beket atanyń asa­taıaǵynda ne jazyldy eken?!. Jyldar ótken saıyn jurt­shylyqtyń Beket atanyń bir basyna qonǵan ǵajaıyp qasıetterin tereń tanýǵa ynta-yqylasy arta tústi.

Imanqara taýynyń qupııasy

Jylyoı aýdanynda qupııa­sy kóp mekenniń ekinshisi – Iman­qara-Qoıqara kesheni. Jergilikti jurt birin Imanqara taýy, ekin­shisin Qoıqara taýy dep ataıdy. Árıne taý delingenmen, Ala­taýdaı zańǵar emes. Biraq «Obany – adyr, adyrlardy tóbe dep, Tóbelerdi taý desedi bizdiń el» dep bard-aqyn Tabyl Dosy­mov jyrlaǵandaı, jer­gilikti turǵyndar úshin ekeýiniń de taýdan kemdigi joq.

Bul keshen Jylyoı aýda­ny­­nyń ortalyǵy – Qulsary qalasynyń soltústik shyǵy­syndaǵy jazyqta ornalasqan. Ásirese el ishinde Imanqara taýy týraly kóp aıtylady. Onyń uzyndyǵy – 2 shaqyrym, eni – 300 metr, bıiktigi – 200 metr. Belgili arheolog, akademık Zeınolla Samashevtyń zertteýinshe, Imanqarada sarmat­tardyń jerlengeni anyqtalypty. Taýdyń batys sileminde qulpy­tastar kezdesedi. Topyraq pen tastan úıilgen on zırat, bor tasynan qalanǵan bir saǵana tam ornalasqan. Onyń kólemi – 3h4 metr. Taqta qulpytastardyń betine salynǵan rý tańbalary áli tolyq zerttelmegen. Qabirler shamamen HVIII-HIH ǵasyrlarǵa tıesili bolýy múmkin. Taýdyń batys jaq eteginde úńgir bar. Jergilikti jurt ony «Imanqara úńgiri» dep ataıdy.

Akademık Zeınolla Sama­shev 1989-1991 jyldary arheolo­gııalyq qazba jumysyn júrgizip, alty oba men bizdiń dáýirimizge deıingi V ǵasyrǵa jatatyn qa­birlerdi tapty. Qabirlerde adam súıekterimen birge qanjar, qo­la jebe, qola aına, shyny mon­shaq, qysh ydystar kómilipti. Qorǵandardyń bıiktigi 0,5-1 metr aralyǵynda, dıametri 3-15 metr­ge deıin jetedi eken. Al 2005 jyly Atyraý arheologııalyq ekspedısııasy uıymdyrǵan arnaıy zertteý jumysy kezinde 18 oba tabylypty.

Úńgirdiń bıiktigi – 2, eni – 2,5 metr. Tereńdigi – 25 metr. Tik tórt buryshty bolyp qazy­lypty. Úsh dálizi, qýys­tary bar. Qabyrǵalarynda kúrek, qaıla izderi áli kúnge deıin saqtalypty. Úńgirde ot jaǵyl­ǵanyn qabyrǵalary men tóbesi­niń kúıeden qaraıǵanynan baıqa­lady.

Bul úńgirge qatysty zertteý­shiler árqıly pikir aıtady. Keıbiri ony 1911 jyly qazylǵan degendi ustanady. «Aǵylshyn kásipkeri Nobel 1911 jyly Embide munaı izdestirýge konsessııa alǵan. Sol kezde úńgirdi qoıma retinde qazýy múmkin. О́ıtkeni munaı qondyrǵysynyń orny bar» deıdi jergilikti ólketanýshy Iýrıı Pastýhov.

Imanqara taýy jazyq dalada alystan aıbarlanyp kórinedi. Onyń Imanqara atalýynyń syry nede? Tarıhshylardyń pikirine súıensek, bul adam aty­men baılanysty bolýy ǵa­jap emes. Muny ólketanýshy О́tep­bergen Álimgereev te joqqa shy­ǵarmaıdy.

– Kezinde Adaı kóterilisi Imanqara taýynyń mańynan bas­taý alǵan degen derek bar. Sol kóteriliste erligimen tanylǵan batyrdyń esimi berilýi múmkin ekenin eskerý kerek. Jalpy, bul taýdyń tarıhyn zerttegende jan-jaqty dálelderdi keltirgen durys. Osy jerde tereń shyńyraý qazylǵan. Taý­ǵa taıaý 200 metrlik dóń ús­tin­de murtty qorǵandar bar, – deıdi ólketanýshy О́tepbergen Álimgereev.

Onyń aıtýynsha, Iman­qa­radaǵy úńgirge 1911 jyly Batys Qazaqstannyń munaı-gaz basseınderin ıgerýge kel­gen Alfred Nobeldiń ınje­ner­ler shtaby ornalasqan. Sonyń dálelindeı, taýdyń eteginde áli kúnge deıin HH ǵasyr­dyń basyndaǵy burǵylaý qondyrǵysynyń qańqasy tur. Nobel úńgirdi edáýir keńeıtti degen nusqa da aıtylady. Taǵy bir oqıǵa Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarymen baılanysty órbıdi. 1944 jyly nemister dál osy taýdaǵy úńgirge Túrkistan legıonynyń sarbazdarynan quralǵan áýe desantyn túsirdi. О́ıtkeni olardy jergilikti tur­ǵyndar qoldaıdy degen jospar iske asqan joq. Dıversanttar NKVD-nyń qyzmetkerlerinen qashyp, Imanqara úńgirine ty­ǵylýǵa májbúr bolǵan desedi. Keıin báriniń kózi joıyldy.

Imanqara taýyna qatysty áli ashyla qoımaǵan qupııalar bolýy múmkin. Taýdyń tarıhyn tarıhshylar áli de zertteıtin bolar. Bálkim, sol kezde kópshilikke beımálim qupııalar ashylary daýsyz.

Atyraý oblysy,

Jylyoı aýdany