Tarıhy tereń, shejiresi san tarapty halqymyzdyń dástúri men úlgi-ónegesi mol. Halqymyzdyń árbir yrym-tyıymy men jón-joralǵysynyń astarynda mán-maǵyna bar. Sebebi ol ǵasyrlardan tamyr tartqan tektik qasıetimizde jatyr. Solardyń biri – búginde umytyla bastaǵan «Kindik sheshe» uǵymy.
...Buryndary qazaq analary perzenthanada emes, qarasha úıde bosanatyn-dy. Biraq sol kezdiń ózinde kelindi bosandyryp alatyn, qoly jeńil, epti apalar bolǵan. Aýyl adamdary olardy «aq qoldy ana» dep qurmettegen. «Dala akýsherleri» nemese áıel dárigeri qyzmetin atqarǵan «aq qoldy analarymyz» týraly Zeınep Ahmetova: «Ana men bala jaǵdaıynyń jaqsy bolýyn, sábıdiń aman-esen dúnıege kelýin, sonymen qatar týytpen birge bolatyn ártúrli anaý-mynaý qaýip-qaterlerdiń bolmaýyn, tipti bosanǵannan keıingi kútiný joldaryn osy «aq qoldy analar» qadaǵalap, em-domyn jasap, jas anaǵa aqyl-keńesterin aıtyp otyrǵan», dep jazady (A.Bolathanqyzy).
Budan bólek bosanýshy ananyń, ne enesiniń tilegimen kindik sheshe de taǵaıyndalatyn. Qazaqta kindik shesheniń orny bólek. Náreste dúnıege kelgende eń áýeli kindik sheshesin kóredi. Dúnıege kelgen sábıdiń ul ne qyz ekenin habarlap, anasynan, elden súıinshi suraıtyn da kindik sheshe. Balanyń óz anasynan keıin ardaqtap, qurmetteıtin ekinshi anasy – kindik sheshe. Kóbinde eneler kelin qursaq kótergennen bastap «bálensheniń minezi jibekteı», «bálenshe ismer», «túgenshe dastarqandy, jaısań jan» dep aýyl kelinderiniń jaqsy qasıetterin tizip, aldyn ala kindik shesheniń «kandıdatýrasyn» bekitedi. Bolmasa, bosanar ananyń óziniń qolqa salýymen kindik sheshe belgilenedi. Mysaly, meniń anam da 10 perzentti dúnıege ákelip, ósirip, tárbıelegen jan. Altyn qursaq anamnyń aıtýynsha, perzentteriniń barlyǵyn abysyn-ajyndary, birin qaıyn sińlisi, birde qurbysy Ǵalııa, tipti bir perzentiniń kindigin qostyń basynda, egin oraqtan qaıtarda bosanyp qalyp, ákemiz kesipti.
Qazaq balanyń minezi kindik sheshege tartady deıdi. «Toǵyz aı kótergenge emes, jerden kóterip alǵanǵa tartady», «sharananyń kindigin kim kesse soǵan tartady» degen támsil bar. Rasynda, balanyń ata-anasyna, ata-ájesine tartpaǵan keıbir minezderi mindetti túrde kindik sheshesine tartady. Kindik shesheni ardaqtap, qadirleıtini de, oǵan úlken mán beretini de sondyqtan. Bul jóninde Zeınep apamyz: «Qazaq «bala kindik sheshege tartady» dep beker aıtpaıdy. О́ıtkeni jańadan shyr etip jaryq dúnıege kelgen balanyń tiri tánin qolymen ustap turyp, kindigin kesý arqyly árbir adamnyń boıynda bolatyn bıoóris pen adam boıyndaǵy qasıetter belgili bir mólsherde balaǵa beriledi. Bala da birden qabyldaıdy ony», dep tápsirleıdi. Ol – ras. Anamyz bizdiń árbir qylyǵymyzdan, is-áreketimizden kindik sheshelerimizdiń minezin kórip otyrýshy edi. («Kerenaý-kerbez Ǵalııa! Shoınaq abysynǵa kindik kestirem dep júrgem, ol jazǵan bazarlap ketip, sart ete qalǵany ǵoı. ...О́ı, Kúlpash kók, kóktigiń kindik shesheńnen aýmaı qalǵan. ...Tap osy qydyrmalyǵyń Aıkúmis shesheńnen kelip tur. Saıymjan dese (Aıymjan)! Osylaı kete beredi. Rasynda bárimizdiń kindik sheshelerimizge tartqan minezimiz, ádet-áreketterimiz bolmaı turmaıdy. Keıin 1970 jyly kentke (ortalyqqa) kóshkende, perzenthanada Vera esimdi nemis akýsher bosandyryp, kindigin kesken Qambar inimdi aýyl «nemis Qambar» atap ketti. Júris-turysy muntazdaı, tap-taza. Esebi múlt ketpeıtin onyń sharýasyna bári tánti. Ekken eginin de shashaý shyǵarmaı jınap alady, tartqan atyz-aryǵy oqtaı túzý, tizgindegen «Belarýs» traktorynda qylaý joq, jıyn-teringe saqadaı saı turatyn Qambardyń bul uqyptylyǵy rasynda nemis sheshesinen kelgen qasıetter ǵoı dep topshylaımyz.
...Kindik sheshe uǵymy qazaq áıeli qarasha úıde baqan ustap bosanbaǵaly úzilip qaldy. Bala perzenthanada týylady. Kindigin akýsher ne gınekolog-dáriger kesedi. Ol adamnyń kim ekenin, minezi qandaı ekeninen beıhabarmyz. Abzaly, balanyń kindigin árkim kespeı, ózi tanıtyn, syılaıtyn, ósken-óngen, bir áýlettiń shyraǵyn jaǵyp, órisin keńeıtip otyrǵan saıaly báıterekteı analarymyz keskeni durys. «Bizdiń qazaq halqynyń psıhologııasynyń, minez-qulqynyń ózgergeni, kádimgideı basqa jaqqa qaraı aýyńqyrap ketkeni osy jetpis jyl boıy kindigimizdi kim kóringenniń keskendiginde jatyr ma dep te oılaımyn keıde» degen Z.Ahmetovanyń pikiri de den qoıarlyqtaı.
Búginde turmys-daǵdymyzdan shyǵyp, úzilip qalǵan bul dástúrdiń bala tárbıesinde róli zor. Babalarymyz bala tárbıesine kóńil bólýdi qursaqta jatqannan bastaǵan desek qatelespeımiz. Qazaq urpaq tárbıesine mán berýi jar tańdaýda, kelinge syrǵa salarda tuqym-tegine qarap, tańdaýynan bastalǵan.
...Qazir analar bosanarynda perzenthanaǵa enesin, ápkesin, qurbysyn kirgizip, jas ananyń tolǵaǵy jeńil ótip, dúnıege sábı ákelýine súıeý bolatyn kómekshi adamdy alyp kirýine ruqsat berildi. Keıde mundaı «súıeý bolýǵa» kúıeýleri de barady. Qazaqy uǵymda óte ersi, yńǵaısyz bolsa da ondaı jaǵdaılar kezdesedi. Munyń ornyna jańa bosanatyn ana óziniń kindik sheshe saılaǵan, laıyqty adamdy alyp kirýi kerek. Sol adam sábıdiń kindigin kesýi kerek. Rýhanı qaınarlarymyzǵa úńilip, tereń tamyrymyzdan nár alýǵa bet burǵan búgingi kúnde babalardan qalǵan dástúrdi jańǵyrtyp, jalǵap, bala tárbıesiniń bastaýynda turǵan salt qazaq qoǵamyna qaıta oralsa, budan utylmasymyz anyq degen oıdamyz.
Átirgúl TÁShIM,
jýrnalıst