Janýarlarǵa jasalatyn qııanat azaımaı tur

It talastyrý ermekke aınaldy ma?

Jylqy baptap, tazy ósirgen halyqtyń janýarǵa «ıttik» jasaýy paradoks dersiz. Alaıda shyn­dyǵy osy. Elimizde oryn alǵan sońǵy jaǵdaılar bul sózimizdi aıǵaqtaıdy. Máselen, Mańǵystaý óńirinde jas tóbetterdiń kúshikti talap jatqan beıne kórinisi áleýmettik jelilerde tarap, jurttyń jaǵasyn ustatty. Jan túrshigerlik beınejazbany Aqtaýdaǵy «Shans» qoǵamdyq qo­ry jarııalap, ıtterdiń tóbelesin uıymdastyratyn azamattardy jazaǵa tartýdy surady.

«Jaǵa ustatarlyq bul beınejazbany bir aı buryn alǵan edik. Shyndyǵyn aıtsaq, alǵashynda ony jarııalaýǵa júregimiz daýa­laǵan joq. Daýryǵyp, shý kóter­genimizben is júzinde memleket mundaı jaǵdaılarǵa mán ber­meı janýarlarǵa qııanat kór­set­kender jazasyz qalyp jatady. Qoldanystaǵy zańnamamen olardy jaýapkershilikke tartý qıyn ekenin jaqsy túsinemiz ári kóp jaǵdaıda quqyq qorǵaý­shylardyń mundaı áreketterge qolyn silteı salatyny jasyryn emes. Soǵan qaramastan bul máseleni beıjaı qaldyrýǵa bolmaıdy», deıdi qoǵam belsendileri.

Jambyldyq Erden esimdi aza­mat qazaqy tóbet pen tazyny ósirýmen 15 jyldaı aınalysyp keledi. Onyń jeke ıeliginde on­nan astam tóbet tuqymy bar. Ara­synda túrli respýblıkalyq já­ne halyqaralyq jarystarda top jarǵan ıtteri de joq emes. Áýlıeatalyq azamattyń aıtýyn­sha, tóbetterdi aıqasqa qatys­tyrý onyń bitim-bolmysyn shyń­daıdy. Sondaı-aq malmen kúnin kórip otyrǵan aǵaıynnyń qora­syn túz taǵysynan qorǵaıdy.

«Qazaqy tóbetterdi aıqastarǵa qatys­tyrý qalypty qubylys. Onyń jara­tylysy soǵan suranyp tur. Bul qabiletterin arttyrmasa, kúshikteri yn­jyq bolyp ósedi. Aýyldarǵa kók­jaldan qaýip tónse, toıtarys berý bylaı tursyn, birinshi bolyp qashady. Kerisinshe onsyz da az qalǵan tóbetterdiń sanyn kóbeıtip, nasıhattaýymyz kerek», dedi Jambyl oblysynyń turǵyny.

Adamǵa shabýyl jasaýy múmkin

Janýar qorǵaýshylardyń pikirine súıensek, gáptiń bári aqshalaı júldede jatsa kerek. Iýlııa Senchýktiń aı­týynsha, qan maıdanda úzdik shyqqan tóbetterge myń dollardan bastap 50 myń dollarǵa deıin beriletin kórinedi. Kórshiles elderde bul soma birneshe esege kóp.

«Eń soraqysy, mundaı jarystarǵa eresek adamdar balalaryn alyp barady. Mundaı qatygezdikti kórgen jas urpaqtyń boıynda meıirimdilik qaı­dan bolsyn?! Janýarlardyń qany­men adamdar myńdaǵan dollar alyp, qym­bat kólikterge ıe bolyp jatyr. Ál­bette, ıtterdi tóbeleske daıyndaıtyn­dardyń basym bóligi aýqatty jandar. Sebebi mundaı janýarlardyń kútimin qarapaıym azamattardyń qal­­tasy kótermeıdi. Al osyndaı jarys­­tar­dyń saldaryn aıtýdyń ózi qorqy­nysh­ty. Qulaǵynan aıyrylǵan, kóz­deri kór­meıtin, júrýden qalyp, jaraqat­tan­ǵan ıtter qanshama?! Olardy emdep, saýyqtyrý ońaı sharýa emes. Keı­bi­rine eriksiz dári berip, óltirýden bas­qa amal joq. Muny ıt tóbelesin uıym­das­tyratyndar oılamaıdy da. Meıli, jaraqaty jazylǵan kúnniń ózinde psıhıkasy buzylǵan ıtter adamǵa shabýyl jasaýy múmkin. Mundaı faktiler joq emes. Nege adamnyń ermegi úshin janýar ózin qurban etýi kerek? О́kinishke qaraı, osynyń barlyǵy eskerýsiz qalyp otyr», dedi janýar qorǵaýshysy.

Janýarlardy qorǵaıtyn ýákil qajet

Advokat Jangeldi Súleımenovtiń aıtýynsha, elimizde janýarlardy qor­ǵaıtyn arnaıy ýákil taǵaıyndaý qajet. Zańgerdiń sózine súıensek, tıisti zań qa­rastyrylǵanymen onyń janýar­lar­dy qorǵaýdaǵy kúshi álsiz.

«Bizge shuǵyl túrde janýarlardy qorǵaý jónindegi ýákil qajet. Mysaly, adam quqyqtary, bank qyzmeti, saq­tan­dyrý, ınvestısııa, sondaı-aq balalar quqyǵy boıynsha ýákilder (ombýds­­mender) bar. Olardyń qyzmeti zańmen rettelgen. Al janýarlarǵa kel­gende, zań olardy qorǵamaıdy. Qyl­mystyq kodekste 316-bap, ıaǵnı janýar­larǵa qatygezdik jasaý týraly jaza qarastyrylǵanymen ol múldem kómek­tespeıdi. Qazaqstandaǵy janýarlar qorǵalmaǵan. Sol sebepti apta saıyn úı janýarlaryn azaptap, qorlaǵany týraly jańalyqtardy qor­qy­nyshpen estýimizge týra keledi. Erik­tiler kóp bolǵanymen olardy eshkim tyń­damaıdy. О́ıtkeni zańgerleri joq jáne múm­kindikteri shekteýli. Sondyqtan mindetti túrde janýarlardy qorǵaý jónindegi ýákildi taǵaıyndaýymyz qajet. Onyń basqa ombýdsmenderdiki sekildi barlyq quqyǵy saqtalýy tıis. Eger de janýarlardy qorǵaı almasaq, onda órkenıetti ult bolýymyz ekitalaı», dep áleýmettik jelide pikirin bildirgen edi zańger.

Jańa zań qandaı bolady?

Qoldanystaǵy zańnyń álsizdigin sala­lyq vedomstvo da jasyrmaıdy. Eko­logııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev bul baǵyttaǵy bastamalardy qoldaıtynyn, sondaı-aq jańa reformada barlyq usynystar eskeriletinin jetkizdi.

«Qazaqstanda janýarlardy qorǵaýǵa qatysty jańa zań jobasynyń qajettiligi týraly burynnan aıtylyp keledi. Eli­mizde barlyq janýarǵa, atap aıtqanda jabaıy, aýylsharýashylyq jáne úı jan­ýarlaryna jaýapkershilikpen qaraýǵa baılanysty ortaq zań joq. Janýar­lar­ǵa jasalatyn qatygezdik týraly áleýmet­tik jelilerde jıi aıtylady. Alaıda qazir osyǵan qatysty tym jumsaq jaza qarastyrylǵan. Sondyqtan Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, birinshiden haıýanattar baǵynda jan­ýarlardy kútip-ustaýǵa qoıylatyn talaptar qatańdatylyp, janýarlardy qorǵaý jónindegi azamattyq bastamalar qarjylandyrylmaq. Sonymen qatar janýarlardy qorǵaıtyn eriktilerdi qoldap, oqýshylar men stýdentter arasynda janýarlarǵa jaýapkershilikpen qaraý ıdeıalary nasıhattalady. Biz osy másele boıynsha barlyq usynystardy qaraýǵa jáne ony zań jobasyn talqylaý kezinde eskerýge daıynbyz», dep aıtqan edi Twitter-degi paraqshasynda M.Myrzaǵalıev.

Elimizdegi jaǵymsyz ahýal týraly aqparat ózge memleketterge de jetip, halyqaralyq uıymdar men tanymal tulǵalar tirshilik ıelerine meıirimdilik tanytýǵa shaqyrdy. Byltyr fransýz aktrısasy Brıdjıt Bordonyń atyndaǵy janýarlardy qorǵaý jónindegi qor Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń atyna hat jazyp, máseleni nazarǵa alýdy suraǵan edi. Memleket basshysy jol­danǵan hattyń mańyzdylyǵyn aıtyp, balalardyń quqyǵyna kóńil bólgendeı, janýarlarǵa da asa jaýapkershilikpen qaraý qajettigin eskertti.

Sóz oraıy kelgende aıta keteıik, Qyl­mystyq kodekstiń 316-babyna sáıkes janýarlardyń ólimine nemese mer­ti­gýine ákeletin qatygezdikti jasa­ǵan­dar, bul áreketin buzaqylyq nıetpen nemese asqan qatygezdikpen balalardyń kóz aldynda jasasa – 120 AEK-ke deıingi mólsherde aıyppul tóleıdi nemese 120 saǵattyq qoǵamdyq jumystarǵa tartylady. Sondaı-aq otyz táýlikke qamaqqa alý jazasy qarastyrylǵan.

Álem elderindegi janýarlar quqyǵy

AQSh-ta janýarlardyń quqyǵy tý­raly negizgi zań 1966 jyly ra­tı­fıkasııalanyp, oǵan alty márte túze­tý engizildi. Bul qujat arqyly ǵyly­mı zert­teýlerde, kórmelerde, kólik­te jáne dúkenderdegi janýarlardy qaraýǵa qatysty quqyqtyq normalar retteledi. Quqyq qorǵaý uıymdary atalǵan zańdy synǵa alǵan. О́ıtkeni onda ǵylymı zert­teý jumystaryna paıdalanylatyn qustar, egeýquıryqtar men tyshqandar, sol sekildi etti baǵytta ósiriletin janýar­lardyń quqyǵy eskerýsiz qalǵan.

Qurama shtattarda janýardyń qula­ǵyn, quıryǵyn kesýge ruqsat beril­gen. Qatygezdik kórsetkeni úshin amerı­kalyqtar jazaǵa sırek tartylady.

Qazir 50 shtattyń 46-synda janýar­larǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń keıbir túrleri boıynsha qylmystyq jaza qarastyrylǵanyna qaramastan, is júzinde bul aýyr quqyq buzýshylyq retinde tirkelmeıdi.

Italııada janýarlarǵa kórsetiletin qatygezdikke qarsy jáne tutastaı janýar­lardyń jaǵdaıyna qatysty bir­qatar zań qabyldanǵan. Biraq onyń kóp­shiligi eskirgen. Dese de, halyqtyń janýar­­larǵa degen qamqorlyǵy men qarym-qatynasynyń damýyna qaraı zań­dar jańaryp, olardyń kútimine qajet­ti ınfraqurylymdy jańǵyrtý jumys­tary júrgizilip jatyr.

Kári qurlyqta janýarlardy qorlaǵan azamattar úsh aıdan bastap úsh jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylyp, 3 myń eýrodan 160 myń eýroǵa deıin aıyppul tóleýi múmkin.

Kanadanyń qylmystyq kodeksinde janýarǵa qasaqana azaptaý nemese jaraqattaý qylmys retinde belgilengen. Úıeńki japyraqty elde janýarlardy ýlaý qatań jazalanady. Sondaı-aq basqa adamnyń janýaryna qaýip tóndirý de qylmys bolyp sanalady.

Adam quqyqtaryn qorǵaýda álemdegi órkenıetti elderdiń qataryna kiretin Shveısarııada da janýarlardyń jaıly ómir súrýine aıtarlyqtaı jaǵdaı qaras­tyrylypty. Bul baǵytta atalǵan mem­leket dúnıe júzinde eń qatań zań­dardy qabyldap, onyń ishinde qoıan­darǵa arnalǵan úıshikterdiń talapqa saı bolýy­na deıin qamtylǵan.

P.S. Taıaýda ǵana bas shaharda taǵy bir jantúrshigerlik oqıǵa oryn aldy. Volonterler ábden qorlanǵan 4 ıtti ta­ýyp, arnaýly mekemege emdeýge aparǵan. Medısınalyq qorytyndyǵa sáıkes, barlyq janýardyń jynys músheleriniń saý tamtyǵy qalmapty...