Qazaqtyń tuńǵysh antropologi (Akademık Orazaq Smaǵulov bıyl 90 jasqa keledi)

Orazaq Smaǵulov 1930 jyly 1 qazanda Qostanaı oblysy Meńdiǵara aýdany Uıalysaı aýylynda dúnıege kelgen. Biraq ǵalymnyń ómir boıy umytylmaıtyn bir ókinishti ýaqıǵa kóńilinde saqtalyp qalǵan eken. Ol 1933 jyly ashtan ólip jatqan anasynyń (laqap aty Bópishti, shyn aty esinde joq) keýdesin aımalaǵan eki jarym jastaǵy balany Allanyń ámirimen ólimnen aman qalǵany. Eń qıyny – aqsaqalymyzdyń osynshama jasqa kelgende qaıran anasynyń júzi men únin osy kúnge deıin elestete almaıtyny.

Orazaq Smaǵulov – tuńǵysh otan­dyq antropolog, Qazaqstanda antro­pologııalyq mekteptiń negizin qalaýshy. 1963 jyly Máskeý qalasynda kan­dıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan, tarıh ǵylymdarynyń doktory (1984). UǴA korrespondent-múshesi (1994) jáne akademıgi (2004), Bolonııa ǴA korrespondent-múshesi (Italııa, 2005). Qazaqstanda tuńǵysh etnostyq antropologııa zerthanasyn Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ıns­tıtýtynda uıymdastyrady (1973). So­dan keıin QR Ortalyq memlekettik mu­ra­jaıynyń fızıkalyq antropologııa zerthanasynyń irgesin qalaǵan (1986). Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syılyqtyń laý­­­reaty (1991), Qazaqstannyń eńbek sińir­gen ǵylym jáne tehnıka qaıratkeri (1998). 2010 ­jyly «Qurmet» ordenimen mara­pat­talǵan. Ha­lyqaralyq Túrki akade­mııasynyń «Altyn Juldyz» medaliniń ıegeri (2019).

Nurata qalasyndaǵy Ortalyq zırat­hana­daǵy Áıteke bıdiń súıekterin onyń qabir basynda antropologterdiń zertteý kezi (2005 j.).

Alǵashqy bitirgen orta oqý orny Y.Altynsarın atyndaǵy Meńdiqara pedagogıkalyq ýchılıshesi (1950), sodan keıin Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-nyń tarıh fakýltetin bitiredi (1955). 1953-1957 jyldary Almaty medınstıtýtynyń keshki bóliminde oqıdy. 1958 jyly Máskeý ýnıversıteti bıologııa fa­kýl­tetiniń janynda ǴZI men antropologııa mu­rajaıynda taǵylymdamadan ótedi. Odan soń 1958-1961 jyldary Máskeýde antropologııa mamandyǵy boıynsha aspırantýraǵa túsedi. 1961 jyldan bas­tap uzaq ýaqyt ǴA tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtynda qazaq halqynyń fızıkalyq antropologııasymen aınalysady. 2014 jyldan bas­tap Nur-Sultan qalasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq mýzeıinde fızıkalyq antropologııa zerthanasyn ashady. Bul kúnde sonda qyzmet etedi.

Abylaı hannyń bas súıegi antropologııalyq ádisteme ar­qy­ly qalpyna keltirilgen músin

Jalpy, Orazaq Smaǵulov tanymal ǵalym retinde Qazaq halqynyń fızıkalyq antropologııasymen aınalysqanyna 60 jyldan artyq ýaqyt ótti. Bul ǵalymnyń bir ereksheligi, eki birdeı ǵylymnyń arasynda, ıaǵnı adam bıologııasy men gýmanıtarlyq ǵylym salalaryndaǵy bıoáleýmettik máselelermen aınalysady. Atalǵan eki salanyń ózara zań­­dylyqtaryna súıenip, belgili bir halyq­tyń naqtyly geografııalyq ortada bıo­áleýmettik erekshelikterin anyqtaıdy. О́ıtkeni qoǵamdaǵy barlyq tirshiliktiń uıytqysy men kórinisterin jasaıtyn jáne ony urpaqtan-urpaqqa ýaǵyzdaıtyn tek adam ǵana ekendigin esten shyǵarmaǵan jón. Sondyqtan bul eki ǵylymı salanyń halyqtyń etnomádenıeti men ony turaqty aımaqta uzaq ýaqyt adamnyń ortaǵa beıimdiligi de ózara biregeı sabaqtastyqta bolatyndyǵy árqashan eskerilýi qajet. Sóıtip adamnyń qoǵam salasyndaǵy eki birdeı zańdylyqtardy, ıaǵnı bıologııalyq beıimdelý men ma­terıaldyq jáne etno­mádenı salalaryn ózara qabystyryp zertteý joldary birden-bir durys ǵylymı ádistemeler bolyp sanalady.

1698 j. Ispanııa súretshisi Hýan Harıs­tiń Áıteke bıdi tiri kezinde salǵan por­treti

Osyndaı ǵylymı salalardyń erek­­­shelikterine súıenip, Orazaq Sma­ǵu­lov qazaq halqynyń rasogenezi men etno­genezine oraı kópsalaly zertteýlerdiń nátıjelerine ıelik jasaıdy jáne olar bul kúnde Azııa, Eýropa jáne Amerıka ǵalymdary arasynda tanymal boldy. Mundaı halyqaralyq deńgeıge qol jet­kizý O.Smaǵulovqa ońaı bolǵan joq sııaq­ty. О́ıtkeni oǵan aldymen kópsalaly ǵylymı zertteý ádistemelerin meńge­rý qajet bolǵany baıqalady. Bul jaıǵa qol jetkizý joly O. Smaǵulovqa Reseı antro­pologteriniń járdemi bolǵan­dyǵyn avtor rızashylyqpen eske alady.

Máskeý mamandary usynǵan ǵylymı salalardyń bólimi fızıkalyq antropologııa boıynsha keshendi zertteý­ler retinde negiz etip alǵan salanyń biri somatologııa boldy. Bul salada adamnyń bas pen bet álpetiniń morfologııalyq ereksheligin zertteý, dene qurylysyn, maı búrmelerin anyqtaý ádisin ha­lyqaralyq baǵdarlamalarǵa súıenip, tıisti anyqtamalar boıynsha materıaldaryn jınaý iske asyrylǵan.

Ekinshi sala keshendi antropologııalyq zertteý ádisi tis morfologııasynyń anyq­tamasy, ıaǵnı odontologııaǵa baılanys­ty júrgizilgen. Munda tek turaqty tisti zertteý baǵdarlamasy, ıaǵnı 12-17 jas­ arasynda ǵana eki jynys boıynsha ha­lyq­­aralyq ádisteme arqyly materıal­dar jınalǵan.

Úshinshi sala keshendi antropologııalyq zertteý joldary qan júıeleriniń (serologııa) AV0, MNSs, rezýs faktorlary men dám sezimderi boıynsha RTS naqtyly materıaldar jınaý joly iske asyrylǵan.

Nurata zıratynan qazyp alyn­ǵan bas súıektiń qalpyna  keltirilgen  Áı­teke  bıdiń antropologııalyq músini 

Tórtinshi sala keshendi antropo­logııalyq zertteý ádisi alaqan men saýsaq teri bederleri (dermatoglıfıka) boıynsha naqtyly materıaldar jınaý talaby jolǵa qoıylǵan.

Besinshi sala keshendi zertteý baǵyty bas súıekteriniń morfologııalyq erek­shelikterin etnotarıhı dáýirlerge sáı­kestendirip alyp zertteý.

Bul arada aıta ketetin jaıt O.Smaǵu­lovtyń keshendi ǵylymı ádistemeleriniń qundylyǵy men ereksheligin atalǵan salalar boıynsha estigen emespiz. «Osyndaı keshendi antropologııalyq zertteýler arqyly qazaq halqynyń ishki bıologııalyq birligi men tutastyǵy naqtyly anyqtalýy qajet», deıdi avtor. Ekinshiden, qazaqtardyń jeke basynyń kópsalaly anyqtamalar arqyly, onyń antropologııalyq statýsyn sıpattaý arqyly Eýrazııanyń etnostyq toptarynan ózindik erekshelikterin ajyrata bilý. Osyndaı ǵylymı zertteý ádistemeleri arqyly qazaq halqynyń Qazaqtan masshtabynda jeke basynyń ózindik ata teginiń antropologııalyq qalyptasý tarıhı dáýirleri bolǵandyǵyn anyqtaý bolyp sanalady.

Endi O.Smaǵulovtyń osy ǵylymı eńbekterdegi jańalyqtaryna toqtalatyn bolsaq, onda joǵaryda aıtylǵan antropologııanyń 5 salasy boıynsha, ıaǵnı somatologııa, tis morfologııa­sy, qan júıeleri, alaqan men saýsaq teri bederleri jáne bas súıek morfologııasyn keshendi zertteýleriniń nátıjelerine qaraǵanda búgingi qazaq popýlıasııasynyń (bıologııalyq) ishki birligi men tutas­tyǵyn anyqtaý úshin bir jaǵynan bes aımaqqa bólip (shyǵys, ońtústik, ortalyq, soltústik jáne batys) jáne úsh sýbetnıkalyq (Uly, Orta, Kishi júzderge) toptarǵa bólshektep qaraıtyn bolsaq, onda alynǵan nátıjelerdiń salystyrmaly grafık anyqtamalary ózara bir-birine óte jaqyn jáne qazaq qaýymyn ajyratýǵa eshbir múmkinshilik joq dep aıta alamyz. Bul jaıdyń naq­tylyǵyn kitaptarda keltirilgen gra­fıkterden aıqyn kóre alamyz. Sóı­tip keltirip otyrǵan grafıkterden qazaq halqynyń tarıhı birlestigi men etnostyq tutastyǵy alǵash ret naqtyly dálelin taýyp otyr. Dál osyndaı qazaq halqynyń keshendi antropologııalyq birlestigi men tutastyǵyn TMD boıynsha eshbir halyqtyń etnomádenı salasynan bul kúnde kóre almaımyz. Sonymen qatar lıngvıstıka salasynda qazaq tiliniń biregeıligi, ıaǵnı dıalektıkasy joqtyǵy Eýrazııa kóleminde belgili jaı. Jalpy, álem deńgeıinde antropologııa men lıngvıstıka boıynsha eki birdeı ǵylym salalarynda biregeı tutastyqty tek qazaq qaýymynan ǵana kórip otyrǵanymyzdy ǵajaıyp qubylys dep sanaımyz.

Endi osy baıyrǵy qazaq atamekeninde antropologııalyq damý joly qandaı bolǵanyna nazar aýdarǵandy jón kórip otyrmyz. Búgingi qazaq halqynyń jalpy anropologııalyq damý tarıhynyń uzaqtyǵy tórt myń jyl quraıtyny alǵash ret O.Smaǵulovtyń keshendi zertteýleri arqyly aıan bolyp otyr. Búgingi qazaq popýlıasııasynyń fızıkalyq qurylymynda kóne eýropeoıd elementiniń 30% saqtalyp qalǵan. Al qalǵan 70% úlesin kirmelik jasaǵan Ortalyq Azııa turǵyndarynyń, ıaǵnı monǵoloıd úlesine jatady eken.

Ǵalymnyń keshendi zertteýleriniń taǵy bir utymdy jeri Qazaqstannyń árbir tarıhı dáýirinde meken etken keıbir taıpalardyń bas súıekteri arqyly qalpyna keltirilgen antropologııalyq músinderi jarııalanǵan jáne olar eńbek­terde jıi qoldanylǵan. Bul jasal­ǵan skýlptýra bıýsteri oqyrmandy qat­ty qyzyq­tyrady. О́ıtkeni kóne zaman adamdarynyń júzin naqtyly elestetýge múmkindik beredi.

Qurmetti avtor qazaq halqynyń kóp­salaly fızıkalyq qurylymynyń zań­dylyqtaryn qorytý arqyly jáne onyń etnotarıhı damý dınamıkasyn ózara júıeleý boıynsha barlyǵyn toptastyryp alǵash ret Qazaqstannyń antropologııalyq panorama kartasynyń alǵashqy úlgesin jasady. Bul ǵajaıyp antropologııalyq panoramaǵa qarap qorytyndy jasaýǵa múmkindik týyp otyr. Qazaq halqy men onyń ata-babalary Qazaqstan aımaǵynda ǵana tórt myń jyl boıy ózara etnoantropologııalyq jigin jazbaı ómir súrgeni naqty dáleldenip otyr. Sondyqtan búginnen bastap qazaq halqynyń 40 ǵasyrlyq etnomádenı tarıhyn resmı moıyndaıtyn kez keldi.

Jalpy,  halqymyzdyń ótken zaman tarıhynda ataqty qoǵam qaıratkerleriniń tiri kezde beıne júzderi belgisiz bolǵany bulaı tursyn, olardyń jerlengen oryndary da naqtyly aıtylǵan emes. Bulardyń qataryna Abylaı han men Áıteke bıdi mysalǵa alýǵa bolady. Qazaq halqynyń tarıhyndaǵy osyndaı kúrdeli máselelerge alǵash ret nazar aýdarǵan jáne olardy dáleldi sheshýge ǵalym aǵamyz Orazaqtyń úlesi zor.

Abylaı hannyń naqtyly qabiri Túrkistandaǵy Ahmet Iаsaýı ǵımaratynyń ishinde bolǵany týraly O.Smaǵulovtyń basshylyǵymen avtorlar kollektıvi 1999 jyly jarııa etken bolatyn. Bul kúnde sol avtorlardyń qazaqsha jáne oryssha eki tilde birdeı jańadan tolyqtyrylyp jazylǵan qoljazbasy 2017 jyly Túrkis­tan qalasynda basylyp shyqty.

Dál osyndaı Áıteke bıge baılanysty ǵylymı izdenisterdi akademık O.Smaǵulov alǵash ret qolǵa alǵan adamnyń biri. О́ıtkeni Tóle bı, Qazbek bı jáne Áıteke bıdiń portretterin elimizdiń sýretshileri eshbir dálelsiz oıdan salyp, eldi sendirip kelgeni málim. Mundaı jalǵan beıne sýretterden qutylýdyń birden-bir durys joly ǵylymı antropologııalyq izdenister arqyly shyndyqqa qol jetkizý qajet.

Akademık O.Smaǵulovtyń jazǵan­daryna qaraǵanda Áıteke bıdiń beınesi túgil onyń qabiriniń jatqan jeri de belgisiz ekeni búgingi qaýymǵa málim. Biraq bul jaıdyń qıyn jeri kóptegen ańyzdarda Áıteke bıdiń jerlengen jeri О́zbekstannyń Nurata qalasynyń zırathanasynda dep ýaǵyzdaıdy. Sondyqtan antropolog 2005 jyly kúz aıynda О́zbek­stannyń Mádenıet mınıstrliginen Áıteke bıdiń qabirin qazýǵa ruqsat qa­ǵaz alady. Sóıtip qyzy Aınagúl ekeýi qabirdegi adam súıekterin birtindep alyp, sol zırat basynda zertteýge májbúr bolady (2-sýret).

Barlyq súıekterdi ret-retimen alyp, ony ólshep, sýretke túsirip jalpy súıekterge sıpattamalar beredi. Sodan keıin súıekter óz oryndaryna qoıylyp, qa­bir beti óz qalpyna keltiriledi. Tek bas súıegin ýaqytsha alyp, Máskeýde M.Gerasımov zerthanasyndaǵy maman­dar­ǵa antropologııalyq ádistemeler ar­qyly skýlptýralyq bıýst jasalady (3 sýret). Sóıtip alǵash ret 2006 jyly Áı­te­ke bıdiń bet beınesi Qazaqstanda tanymal boldy.

O.Smaǵulov bıyl Áıteke bıdiń sýreti týraly jazǵan О́tegen Qoıshıevtyń maqalasyna tap bolady. Endi sol avtormen kezdeseıin dese byltyr Qyzylorda qalasynda ómirden ozyp ketken eken. Sóıtip antropolog Áıteke bıdiń 300 jyl buryn salǵan Ispanııa sýretshisiniń portreti qalaı saqtalǵany jáne bizderge qalaı jetkeni týraly anyqtalmaı qalady. Degenmen de, 2006 jyly Áıte­keniń bas súıegi arqyly jasalǵan skýlp­týr bıýs­ti 1698 jyly Hýan Ha­rıs salǵan por­tretpen O.Smaǵulov tikeleı ózara salys­tyrýdy jón kóredi. Nátıjesinde, Ispanııa sýretshisi salǵan adam portreti men bıýstaǵy adam júziniń beınesi bir adam ekeni jáne ol Áıteke bıdiń dál ózi ekenine tolyq kóz jetkizedi.

Joǵarydaǵy osynshama keń sholýdan keıin akademık atamyz Orazaqtyń antro­pologııasynda zerttelmeı qalǵan eshteńesi joq shyǵar dep oıladym. Bul oıymyzdyń shetin shyǵaryp aıtqannan keıin onyń maǵan bergen jaýaby tipti tereń: «Birinshiden, Ulttyq mýzeıde qazaq halqynyń 40 ǵasyrlyq antropologııalyq tarıhyna oraı arnaıy ekspozısııa zalyn ashyp, ony álemge tanytý. Ekinshiden, tıis­ti qoldaý bolsa, qazaq ata teginiń san alýan derekterine súıenip halqymyzdyń 70 ǵasyr­lyq etnoantropologııalyq tarıhyn jazyp jáne ony jarııa etý», deıdi aka­demık.

Jalpy, sońǵy kezde O.Smaǵulov antropologııa salasynan tys qazaq halqyna kórsetken zorlyq-zombylyqtaryn Ke­ńes ókimetiniń betine aıtyp búkil ómi­rin qý­ǵyn-­súrginde ótkizgen Maqmet Qulma­ǵambet týraly da «Qazaqtyń aıbarly dıs­sıdenti» atty kitap jazdy. Bul eńbekti oqy­ǵan jastardyń týǵan halqyna degen súıis­­penshiligi arta túsetinine kúmánim joq.

Bul kúnde akademık Orazaq atamyz aldymyzdaǵy 90-jyldyǵyna oraı qazaq halqynyń fızıkalyq antropologııa salasyndaǵy 50 ǵasyrlyq tarıhyna arnap ǵylymı baıandama jazyp, ony jarııa etpekshi. Bul isine sáttilik tileımiz.

Mámbet Qoıgeldıev,

UǴA akademıgi