Bala sany tolmaıtyn orys synyby kimge tıimdi?

«Biz balalarymyzdyń qazaq tilin úırenip, bilýine qarsy emespiz. Biraq olar balabaqshada memlekettik tilde sabaq oqý túgili, aýyzeki sóılesý deńgeıin de meńgergen joq. Balalarymyz qazaq synybyna barsa, úı tapsyrmalaryn oryndaýǵa biz de kómektese almaımyz. Sondyqtan onsyz da aralas mektepte bir orys synyby ashylǵanyn qalaımyz. Áıtpese bir emes, birneshe otbasy balalarynyń resmı tilde bilim alýy úshin aýdan ortalyǵyndaǵy úıin, jumysyn tastap, qonys aýdarýǵa májbúr bolmaq», deıdi Krıstına Babakova bastaǵan ata-analar.

Byltyr aýdan ákimdigi keler jyly orys tilinde daıarlyq synyby bolmaıdy degendikten Krıstına Babakova 5 jasar qyzyn 1-synypqa bergen. Kelesi jyly uly 1-synypqa barady. Sondyqtan bul máselege qatty alańdaıtynyn aıtqan.

«Men de ata-analardy qoldaımyn. Bir­den orys synybyn jaýyp tastaǵany durys bolmady. Memlekettik qyzmet­ker­ler tarapynan qatelikter ketti. Qalaı oqysańdar, solaı oqyńdar degeni me? Aýdan ákimdigi ata-analarmen kezdesip, sóılesýi kerek edi. Ýaqytsha 1-synypqa bara­tyn bir orys synybyn qaldyrǵany jón. Eshkim memlekettik tildi úırenýge, oqý­ǵa qarsy emes. Orys synybyna bala­lar­yn ákelgen qazaqtar da bar, balabaq­shaǵa barǵan balalary múldem qazaqsha bil­meıdi», deıdi mektep muǵalimi Taısııa Naýmova.

Árıne, úndeýden keıingi jaıt belgili. «Baıanaýyldaǵy orys­tardyń balalaryn oqytpaı, qu­qyqtaryn nege shekteısizder?» dep jer­gilikti prokýrorlar, Ult­tyq qaýip­sizdik komı­tetiniń ókil­deri aýdan ákimdigin, oqý bóli­min tekserip, túsiniktemeler ala bas­tady.

Kóshem degen jurt kóshe ber­sin. Biraq orys synyptarynyń qatary jyl saıyn qazaq balala­rynyń sanymen kóbeıip kele jatqanyn nege oılamaımyz? Biz­di alańdatarlyq másele – osy. Máseleniń mánisine kelsek, qara­paıym aýyzeki tilde «qazaq­tar turatyn aýdan» delinetin Baıanaýylda qazir ózge ult ókilderi bar, biraq óte az qaldy. Jyl saıyn mektep­ke keletin oqýshy sany da azaıa bastady. Bu­ǵan deıin de Baıanaýylda «orys synyptary jabylmasyn» degen ý-shý jıi shy­ǵatyn. Orys synyptary jabylmasyn dep júrgen jalǵyz orys emes, onyń ishinde balasyn orys mektebine oqytqysy keletin baıan­aýyldyq qazaq otbasylary da bar.

Aýdan ortalyǵynda, aýdanǵa qarasty Maıqaıyń kentinde de orys tilinde bi­lim beretin aralas mektepter, synyptar burynnan beri bar. Keńes ókimeti kezin­de aýdanda qarataıaq belsendi basshy bolǵan­dardyń, «ıntellıgensııa» deıtin óz qazaǵymyzdyń ul-qyzdary túgel oryssha oqydy.

«Al naqty máselege kelsek, №2 aralas mekteptiń basta­ýysh orys synyptarynda muǵa­lim jetispeıdi. Mysaly, 2, 4-sy­nyp­tarǵa eki muǵalim sabaq beredi. Sońǵy 4 jylda bastaýysh orys synyp­taryna sabaq beretin mu­ǵalimderge bilim bólimi tarapy­nan suranys jasalǵanymen, aýdan­ǵa jas mamandar kelgen joq. Orys synybynda sabaq beretin ba­s­taýysh synyp muǵalimderi bolmaǵandyqtan, №2 mektepte bıyl oryssha oqytatyn 1-synypty ashýǵa múmkindik bolmady», deıdi aýdandyq oqý bólimi basshysynyń mindetin atqarýshy Nurlan Seıitov.

Aqyrynda «nege orys synybyn ashpa­dyńdar?» degen máseleden soń sansyz tú­sinik­temeler jazylyp, aýdandyq oqý bólimi basshysynyń mindetin atqarýshy Nurlan Seıitov jáne taǵy birneshe basshy qatań sógis aldy. Buǵan deıin aýdannyń burynǵy ákimi Orazkeldi Qaıyr­geldinov ata-analarmen kezdes­kende oqýshylar sanynyń azdy­ǵyna oraı 2020-2021 jyly oqý jylynda orys synyby ashylmaıtynyn habardar etken-di. Iаǵnı bar másele – bıýdjet qara­jatyn tıimdi paıdalaný. «Biz osy jerden kóshemiz» dep attandap júr­genderdiń bárine birdeı 3-4 oqýshydan qurap, synyp asha berýdiń durys emes ekeni eskertildi.

Nurlan Seıitovtiń ózi aýdanǵa «Ońtús­tikten – soltústikke» baǵ­dar­la­masymen qo­nys aýdarǵan muǵalim. Ol jergilikti jermen, tipti mekteptermen de áli tany­syp úlgermegen de bolýy múm­kin. Jańa basshy buǵan deıingi jergilikti ákimderden, oqý bólim­deriniń basshylarynan qalǵan, jasyryp-jaýyp, naqty sheshimin tappaı kele jatqan aralas mektep máselesine tap boldy.

Bizge jolyqqan ońtústikten kóship kelgender de Baıanaýyldaǵy etnostyq máse­leni estip, birtúrli alańdap qalǵandaı. Qazaq elinde turyp memlekettik tildiń már­tebesin syılamaý – ózge ult ókil­derine de, ul-qyz­daryn qazaqsha oqytqysy kelmeıtin árbir qazaqqa da oı salýy kerek. «О́z-ózińdi jattaı syıla, jat janynan túńiler» degen. Qazaq oılansa, qazaq oıansa, ózgeler tilimizdi, mekte­bimizdi jatsynbas edi.

Endi qarańyz, beıneúndeýden soń oblys ákimdigi «oryssha oqytatyn 1-synypty ashyńdar» dedi. Ashyldy. Al synypta qazir Álıhan Abdýldaev, Azat Aqylbekov, Ersultan Baıdildá, Alan Manenov degen 4 qazaqtyń balasy, Valerııa Shlykova, Ramıl Makarov, Rasýl Paıymov degen 3 ózge ult ókilderiniń balasy, jalpy 7 oqýshy oqyp jatyr. Muǵalim bolmaǵan soń Lýnara Maratqyzy synyp jetekshisi bolyp, basqa mektepten jiberilipti. Ol gýmanıtarlyq-tehnıkalyq kollejdiń bastaýysh bilim berý bólimin qazaqsha bitirgen. Zań júzinde bala qaraýmen úıde demalysta otyrǵan bastaýysh synyp muǵalimi Taısııa Naýmova shaqyrylǵan.

Bıyl mekteptiń 11-synybynda bir ǵana oqýshy qalypty. Tamyz aıynda Ekate­rına Tamılsevanyń ata-anasynan mektep dı­rektory Shynar Mursalovanyń atyna «qyzymyzdy qazaq 11-synybyna aýys­tyrýyńyzdy suraımyz» degen ótinish túsken. О́tinish jazbastan buryn ata-anasyna bir oqýshyǵa synyp ashylmaıtyny, mem­leket qarajatyn maqsatsyz jumsaýǵa jol berilmeıtini jaıly túsindirilgen. Qazir Ekaterına qazaq synybynda oqýyn jalǵas­tyrýda. Qazaq synybynyń pán muǵa­limderi orys tilinde de sabaq beredi.

Jalpy osy №2 mekteptiń orys synyptarynda – 153 bala, al qazaq synyptarynda 214 bala bilim alyp jatyr. Orys synyptarynda 73 qazaq balasy oqıdy. Aýdanǵa qarasty Maıqaıyń kentindegi mekteptiń orys synybynda 203 qazaq balasy oqıdy. Bul balalardy jınap alyp, ne úshin orys tilinde oqytyp jatqanymyz taǵy túsiniksiz? Osy málimetterge qa­rap, kerisinshe, orys synyptary jabylmaıtynyn, jyl saıyn qazaq balalarynyń sanymen orys tilinde bilim beretin synyptar kóbeıip jatqanyn kóremiz.

Sondaı-aq beıneúndeýden soń ata-analar­dyń ótinishine saı jaqynda daıarlyq orys synyby ashylyp, Malıka Muha­medıeva, Arına Naýmova, Aııa Chan, Saıda Aıhanova, Sultan Nur­sul­tanuly, Aleksandr Gor­bach atty 6 bala kelipti. Bul orys synyptaryndaǵy qazaq bala­larynyń sany tipti kóbeıedi degen sóz. Sondyqtan Úkimet aldymen máseleniń mánisine mán berip, respýblıkalyq komıssııa kelip, óńirdegi orys synyptarynda oqı­tyn qazaqtyń balalar sanyna taldaý júrgizip baryp, sheshim qabyldasa eken degimiz keledi.

Al endi Baıanaýyldaǵy mektepterde bilim alatyn orys, nemis, ýkraın, tatar, koreı sııaqty ózge ult ókilderiniń balalarynyń sany – 261. Sonyń ishinde ózge ult ókilderi balalarynan quralǵan 39 oqýshy qazaq synyptarynda oqıdy.

Aıtpaqshy, joǵaryda atalǵan Taısııa Naý­mova sııaqty basqa da ult ókilderi, Baıan­aýyldyń orys­tary qazaq tilinde jaqsy sóı­leıdi. Taısııa – qazaq mektebinde oqyǵan, res­pýblıkalyq «Abaı oqýlary» baıqaýynyń 2009 jyl­ǵy bas júldegeri, «Mem­lekettik til – meniń tilim», «Qazaq­shańyz qalaı?» baıqaý­lary­nyń jeńim­pazy. Áýeletip qazaq ánderin aıtady. Kezinde bizge suhbat bergen Taı­sııa «Biz Baıanaýyldyń qazaq­tarymyz» dep edi.

Baıanaýyldyq kúıshi, ter­me­shi Aleksandr Vereshak, telejúr­gizýshi Marına Saharova, dáriger Lıýbov Aǵadilova sııaqty basqa da ózge ult ókilderi bar. Marınanyń apaly-sińlili tórt apaıy da qazaq mektebin bitirgen. Qazir olar ómirden óz jolyn taýyp, osy jerde qyzmet etýde.

«Baıanaýylda oryssha sóı­leıtin adam az. Bári qazaqsha sóı­leıdi. Aınalamyz, aralasatyn or­tamyz qazaq bolǵandyqtan, biz de qazaq tilinde sóılep kettik», deıdi Lıýbov Aǵadilova. Biraq áli de bolsa balalaryn orys tildi synyptarǵa qaraı jetekteıtin óz ata-analarymyzdyń qatary azaıar emes. Bala­laryn orys synyptarynda oqytqysy keletin qazaq ata-analary da «bul meniń óz quqyǵym, qaı tilde oqytsam da ózim bilem» deıtini sózsiz.

О́ńirde jalpy 356 mektep bar bolsa, onyń ishinde qa­zaq mek­tebiniń sany – 136, orys mektebi – 56, al aralas mektepterdiń sany 164-ke jetken. Ekibastuzda 21 aralas mektep bar. Bul aralas mektepterde oqıtyn oqýshylardyń deni qazaq balalary ekeni taǵy da belgili. Osydan-aq orys ti­lin­de bilim beretin mektepter men aralas mektepterdegi orys synyptarynda kimder oqyp júr­genin kórip otyrmyz. Aralas mek­tepterdegi orys synyptarynda bala sany jyldan-jylǵa kó­beı­mese, kemigen joq. Orys sy­nyp­taryndaǵy bala sanynyń kó­beıýine ózimizdiń ata-analar, qara­domalaq oqýshylarymyz úles qosýda.

Keńestik psıhologııa áli de ústemdik qu­ryp tur. Kezinde ózderi oryssha oqyǵan azamattar ul-qyzdaryn, nemerelerin áli kúnge orys synybyna aparyp jatyr. Qalany aıt­paǵanda, shalǵaıdaǵy aýyldarda da orys synyptary bar ekeni tańǵaldyrady. My­saly, Maı aýdany Kóktóbe aýylyndaǵy aralas mektepte 208 oqýshy oqy­sa, onyń 113-i – qazaqtyń balasy. Bul aýdandaǵy Maı­túbek aýylynda da aralas synyptar bar. Mektep oqýshylaryna qazaq sy­nyptarynyń muǵa­limderi sabaq berýde. Bul jaǵdaı oblystaǵy barlyq aýdan ortalyǵyna tán, bárinde aralas mektep bar, bárinde orys synybynda oqıtyn qazaq balalarynyń sany basym.

О́ńirimizdegi orta bilim júıe­­siniń erek­sheligi – shaǵyn mek­tep­terdiń kóp bolýy, ıaǵnı 371 mekteptiń 234-i shaǵyn bolyp sanaldy. Mektepterdegi bir oqýshyǵa memleket tarapynan 400 myńnan 3,8 mln teń­gege deıin qarjy jumsalatyn bolsa, bıýd­­jettik qarajatty tıim­siz jum­saý­dan eshqan­daı paıda joq. Mun­daı shyǵyndardy azaıtý maq­­­satynda shaǵyn mektepter ońtaı­lan­dyrylyp, resýrstyq ortalyqtar damyp, mektep ja­nyn­daǵy ınternattar ashylsa, balalar turǵylyqty mekenjaılaryna qara­mas­tan zamanaýı jáne sapaly bilimge qol jetkizer edi.

Baıanaýyldan kelgen soń bizge Taısııa Naýmova habarlasyp: «Apaı, bári birte-birte bolatyn nárse. Úkimet jaqtan memlekettik tildiń mártebesin kóteretin naqty shara­lar­ kerek-aq, sonda ǵana mem­lekettik til­di úırenemin, ba­lamdy qazaq mektebine bere­min degen talpynys bolady. Al árıne, bola­shaqta bárimiz qazaq tiline kóshemiz», dedi.

Pavlodar oblysy,

Baıanaýyl aýdany