XIV ǵasyrǵa tán kesene

Otyrar qalashyǵynyń XIII-XV ǵasyrlarǵa tán qurylys qabatyn ashý, ǵylymı aınalymǵa engizý, qalany mekendegen turǵyndardyń zattaı materıal­­dary men rýhanı tanymyn aıqyndaý maqsatyndaǵy joba aıasynda Berdibek saraıynyń soltústik-batys bóliginen shamaly qıys salynǵan úlken bir áýletke tıesili kesene orny anyqtaldy. Eki jarym metr tereńdikten tabylǵan kesene birneshe bólikten turatyn arhıtektýralyq keshen ispetti. Sáýlet týyndysy eki qabat etip salynǵan. Astyńǵy bóliginde dáliz jáne qabirhana. Al onyń ústinde qulshylyq etý orny. Keseneni zertteý jumystary barysynda mamandar buryn beımálim bolyp kelgen jańalyqtardy ashyp otyr. Ol jańalyqtardyń birqatary Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-mý­ze­ıiniń Otyrar qalajurtynda uıym­das­tyrǵan baspasóz-týry barysynda málim etildi. «Bıyl júrgizilgen qazba jumystarynyń nátıjesi boıynsha sizderge jetkizer jaqsy jańalyǵymyz bar, – dedi arheologııalyq qoryq – mýzeıdiń bólim basshysy Sábıt Pármenqul. – Shartty túrde Berdibek saraıy dep atalǵan arhıtektýralyq keshenniń soltústik buryshynan kólemi 6,3h7,7 metr keletin kesene orny anyqtalyp otyr. Berdibek saraıymen bir kezeńde qatar salynǵan keseneniń qasbeti qalashyqtyń ońtústik bóliginde ornalasqan Juma meshitiniń aýlasyna qaraǵan. Jobada tikburyshty kesene úsh bólikten, ıaǵnı dálizden (dromos), qabirhana jáne jamaǵathanadan (hanaka) turatyn portaldy qurylys XIV ǵasyrǵa tán sáýlet týyndysy bolyp esepteledi. Kesene qurylysyna kólemi 25h25,5 sm. keletin, jaqsy ılenip, kúıdirilgen qyshtar paıdalanylǵan. Al buryshtary men arkalary gıps qosyndysy bar sylaqpen nyǵaıtylǵan». Sondaı-aq Sábıt Turlybekuly qa­bir­hana ishin tazartý barysynda tórt kisige tıesili shashylyp jatqan adam súıekteri tabylǵanyn aıtty. Arheo­log­tardyń paıymdaýynsha, bir kezderi saǵana tonalǵan bolýy múmkin. О́ıtkeni qańqalar retsiz shashylyp jatqan jáne bas súıekteri saqtalmaǵan, saǵana qurylysyna paıdalanylǵan qyshtar buzylyp alynǵan. Saǵananyń tór ja­ǵy­na qoıylǵan kisiniń saqtalǵan jambas, jilik súıekterine qarap, mamandar onyń iri deneli kisi bolǵanyn, ortasyndaǵy eki kisi orta boıly, deneleri shaǵyn ekendigin boljap otyr. Al kireberis esik aýzyna qoıylǵan tórtinshi múrde shamasy 10-12 jastaǵy balaǵa tıesili eken­digi aıtylýda. Iаǵnı kesene Otyrar qalasynyń bıleýshi áýletine ne bolmasa iri tulǵa, din ıelerine tán bolýy jáne kesenege jerlengen kisi­ler bir ýa­qytta qaıtys bolmaǵany jora­mal­da­nyp otyr. Saǵana ishine qo­ıyl­ǵan múrdelerdiń barlyǵynyń keý­de­­­den joǵarǵy bóligi saqtalmaǵan. Ǵa­­lym­dar mundaı qurylys oryndary Otyrar aýdanyna qarasty Baltakól aýyly okrýginde ornalasqan Qaýǵan ata, Qyzylorda oblysyna qarasty Jańaqorǵan aýdanynda ornalasqan Syǵanaq jáne Túrkistan qalasynda ornalasqan Q.A.Iаsaýı kesenesi mańynan anyqtalyp, zerttelgenin aıtýda.

Otyrar aýdanyna qarasty Baltakól aýylynyń ońtústik shetinde ornalasqan Qaýǵan ata qalajurty týraly málimet XVI ǵasyr derekterinde atalady. Qabyr­ǵanyń syrtqy jaǵynan qorǵan-qabyr­ǵa irgesine taqap salynǵan keseneniń kó­lemi 4h4 metr. Tikburyshty etip jerden qazylyp salynǵan kesene qabyr­ǵa­lary kólemi 25h25h5 sm keletin, XIV-XV ǵasyrlarǵa tán kúıdirilgen qysh­pen nyǵaıtylyp, ár buryshynan bir-birine qarama-qarsy qyrly taqııa formasynda kúmbez kóterilgen. Jer betinen 1 metr shamasynda kóterilgen kúmbez ústine topyraq úıilgen. Qaýǵan ata qalajurtynan anyqtalyp otyrǵan kesenege kiretin esik orny anyqtalmaǵan. Shamasy, kesene ishine múrde qoıylǵannan keıin syrtynan qalap bekitilgen bolsa kerek. Bos topyraǵyn qyryp tazalaý barysynda eden deńgeıinen alty jerden kólemi 1h1 metr shamasynda keletin laqat sulbasy anyqtaldy. Jaqtaýlary qam kesekpen qalanǵan laqattardyń ishine múrdelerdiń uzaq saqtalatyn bas, jambas súıekteri, qabyrǵalary men omyrtqa bólikteri qoıylǵan. Kesene ishine qoıylǵan múrdeler sóreli úrdisimen tasymaldanyp ákelingen. «Sóreli» dep jaýgershilik ýaqytta joryqta ne bolmasa alys saparda júrip marqum bolǵan kisilerdi ýaqytsha turaqtatatyn oryndy aıtady eken. Otyrar qalashyǵynda bizge osyndaı tarıhı derekterdi jetkizgen qoryq-mýzeı qyzmetkerleri qazba jumysy barysynda XVI ǵasyrǵa tán turǵyn úı qurylysy men XIV-XV ǵasyrlarǵa tán kesene qurylysynyń qal­dyqtary anyqtalyp zerttelgenin, jo­ǵarǵy qurylys qaldyqtarynyń saq­talýy nashar ekenin aıtyp ótti. Tur­ǵyn úılerdiń tasnaýa, tandyr, jer­oshaq sekildi jekelegen bólikteri bolmasa tolyǵymen ashyp sıpattaý múmkin bolmaǵan. Keseneniń syrtqy qurylysy joǵarǵy bóliginiń bastapqy kúıi qandaı bolǵany belgisiz, alaıda elimizdiń ózge óńirlerinen tabylyp otyrǵan XV ǵasyrǵa tán mundaı qurylys úlgilerine qarap, keseneniń joǵarǵy bóligi bir kúmbezdi, qasbettik kesene tobyna jatatyndyǵy belgili bolyp otyr. Kesenege kiretin syrtqy esik ońtústik-batys qabyrǵadan anyqtalǵan. Joǵarǵy zııarathana bólmesiniń kólemi 4h4,7 metr. Keseneniń ústińgi, ıaǵnı zııa­rathana bólmesiniń qabyrǵalarynyń eki shetine bútin qysh qalanyp, ortalary synyq qyshtarmen toltyrylǵan. Synyq qyshtar qatarynda XIII-XIV ǵa­syr­larǵa tán órnekti qysh bólikteriniń ta­bylýy keseneniń salynǵan merzimin naq­­tylaýǵa múmkindik berip otyr. Ke­se­neniń zııarathana bólmesiniń soltústik-batys qabyrǵasy túgeldeı derlik buzy­lyp alynǵan. Al soltústik-shyǵys, ońtústik-shyǵys jáne ońtústik-batys qabyrǵalary jarym-jartylaı saq­tal­ǵan. Birshama jaqsy saqtalǵan ońtústik-shyǵys qabyrǵanyń saqtalǵan bıiktigi 0,7 metr. Ońtústik-shyǵys qabyrǵany arshyp tazalaý barysynda qabyrǵa ortasynan eni 1,2 metr keletin tereze orny anyqtaldy. Tereze jaqtaýlary gıps qosyndysy bar sy­laq­pen sylanǵan. Keseneniń zııarathana bólmesiniń eki qaptaly men tórgi qabyrǵalarynan eni 45-50 sm keletin zııaratshylar otyratyn sypa tektes oryn salynǵan. Qazba barysynda zııa­­­rathana bólmesi keıinnen turǵyn úı bólmesine aınaldyrylǵany belgili bolyp otyr. Mamandar buǵan osy jer­den anyqtalyp otyrǵan jer oshaq pen tasnaýa qaldyqtary dálel bolatynyn aıtady. Atalǵan oshaq pen tasna­ýa qaldyǵy 2016 jyly júrgizilgen qaz­ba jumysy barysynda anyqtalǵan eken. Zııarathana bólmesin tolyq arshý maq­satynda joǵarǵy qurylysqa tán qu­ry­lys qaldyqtary tolyǵymen alynyp tastalǵan. Qazba barysynda zııa­rat­hana edenine kólemi 25h25h5 sm kele­tin biryńǵaı bútin kúıdirilgen qysh tóselgeni anyqtaldy. Keıinnen eden tósemeleri basqa qurylysqa paıdalaný maqsatynda ara-arasynan buzylyp, terilip alynǵan. Arheologtardyń aıtýynsha, kesene ishiniń bos topyraǵyn shyǵarý barysynda syrly ydystardyń qatarynda keseneniń eden deńgeıinen qubbanyń synyq bóligi alynǵan.

Mýzeı qyzmetkerleri tanystyrǵan taǵy bir jańalyq – qazba jumystary kezinde tabylǵan 59 dana kúmis, 33 dana mys teńgeler. Teńgelerdiń aversindegi jazbalardan Shaıbanıdter áýletiniń bıleýshisi sanalatyn Abdýlla II-niń bıligi tusynda (1583-1598 jj.) soǵylǵany anyqtalǵan. Abdýlla II-niń atynan soǵylǵan teńgelerden buǵan deıin Shaıbanıd bıleýshileri ıemdenip úlgergen eki laýazymdyq kórsetkishterdi kórýge bolady. Birinshisi: «Haan bın hakan bın hakan Abýl Ǵazı Bahadýr Han» bolsa, ekinshisi «Hakan al-Adıl ýa mýlk al-Kamıl Abýl Ǵazı Bahadýr Han». Reversindegi jazbalar da kóp túrliligimen erekshelenbeıdi. Negizinen tıyndardyń bul betterinde Islamnyń alǵashqy tórt halıfasynyń esimderi «Amır al-Mýmınniń» laýazymdarymen berilip otyrǵan.

Qoryq – mýzeıdiń bas ınspektory Qýanysh Shoqaevtyń aıtýynsha, Otyrar rabadynyń aımaǵynda qazba jumystary barysynda IH-HV ǵasyrlarǵa tán 3 monsha orny anyqtalǵan. Al HIII-HV ǵasyr aralyǵynda paıdalanylǵan monsha 10 bólmeden turady. Birqatar bólmelerdiń tabanyna ásem bezendirilgen qysh taqtalar tóselgen. Monsha batysynda ornalasqan jylytý qazandyǵy arqyly bir jerden ot jaǵylyp, eden astynan júrgizilgen kanaldar arqyly barlyq bólmeler jylytylyp otyrǵan. Al sý Otyrartóbeniń ońtústik batysynda or­nalasqan basseınder arqyly kelip turǵan. Sonaý 1969 jyldan beri júr­gi­zi­lip kele jatqan zertteý ju­mys­ta­ry jóninde málimet bergen ǵalym Nurtaza Aldabergenov arheologtar eń aldymen jazba derekterge súıenetinin aıtady. «Ondaı derekter Otyrar kitaphanasynda jasyrynyp jatqan bolýy múmkin. Sondaı tarıhı baı murany izdeı berý kerek. Eger bir jerden 10 nemese 100 kitap tabylyp jatsa, bul elimiz úshin úlken jańalyq bolar edi, – deıdi ardager arheolog N.Aldabergenov. – Otyrar qalajurtynyń joǵarǵy qabaty men tómengi qabatynyń ara jigi anyqtaldy. Biz qazir shartty túrde alyp otyrǵan Berdibek saraıynyń qurylysyn qalpyna keltirýmen jumys bitpeıdi. Bul sońǵy 40-50 jyldyń kóleminde jasalǵan zertteýlerdiń bir parasy ǵana. Otyrar qupııasyn ashý úshin taǵy osynsha jyl kerek shyǵar, bálkim. Alaıda bir máseleniń basy ashyq. Arheologtar Otyrartóbeniń ár kezeńindegi tarıhyn, úı oryndarynyń qalaı salynǵanyn, qaı ýaqytta qala dárejesine jetkenin zertteýi kerek. Sonda ǵana progress bolady. Jalpy, orta ǵasyrdaǵy qalalardyń negizi qalanǵan kezi, damý tarıhy týraly talaı kitaptar jazyldy. Sol jazba derekterden belgili bolǵanyndaı, tabylǵan tarıhı oryndar bir-birimen salystyra otyryp zertteledi. Sonda ǵana jumysymyz óz nátıjesin beredi».

Qazirgi tańda qazba barysynda ta­byl­ǵan arheologııalyq jádigerlerge Sapar ortalyǵynda kameraldy óńdeý ju­mys­ta­ry júrgizilýde. Qolóner buıym­da­ry men nýmızmatıkalyq zattar mýzeı qoryna tabys etilipti.

Túrkistan oblysy