«Egemen Qazaqstan» basylymy Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen álemdegi mańyzdy da ózekti taqyryptar jóninde biregeı kontent ázirleıtin Project Syndicate jobasy maqalalaryn jarııalaýdy jalǵastyrady.
Búgingi nómirde oqyrmandar nazaryna BUU Bas hatshysy laýazymyn atqarǵan Pan Gı Mýnnyń «Kópjaqtylyqqa oralý» atty maqalasyn usynyp otyrmyz. Atalǵan maqala Qazaqstan táýelsizdigin alǵaly beri ustanyp kele jatqan kópvektorly saıasatpen úndesedi.
Elimiz basymdyq beretin mundaı baǵyt búgingi tańda ózekti ekeni anyq. О́ıtkeni Taıaý Shyǵys, Balqan túbegi sekildi daýly jerlerdegi daǵdarystar tek kópjaqty kelisim arqyly sheshiledi. Qazaqstan álemde qaýipsizdik pen tynyshtyq ornatýǵa múddeli ekenin kóptegen jahandyq bastamalary arqyly dáleldep keledi.
Al Úndistan úkimetiniń ekonomıkalyq keńesshisi Kaýshık Basý koronavırýs daǵdarysy kezinde ekonomıkany quldyratpaý týraly óziniń pikirimen bólisedi. Qazirgideı pandemııa kezinde bul da ózekti másele. Indetke baılanysty qaıta-qaıta lokdaýn engize berý qıynǵa soǵatyny aıtpasa da túsinikti. Avtor óz maqalasynda «ógizdi de óltirmeýdiń, arbany da syndyrmaýdyń» tıimdi tásilin usynady.
Indet saldarynan BUU Bas Assambleıasynyń osy aıdaǵy jıyny erekshe jaǵdaıda ótti. Is-sharaǵa qatysýshy memleketterdiń basshylary Nıý-Iork qalasyna barýdyń ornyna oǵan vırtýaldy túrde ún qosty. Bıylǵy jıynnyń osyndaı biregeı jaǵdaıda ótýi COVID-19 indetiniń qaýpin eńserý úshin halyqaralyq yntymaqtastyq, ashyqtyq jáne ortaq erejeler men quqyqtarǵa baǵynýdyń tyǵyryqtan shyǵatyn jalǵyz jol ekenin anyq ańǵartty.
BUU-nyń 75 jyldyq mereıtoıy pandemııa jaǵdaıyna tap kelýi de taǵdyr tálkegi ispetti. Adam qolymen jasalǵan alapat apat – Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi abyr-sabyr jaǵdaıda qurylǵan álemniń eń joǵary halyqaralyq uıymy soǵystan keıingi kezeńdegi basshylardyń sheshimi arqyly júzege asyp, bolashaq urpaqtyń osyndaı qıynshylyqty bastan ótkermeýin maqsat etti.
Taıaý Shyǵysta jáne basqa da shıeleniske toly aımaqtarda beıbitshilik ornatyp, turaqtylyq pen damýǵa kepil bolatyn uzaqmerzimdi, naqty sheshimderdi kópjaqty yntymaqtastyq arqyly tabý BUU men onyń prınsıpteriniń ózegi bolyp qala bermek. Ol halyqaralyq quqyqtyń negizderi jahandyq tynyshtyqtyń irgetasy sanalady, sondaı-aq álemde qordalanǵan máselelerdi sheshýde, adam quqyǵyn qorǵaýda jáne damýdaǵy basty alań.
Biz muny Izraıl-Palestına qaqtyǵysynan anyq baıqap otyrmyz. Bul daǵdarystyń jalǵasyp kele jatqanyna da jetpis bes jyl boldy, BUU qurylǵannan beri qaraı. Onyń eń tıimdi sheshimi eki halyqqa da qolaıly, 1967 jylǵa deıingi halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan shekara men BUU Qaýipsizdik keńesiniń 242 jáne 2334 sekildi qararlaryna saı júzege asqan eki memleket, ıaǵnı Izraıl men Palestına jobasy.
Izraıl men Parsy shyǵanaǵyndaǵy eki memleket Birikken Arab Ámirlikteri men Bahreınniń dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatýy óte ózekti saıası kelisim. Bul qadam qanshama jylǵa sozylǵan senimsizdik pen kinálaýdy toqtatady dep úmittenemin. Biraq Arab álemi men Izraıl arasyndaǵy baılanysty jaqsartýdyń jalǵyz joly – Palestına men Izraıl halqyna qolaıly jaǵdaı jasaıtyndaı, beıbitshilikte, ádildikte, tepe-teńdikte jáne qaýipsizdikte júzege asatyn eki memleket sheshimin búkil taraptyń qoldaýy. Adamdardyń týa bitti beriletin quqyǵyn basqalar buzýy tıis emes.
1945 jyly kópshilik qanquıly eki dúnıejúzilik soǵystan álem aqyry sabaq aldy dep úmittendi. BUU-nyń Jarǵysynda uıym «urpaqty soǵys apattarynan qorǵaý úshin», jahandyq damý men demokratııaǵa bastaıtyn beıbit ári biregeı qadam retinde irgetasy qalanǵany aıtylǵan. Sodan beri BUU-nyń aıasynda qurylyp, jumys isteıtin halyqaralyq uıymdar men ınstıtýttar áli de múltiksiz emes. Soǵan qaramastan, jetpis jyldan asa ýaqyt boıy uıym beıbitshilikti, qaýipsizdikti, adam quqyǵyn, álemdegi ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýdy árdaıym qoldap keledi.
Osy murany erekshe atap ótý úshin, The Elders (Úlkender – A.A.) kópjaqtylyqty qorǵaý maqsatynda arnaıy esep ázirledi. Bul jahandyq táýelsiz kóshbasshylar tobynyń irgetasyn Nelson Mandela qalaǵan edi. Osy topta men tóraǵanyń orynbasary bolyp qyzmet etemin. Joǵaryda aıtylǵan esepte biz qazirgi álem basshylaryna arnalǵan 5 áreketti atap kórsettik. Olar:
– BUU Jarǵysynda aıtylǵan qundylyqtarǵa ıek artý;
– BUU-nyń beıbitshilik pen qaýipsizdikti yntymaqtas árekettesý arqyly sheshýdegi quzyretin kúsheıtý;
– Covid-19 indetimen kúresý maqsatynda densaýlyq saqtaý júıesin jetildirip, aldaǵy pandemııalarǵa ázirlikti pysyqtaý;
– Klımat ózgerýine baılanysty Parıj kelisiminde kórsetilgen mindettemelerdi oryndaýǵa zor ynta tanytý;
– Turaqty damý maqsattarynyń bárin oryndaýǵa jiger bildirý.
Búkil álem elderi bul maqsatqa qol jetkizý kópjaqty saıasat júrgizý ekenin moıyndaýy tıis. Bul barshamyzdyń múddemizge saı. BUU-nyń osy aıtylǵan maqsattarǵa qol jetkize almaýy uıymǵa múshe memleketterdiń, ásirese BUU Qaýipsizdik keńesine turaqty bes múshesiniń (AQSh, Ulybrıtanııa, Fransııa, Reseı, Qytaı) óz mindetterin oryndamaýyna tikeleı baılanysty. Eger memleketter ulttyq múddesin ortaq mindetterden joǵary qoısa, bárimiz utylamyz.
Bıylǵy shildede pandemııa jaǵdaıyna baılanysty gýmanıtarlyq daǵdarysty odan ári tereńdetpeýi úshin oq atýdy jahandyq deńgeıde toqtatý jónindegi 2532 qararyn BUU Qaýipsizdik keńesiniń bir aýyzdan qabyldanýyn zor yqylaspen tyńdadym. Sondaı-aq muny BUU Bas hatshysy Antonıo Gýterrısh alǵash ret naýryzda aıtqanda qyzý qoldaıtynymdy jetkizdim. Áıtse de, qarar mátinindegi keı máselelerdi talqylaýǵa mańyzdy birneshe aıdyń ketkenine ishim ashydy.
Qandy qaqtyǵystar men qatygez pandemııa kezinde semantıkalyq máseleni talqylaý halyqaralyq qoǵamdastyqqa qaraly habar jetkizgen sekildi. Densaýlyq salasyna kelgen tikeleı keri áserinen bólek, indettiń saldarynan týyndaǵan ekonomıkalyq daǵdarys uzaqqa sozylyp, jaǵdaıdy qıyndatady. Álemniń kóptegen daýly bólikterindegi onsyz da nashar ahýalǵa keri áserin tıgizedi. Qazir dıplomatııalyq dop oınaıtyn kezeń emes.
Sodan beri BUU Álemdik azyq-túlik baǵdarlamasy Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi eń qıyn gýmanıtarlyq daǵdarysty bastan ótkerýimiz múmkin ekenin eskertip, Iemen, Somalı, Nıgerııa jáne Ońtústik Sýdan sekildi aımaqtarda 600 myńnan astam bala ashtyq pen tamaq tapshylyǵynan qaıtys bolýy yqtımal ekenin jetkizdi.
COVID-19 daǵdarysy adamzatqa ortaq qundylyqtar men álsizdikterdi kórsetken qaraly habar sekildi. Eger pandemııamen kúreste sátsizdikke ushyrasaq, yntymaqtastyq pen ortaq áreketterdi jańartyp, qaýip-qaterdiń aldyn almasaq, vırýstyń qurbandaryna qurmetsizdik kórsetip, BUU-nyń irgetasyn qalaǵandardyń bizge artqan úmitin aqtamaǵanymyz.
Pan Gı Mýn,
The Elders toby tóraǵasynyń orynbasary. BUU-nyń burynǵy Bas hatshysy jáne Ońtústik Koreıanyń burynǵy syrtqy ister mınıstri
Copyright: Project Syndicate, 2020. www.project-syndicate.org