Altaıdan Atyraýǵa, Alataýdan Qarataýǵa deıingi Uly dala besiginde úzdiksiz urpaq órbitip ósip-óngen qazaq atateginiń elý ǵasyrlyq shejiresin shertken jylnamashy, qazaq halqynyń qola dáýirden búginge deıin keń-baıtaq kıeli atajurtynda kindigi berik baılanyp, násil-juraǵatyn ósirip órbitip, el men jeriniń tamyrlastyǵy bite qaınasyp, birtutas qubylysqa aınalǵanyn álemdik ǵylymnyń qazirgi jetistikterimen órnektep aıǵaqtaǵan tarıhtyń tamyrshysy, saqtardyń sarqyty bolǵan qazaq jurty san ǵasyr sapyrylysqan halyqtardyń uly kóshine aralasyp, alty Alash atanyp, óziniń ataqonys mekeninde ejelden beri biregeı popýlıasııa túzip, tegi men túr-tulǵasy birtutas ultqa aınalǵanyn dáıektegen ǵulama – búgin toqsannyń tórine shyǵyp, topjaryp otyrǵan tarlanboz tarıhshy, UǴA akademıgi, Bolonııa akademııasynyń korrespondent-múshesi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, otandyq antropologııa ǵylymynyń atasy Orazaq Smaǵulov.
Qazaq halqynyń týystyq júıesi, asyl tegin antropologııa ǵylymynyń arqaýyna aınaldyrǵan abyz ǵalym salystyrmaly derek retinde baýyrlas halyqtardyń bıoáleýmettik derekterin ónimdi paıdalanýy túbi bir túrki halyqtarynyń ara baılanysyn, týysqandyq sezimin jaqyndata túsetin altyn kópir syndy áser qaldyrady. Onyń zertteý nysany Qazaqstannyń aýmaǵynda ǵana shektelip qalmaı, Mońǵolııanyń Baıan-О́lgeı aımaǵy, Reseıdiń Qosaǵash aýdany qazaqtary arasynda ekspedısııalyq saparlarǵa ulasyp, mańyzdy nátıje berýi alystaǵy qandastarǵa degen patrıottyq seziminiń kórinisi desek bolady. Ǵalymnyń Majarstan antropologi Tıbor Tot jolyn jalǵastyrǵan jas býyn zertteýshilermen áriptestik baılanystar ornatyp, Turan quryltaıyn belsendi qoldaýy da dostyqty ardaqtaıtyn batagóılik bolmysy ekeni aıan. Kisilik parasatyna kishipeıil qalyby jarasqan, ǵylymnyń aq saraıynyń tórine bııazy bolmys-bitimimen sán bergen, tabandy, eńbekqor jigerimen taý qoparyp, ǵylym kenin ashqan birtýar ǵulamanyń kesek tulǵasy ol negizin qalaǵan ǵylym salasynyń kúrdeli júıesimen úndestikte órilgen.
Álbette, adamzattyń paıda bolýynan bastap búginge deıingi dáýirlerdi zertteıtin salanyń biri – antropologııa ǵylymy. Belgili bir aımaqtan tutas kontınentterdegi turǵyndardyń bıologııalyq damýyn tolyqtaı zertteı alatyn bul ǵylym ózara evolıýsııalyq antropologııa, paleoantropologııa, etnıkalyq antropologııa, tarıhı antropologııa jáne fızıkalyq antropologııa dep jikteledi. Osylardyń qatarynda fızıkalyq antropologııa – adamnyń shyǵý tegin, dene qurylymyn, jasyn, salmaǵyn, boıyn, tiri kezindegi ádetteri men basqa da erekshelikterin bultartpas dáıekter arqyly anyqtaı alatyn birden-bir naqty ǵylym.
Yqylym zamanǵy tarıhı oqıǵalardyń kómeski tusyn tanyp-bilýge, baıyrǵy halyqtardyń bet-beınesin dóp basýǵa súbeli úles qosatyn bul salany ǵalymdar áldeqashan moıyndasa da, álem boıynsha antropolog ǵalymdar saýsaqpen sanarlyq eken. Sebebi antropolog bolý úshin medısına men arheologııany ushtastyryp, tarıh pen mádenıetti tereń bilý kerek.
Qazaqstandaǵy antropologııa ǵylymy keńestik kezeńniń qyzyl saıasatyna ushyrasa da, táýelsizdiktiń araıly tańymen qaıta jańǵyryp, bıik beleske kóterilgeni belgili. Árıne, mundaı jetistik osy salada ushan-teńiz jumystar atqaryp, tolaıym tabystarǵa jetken belgili ǵalym, akademık, tuńǵysh qazaq antropologi Orazaq aǵanyń qajyrly eńbeginiń arqasy. Ol – elimizdegi fızıkalyq antropologııa mektebiniń negizin qalap, jarty ǵasyrǵa jýyq qazaq halqynyń genetıkalyq qurylymyn zertteýge ólsheýsiz úles qosyp kele jatqan biregeı maman. Bıyl toqsannyń tórine shyqqan Orazaq aǵa áli de osy salanyń tizginin berik ustap, irgeli zertteýler júrgizip keledi.
Sanaly ǵumyryn ǵylymǵa arnap, burmalanǵan tarıhymyzdy qaıta paıymdaýǵa, joǵalǵan qundylyqtarymyzdy qaıta túgendeýge atsalysyp júrgen akademık aǵamyzdyń qıyndyqqa toly kúrdeli ómiri men ǵylymdaǵy jemisti eńbegi bir kitapqa júk bolarlyq. Osy oraıda, qashanda asyl qalpynan aınymaı, aqyryn júrip, anyq basatyn zııaly tulǵany mereıli 90 jasymen quttyqtaı otyryp, onyń tulǵalyq bolmysy men ǵylymı-shyǵarmashylyq joly jaıynda az-kem tolǵanýdy jón kórdik.
Orazaq Smaǵululy 1930 jyly Qostanaı oblysy Meńdiqara aýdanynda dúnıege kelgen. Jastaıynan anasynan aıyrylyp, taǵdyr taýqymetin kóp tartqan onyń sábılik shaǵy asharshylyqpen, bozbala shaǵy qasiretti soǵys jyldarymen órilgen. Orazaq aǵa óziniń balalyq shaǵy týraly bir suhbatynda: «Men sol asharshylyq jyldary týǵan tólmin. Anam ashtyqtan buratylyp ólip jatqanda, bir kún boıy qoınynda jatyp, emshegin emippin. Kórshi Reseıge tamaq izdep ketken ákem kelip, meni ajaldan aman alyp qalypty», deıdi.
Sol kezde oıyn balasy bolsa da, qazaq dalasyn jaılaǵan ashtyq pen qýǵyn-súrginniń salqyn yzǵary qaıdan esip turǵanyn ishteı baǵamdap, zobalań jyldardaǵy qasiretti oqıǵalardy jadyna túıip ósedi. Aǵamyz jastaıynan aýyr jumystarǵa jegilip, sharshap-shaldyqsa da, oqysam, bilsem degen ilimge qushtarlyǵy onyń Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetine oqýǵa túsýine sebep bolady. Ýnıversıtet qabyrǵasynda júrip óz ultynyń ótken tarıhy men shyǵý tegin zertteýdi maqsat etedi. Ár jaz saıyn arheologııalyq qazba jumystaryna qatysyp, mol tájirıbe jınaıdy. Ǵalymnyń antropolog retinde qalyptasýyna da osy arheologııalyq ekspedısııalarda kórgen-túıgenderi úlken yqpal etse kerek. Ol týraly ózi bylaı dep eske alady: «Birde kezekti arheologııalyq praktıkada júrgenimizde, arheologterdiń tabylǵan artefaktilerdi jınap alyp, adam súıekterin qaldyryp ketetinin baıqadym. Olardan adam súıekterin nege jınap almaımyz, bul degen naǵyz dálel-dáıekter ǵoı degen suraǵyma «muny zertteıtin bizde maman joq», dep qysqa qaıyrdy».
Osy oqıǵadan keıin jas maman Almatydaǵy medınstıtýtqa baryp, «Adam anatomııasy» kafedrasynyń meńgerýshisi professor Nurysh Bókeıhanovqa jolyǵyp, súıekterdiń zerttelmeı jatqanyn jáne óziniń osy salanyń mamany bolǵysy keletinin jetkizedi. Sonda Nurysh Bókeıhanov: «Apyr-aı, qazaqtyń súıegin zertteıtin bir adam tabyldy-aý», dep balasha qýanyp, osy oqý bóliminiń jaýapty adamyn shaqyrtyp, dereý oqýǵa qabyldatqan eken.
Orazaq Smaǵululy tarıh mamandyǵyn támamdaǵan soń, UǴA Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynda jáne Almaty medısına ınstıtýtynda qosymsha jumys istep, eki mamandyqty qatar alyp júredi. Árıne, ǵalymnyń baq-talaıyna oraı, Odaqtyń jergilikti ult ókilderinen antropologııa salasyna maman daıarlaý tapsyrmasymen 1957 jyly QazKSR Ǵylym Akademııasynyń joldamasy buıyryp, Máskeýge attanýy – onyń ǵylymdaǵy jarqyn bolashaǵynyń bastaýy edi. Bolashaq antropolog Máskeý memlekettik ýnıversıtetine barysymen Ǵylymı-zertteý ınstıtýty men bıologııa fakýltetindegi antropologııa mýzeıinde tájirıbe jınaqtaýǵa jiberiledi. Tájirıbe barysynda maımyldardyń anatomııalyq qurylymyn zerttep, keıinnen Lenıngradtaǵy belgili ǵalym, professor V.L.Gınzbýrgtiń qaramaǵynda I Petr kezeńinen beri saqtalǵan adam súıekteriniń qurylymymen tanysady, adamnyń fızıologııasy boıynsha bilimin jetildiredi. Osylaısha, jan-jaqty mol bilim men baı tájirıbe jınaqtaǵan jas zertteýshi 1958 jyly aspırantýraǵa qabyldanady.
Orazaq Smaǵululy kandıdattyq zertteý taqyrybyn Qazaqstan antropologııasymen baılanystyrmaq bolǵanda ǵylymı keńes músheleri Qazaqstanda kóne dáýir adam súıekteriniń bazasy joqtyǵyn alǵa tartady. Osy tusta ustazy G.Debes Máskeýdegi úlken jıynǵa akademık Qanysh Sátbaevtyń kelgenin, sol arqyly bul máseleni birjola sheship alýyn aıtyp keńes beredi. Bolashaq antropolog qazaq ǵylymynyń taý tulǵasy, akademık Q.I.Sátbaevpen jolyǵyp, elimizde fızıkalyq antropologııa ǵylymyn damytyp, osy arqyly qazaqtyń arǵy-bergi tarıhy men genetıkasyn zertteý isin qolǵa alǵysy keletinin jetkizedi. Osy kezdesý týraly ǵalym óz esteliginde: «Qanysh Imantaıuly sol kezdesýde meni qoldaıtynyn jetkizip turyp: «Áı, Orazaq, sen qazaqtyń bıologııalyq áke-sheshesin (shyǵý tegin) anyqta», dep qadap tapsyrdy, sol amanaty búginge deıin qulaǵymda jańǵyryp turady», deıdi. Kóp ótpeı uly akademıktiń qoldaýymen uıymdastyrylǵan alǵashqy ekspedısııa Semeı oblysynyń Shubartaý aýdanynan bastalyp, Baıanaýyl óńirinde jáne Qazaqstannyń basqa da aýyl, aýdandarynda jalǵasady. Osy oraıda, «bulaq kórseń kózin ash» degendeı, Qanysh aǵanyń qoldaýy men senimi jas ǵalymǵa qanat bitirip, keıinnen keńestik sheńberden shyǵyp, álemdik deńgeıdegi belgili antropolog-ǵalym retinde tanylýyna tikeleı yqpal etedi.
Osy oqıǵadan keıin Qazaqstan boıynsha antropologııalyq irgeli zertteý jumystary O.Smaǵululyna tabystalady. Bul ýaqytta ol kandıdattyq zertteýin sátti qorǵap, ǵylymı dárejesin alǵan kásibı antropolog-tyn. Máskeýde júrgende tálim alǵan G.F.Debes, Iа.Iа.Rogınskıı, V.V.Býnak syndy antropolog ǵalymdarmen qanattasa zertteý júrgizip, uzaq jyldar Ortalyq Azııadaǵy túrki halyqtarynyń, onyń ishinde qazaq halqynyń da fızıkalyq antropologııasyn zerdelep, tyń derekter men mol jańalyqtarǵa qol jetkizedi. Ǵalym úlken jobalardy odan ári damytý úshin Japonııa, AQSh, Úndistan elderinde bolyp, halyqaralyq ǵalymdarmen tájirıbe almasyp, birneshe antropologııalyq ekspedısııaǵa qatysady. Osy jyldarda jınaqtalǵan derekkózderdiń qorytyndysy retinde 1970 jyly «Qola dáýirinen qazirgi zamanǵa deıingi Qazaqstan turǵyndary» degen paleoantropologııalyq zertteýi jaryqqa shyǵady.
Ǵalymnyń tyrnaqaldy týyndylarynyń biri – «Qazaqstannyń etnıkalyq genogeografııasy» kitaby sol kezdegi qoǵamdyq jáne ǵylymı ortada erekshe qyzyǵýshylyq týdyrdy. Bul kitapqa ǵalymnyń shırek ǵasyr boıy jınaqtaǵan baı materıaldary engen. Alaıda Ortalyq Komıtet bul kitaptyń mazmuny partııanyń ıdeologııasyna saı emes degen jeleýmen onyń taratylýyna tyıym salady. Taǵylǵan aıyp: «O.Smaǵulov sheteldik býrjýazııanyń ıdeologııasymen ýlanǵan ári qazaqtardy rýǵa, júzge bólip, eskilikti dáriptedi» degen negizsiz jalalar. Ǵalymnyń «men rý, júzderdi tásil retinde paıdalandym, sol arqyly ár aımaqtaǵy qazaqtardyń bıologııalyq qan quramy men genetıkasyn zerttep, olardyń birtutas ult ekenin dáleldedim» degen pikirine eshkim qulaq aspaıdy. Osy tusta jalǵyz akademık Álkeı Marǵulan ǵana syńarjaq pikirlerge qarsy turyp, Orazaq Smaǵulovtyń «Qazaqstannyń etnıkalyq genogeografııasy» kitaby jalpyǵa túsinikti ári qazaq halqynyń arǵy-bergi tarıhy men shejiresin tolyq tanýǵa múmkindik beretin óte joǵary deńgeıdegi ǵylymı eńbek degen joǵary baǵa beredi. Alaıda atalmysh eńbek partııanyń qaýlysymen sórelerden alynyp, tipti shetelge taratylyp ketken nusqalarynyń da keıbiri keri qaıtarylyp, órteledi. Tek 1991 jyly Ortalyq Komıtet taratylǵanda ǵana ǵalymnyń kitaby resmı túrde aqtalyp, óz baǵasyn alady. Shyntýaıtynda, bul eńbek sol kezde-aq halyqaralyq bedeldi ǵalymdar tarapynan moıyndalyp, úlken suranysqa ıe bolǵan edi.
Osy oqıǵalardan keıin de ǵalymnyń qalamy muqalmaı, 1982 jyly «Qazaqstannyń etnıkalyq antropologııasy», 1989 jyly «Qazaqstannyń etnıkalyq odontologııasy» degen ǵylymı zertteýleri jarııalanady. Onyń antropologııa salasynda atqarǵan tolaǵaı eńbekteriniń biri – tuǵyrly tulǵalarymyzdyń bet-beınesin qalpyna keltirip, halyqqa qaıta qaýyshtyrýy. Máselen, Ulyq Ulystyń atasy Joshy han men Alasha han kesenelerine júrgizilgen ǵylymı jumystardyń bel ortasynda júrip, tabylǵan adam súıekterine zertteý júrgizedi. Ǵalym Alasha han kesenesinen qazyp alynǵan bassúıektiń negizinde jasalǵan músinniń antropologııalyq anyqtamalary qazaqqa keletinin dáleldedi. Sondaı-aq ol Qobylandy batyr kesenesine de arheologııalyq qazba júrgizip, ádebıetshi, tarıhshy, arheolog ǵalymdarmen birlese otyryp, áıgili batyr tulǵanyń antropologııalyq beınesin qalpyna keltiredi. Ol tabylǵan súıekti zertteı kele, Qobylandy batyrdyń bet-beınesinde Orta ǵasyrlar kezeńinde qalyptasqan qazaqtarǵa ortaq antropologııalyq erekshelikter bar ekenin aıtady. Akademıktiń dál osyndaı Abylaı han men Áıteke bıge qatysty ǵylymı zertteýleri otan tarıhyndaǵy tulǵataný salasyna qosqan zor úles dep baǵalaýǵa bolady.
Antropolog-ǵalymnyń ár jyldary Qazaqstannyń túkpir-túkpirine júrgizilgen ekspedısııalarynyń nátıjesinde «Abylaı han: tarıhı-antropologııalyq zertteýler», «Altaı qazaqtary», «Qazaq halqynyń etnıkalyq antropologııasy», «Qazaq halqynyń tarıhı antropologııasy», «Qazaq halqynyń antropologııalyq tarıhy», «Qazaq halqynyń shyǵý tegi» jáne «Qazaq halqy jáne atategi» atty irgeli zertteýleri jarııalanyp, 300-den asa ǵylymı maqalasy alys-jaqyn shetelderde jaryq kórdi. Akademıktiń shoqtyǵy bıik týyndylarynyń biri – qyzy Aınagúl Smaǵulovamen birlesip jazǵan «Qazaq halqy jáne atategi» atty kitaby. Atalǵan ǵylymı eńbekte ǵalymnyń 50 jylǵa jýyq jınaqtaǵan materıaldary negizinde qazaq halqynyń bet-beınesi, qan júıesi, tis morfologııasy, teri bederleri men qańqa súıekterine jasalǵan salystyrmaly zertteýleriniń ǵylymı tujyrymdary toptastyrylǵan. Sondaı-aq kitaptyń jalpy mazmuny baıyrǵy qazaqtardyń atamekeni men onyń turǵyndarynyń shyǵý tegine, olardyń tarıhı-bıologııalyq damýyna baılanysty etnoantropologııasyna, túrkitektes halyqtardyń lıngvıstıkasy men antropologııasyna arnalǵan.
Ǵalymnyń qaı eńbegin alyp qarasańyz da tereń paıymdaýlarǵa, ǵylymı tyń tujyrymdar men naqty dálel-dáıekterge negizdelgen. Ol qaı taqyrypty jazsa da uǵynyqty tilmen jetkizip, oqyrmanyn tarıhtyń tereń ıirimine ıirip áketedi. Orazaq Smaǵululynyń eńbekterin oqyp otyryp, baıyrǵy babalardyń batyr kelbetin kóz aldyńyzǵa elestetesiz, Uly dalany kókteı ótip jóńkilgen halyqtardyń dúbirli dabysy men syr-symbatyn sezinesiz. Ǵasyrlar qoınaýyna súńgip, tarıhty uǵasyz, tulǵalardy jaqynnan tanı túsesiz.
Túıindeı kelgende, ǵalymnyń qajyrly zertteýleriniń arqasynda qazaq halqynyń tarıhı-bıologııalyq damý satylary sonaý tas dáýirinen bastaý alyp, keıin mys, qola, erte temir jáne túrki kezeńi arqyly úzilissiz jalǵasyp kelgendigi anyqtalyp, tuńǵysh ret qyryq ǵasyrlyq tarıhymyz túzilip otyr. Sondyqtan da Orazaq Smaǵululyndaı álemdik deńgeıdegi antropolog-ǵalymnyń mańdaıymyzǵa buıyrǵanyn maqtanysh etý kerek.
Orazaq Smaǵululy – búginderi otandyq tarıh ǵylymynyń abyz aqsaqaly. Ol bir ınstıtýttyń júgin arqalap, elimizde kenjelep qalǵan antropologııa salasyna jan bitirgen álemdik deńgeıdegi kóshbasshy maman, rýhanı ómirimizdegi kókeıkesti máselelerge salıqaly oı, baısaldy pikir aıtyp júrgen ustanymy berik zııaly, ǵylymnyń qamqorshysy. Qashanda boıynan ádilettiń jolynda júrip, ádil sóıleıtin, janynan izgiliktiń lebi esip turatyn Orazaq aǵa keshegi Alashtyń aıboz oqymystylarynyń sarqyty syndy degdar tabıǵatymen halqyna ǵylym nárin shashyp júrgen tereń parasat ıesi, sırek kezdesetin ıntellektýal tulǵa.
Jasaı berińiz, jaqsy aǵa!