Myqtylardyń «múıizin qaqqan» Muhtarhan

Aýdan tanyǵan kókparshydan álem moıyndaǵan boksshyǵa aınalý úshin Muhtarhanǵa bar-joǵy bes jyl ǵana ýaqyt jetkilikti boldy. Qazirgi Túrkistan obly­sy­nyń Maqtaaral aýdanyna qa­­rasty Abaı aýylynyń tur­ǵyn­dary – Qabylanbek aqsaqal men Gúlimhan apa 11 ul-qyz tár­bıelep ósirgen ónegeli otbasy. Sol úıdiń sút kenjesi – Muh­tar­han. Qarapaıym aýyl balalary sekildi ol da jastaıynan qara jumysqa jegilip, shymyr bo­lyp ósti. Aǵasy Temirhanǵa elik­tep, kókpar da tartty. Tipten, or­ta mektepti támamdaǵannan keıin de «bilim alamyn» dep ózge tu­stastary sekildi qalaǵa ba­rýǵa asyqqan joq. О́z qalaýy­men Abaıda qalýdy qup kórdi. Ondaǵy oıy – ata-anasy já­ne aǵaıyn-baýyrlarynyń qa­syn­da bolý, shama-sharqy jet­ken­she ulttyq ónerimizdiń ná­­rine sýsyndap, kókpardyń qyr-sy­ryna qanyǵý. Bul rette Muh­tar­han nesibesiz emes edi. Aǵa­sy ekeýi kókparshylardyń ja­ry­syna úzbeı qatysyp, talaı tulpar men túıeni, iri qara men usaq maldy úıine jetektep ákeldi. Kópti kórgen kánigi kók­parshylardyń ózderi nar tul­ǵaly jigittiń júrektiligi men ta­qymynyń myqtylyǵyna, ep­tiligi men shapshańdyǵyna súı­sinip «Osydan birdeńe shyǵady» dep ónerine tamsanyp otyratyn. Biraq bir mezette Muhtarhannyń ómirin kúrt ózgertken mynadaı bir oqıǵa boldy. Ony keıip­ke­rimizdiń ózi áńgimelesin.

Muhtarhan aıtady: Bir kúni qaladan aýylǵa kelgen Erhan aǵam «Seni men Shymkentke aparyp qydyrtyp qaıtaıyn» dep ózi­men birge ertip áketti. Sodan boks úıirmesine jetektep apardy. Bir aıdaı qalany armansyz sharlap, jattyǵý zalynda biraz ter tókkennen keıin aýylymdy saǵyna bastadym. Kún saıyn «qashan qaıtamyz?», dep Erhannyń qulaq etin jedim. Ol meni aldap ta, arbap ta kórdi. Biraq men esh ılanbadym. Amaly taý­sylǵan aǵam: «sonda sen ne, qar­taıǵansha kókpar tartpaqsyń ba? Jasyń kelgennen keıin bul ermek qalady. Sol kezde eshkimge keregiń joq bolady. Odan da Shym­kentte qal. Osy shaharda bilim al, jaqsylap turyp bokspen shuǵyldan», dep ashýǵa bý­lyqty. Men aıtqanymnan qaıt­­padym. «Qýyqtaı bólmede judy­ryqtasqansha, jazyq dalada kókpar tartqanym áldeqaıda artyq», dedim de kıimderimdi jıystyra bastadym. Bul áńgimeden esh nátıje shyqpaıtynyna anyq kózi jetken Erhan qolyn bir siltedi de óz sharýalarymen ketti. Men Abaıǵa tarttym.

Arada biraz ýaqyt ótkennen keıin aǵasynyń aıtqan aqyly jón ekenin uǵynǵan Muhtarhan Shymkentke kelip, qaıta boks úıir­mesiniń tabaldyryǵynan attady. Ol kezde keıipkerimiz 19 jasta edi. Sporttyq ólshem boıynsha biraz jas­qa kelgen, jas­ósp­irimder men jas­tar mektebin kórmegen úmitkerge kóp bap­ker­diń ishi jylı qoımaıtyny anyq. Tipti mańaılaryna da jo­lat­­paıdy. Biraq Nurǵalı Sa­fıýl­­lın qyraǵylyq tanytty. Nar tul­ǵaly, dene bitimi my­­ǵym, shoıy­n ju­­dy­ryqty jigit­tiń boıyn­da bula kúshtiń bu­ǵyp jat­qanyn ol ishteı sezdi. Sol sebepti Dildábekovke kóp ýaqy­­­­tyn bólip, bar bilgenin úı­retti. Iá, ke­zinde Myrzaǵalı Aıt­janov pen Nurjan Sma­nov bas­taǵan bir shoǵyr sańlaqtardy tár­bıelegen bilikti bapker bul joly da qatelespedi. Qysqa ǵa­na merzimde Muh­tarhan óziniń myq­tylyǵyn dáleldep, tek maı­talman mamandardyń ǵana emes, qa­tardaǵy qarapaıym kórer­men­derdiń de nazaryn ózine aýdardy.

Muhtarhan aıtady: Aǵam meni boksqa bergen soń birer aıdan keıin aýylǵa bardy. Úı­de bosqa jata bergenshe kókpar kó­rip qaıtaıyn dep dúıim halyq jınalǵan jerge bettepti. Oıynda esh nárse joq. Ádettegideı eń birinshi bolyp aqsaqaldarǵa sálem berýge yńǵaılanǵan edi, sol jerde turǵandar ony qorshap alyp, biraz «qysqan» eken. «Táp-táýir kókparshyny qalaǵa áketip neń bar edi?! Myna jaqta biz utylyp jatyrmyz, al seniń múlde uıatyń joq eken», dep zekipti. Búkil qa­rııalar urysqanda, aǵam kirerge tesik tappapty. Kókpar kórýge barǵan saıyn estıtini sol áńgime. Al arada birer jyl ótken soń men Azııa oıyndarynda Irannyń alybyn shalqasynan túsirgenimdi búkil aýyl turǵyndary kóripti. Jaı­shylyqta kókpardan bas­qaǵa qyzyqpaıtyn qarttar sol jekpe-jek jaıynda jıi áńgi­melegen kórinedi. Azııa oıynda­rynan keıin: «Kúni keshe ǵana biz kókparshylar aýyly retinde oblysqa tanylsaq, búgin mine, boks­shylar aýyly retinde kúl­li álemge tanylyp otyrmyz», dep óz rı­zashylyqtaryn bil­dirip, Erhandy alma-kezek qushaq­ta­ryna qysypty.

Muhtarhan Dildábekov úshin 1998 jyl asa tabysty boldy. Alǵashynda Qazaqstan men Kýba qu­ramalary arasynda Alma­tyda ótken matchtyq kezdesýde ol jasyndaı jarqyrady. Álem­dik bokstyń qos alpaýyty ara­syndaǵy básekede uzaq ýa­qyt boıy tarazy basy teń­se­lip turdy. 11 jekpe-jekten keıin Bostandyq aralynyń ókil­deri 6:5 esebimen ozyp turdy. Alda – sońǵy tartys. Barlyq úmit – Muhtarhanda. Eger ol utsa, ko­­mandalyq saıys bizdiń paı­damyzǵa sheshiledi. О́ıtkeni sol kezdegi erejege saı teń esep tir­kelgen jaǵdaıda jeńimpaz asa aýyr salmaqtaǵy boksshylar bá­se­kesiniń nátıjesi boıynsha anyq­talady. Bul jekpe-jekte Dildábekov erledi. Jastar ara­syndaǵy álem chempıo­ny Fe­lıks Sot­tony sabap tastaǵan qan­da­symyz barsha qazaqstandyq jankúıerdi qýantty. Ekinshi jarysy – Azııa oıyndary. Bang­kok­te ótken jarystyń jartylaı fınalynda Álem kýbogynyń ıegeri, ózbekstandyq Lázızbek Zákirovti 9:5 esebimen utsa, fınalda boıy da, salmaǵy da ózinen edáýir aýyr Irannyń alyby Muhammed Rezany úshinshi raýndta uryp jyqty.

Asa aýyr salmaqta judyryq­tasqan qazaq boksshylary arasy­nan kezinde Ábdisalan Nurmaha­novtyń atoı salǵanyn jaqsy bilemiz. Odan keıin Serik О́mir­bekovtiń óneri kópshilik kóńi­linen shyqty. Olar búkilodaqtyq jáne qurlyqtyq dodalarda dara­lanǵanymen, álemdik deńgeıde ja­rystarda jeńis tuǵyryna kóte­rilgen birde-bir qandasymyz bolmady. Barsha Alash jurty sol olqylyqtyń ornyn Dildábekov toltyrady dep úmittendi. Arada bir jyl ótkende qazaqtyń qaısar uly sol úmitti aqtady.

1999 jyly Tashkentte ótken Azııa chempıonatynda Muhtarhan kúmis medaldy ıelendi. Negizi ol fınalda ózbekstandyq Rýs­tam Saıdovty utqan edi. Alaı­da ádildikti belden basqan tóre­shiler jeńisti jergilikti boks­shyǵa berdi. Esep – 7:8. Sol jyly Hıýstonda ótken álem chem­pıonatynda Dildábekovtiń myq­tylyǵyna tánti boldyq. Bas­tapqy básekede grýzııalyq Levan Mekvabashvılıdi nokaýtqa jiberip, shırek fınalda germa­nııalyq Djengız Kochty (8:4) qapy qaldyrǵan ol jartylaı fınalda ıtalııalyq Paolo Vıdos­tan (3:1) aılasyn asyrdy. Aqtyq synda túrkııalyq Sınan Samıl Sanmen teń tústi – 4:4. Tóre­shiler biraz keńese kele, Ana­doly eli ókiliniń qolyn kóterdi. Osy­laısha, asa aýyr salmaq­ta kúsh synas­qan qazaqtyń uly tuńǵysh ret álemdik dodada júlde aldy.

2000 jyl. Sıdneı Olımpıa­dasy. Bastapqy básekede pol­sha­lyq Gjegoj Kıelsany (16:5) jeń­gen Muhtarhan Dil­dábe­kov­tiń joly shırek fınalda Aleksıs Rýbalkabamen qıysty. Qar­sylasynyń boıy – 204 santımetr, salmaǵy – 125 kılo. Muh­tarhannyń boıy – 190 santımetr, salmaǵy – 97 kılo. Bul boksshydan qandasymyz bir ret jeńilgen. Ǵalamdyq dodaǵa onyń tamasha babynda kelgenin biz alǵashqy kezdesýinde-aq ańǵarǵamyz. Rý­bal­kaba Germanııanyń ókilin birinshi raýndta-aq aýyr nokaýt­qa jiberdi. Soqqynyń joıqyn bolǵany sonshalyq, dárigerler nemis jigitin zembilge salyp, aýrý­hanaǵa alyp ketti. Biraq qa­zaq­tyń batyry kýbalyq qaby­lannan esh qaımyqqan joq. Qulaq shekeden qulashtap soǵyp, ony san márte táltirektetti. Nátı­je­sinde 25:12 esebimen aıqyn je­ńiske jetti.

Muhtarhan aıtady: Ol kezde kúlli álemde Rýbalkabadaı boıshań boksshy joq bolatyn. Kýba alybynyń Olımpıada júldegeri reseılik Alek­seı Lezın­di etpetinen qulatqanyn, О́z­­bekstannyń qos myqtysy Lá­zızbek Zá­­kirov pen Rýstam Saı­dov­ty qýyp jú­rip sabaǵanyn óz kózimmen kórdim. Zákirovtiń odan taısaqtaǵany sonshalyq, rıngten sekirip qasha jónelgende, sport keshenine jınalǵan kórer­mender kúlkige qaryq boldy. О́zim de Aleksıspen bir már­te ju­­dyryqtastym. Gavana­da ót­ken Kardova Kardın týrnı­rinde 2:3 esebimen ese jiber­dim. Sıdneıde jolymyz qaıta qıysty. Ádette bapkerim Nur­ǵalı Safıýllın ekeýmiz ár jek­pe-jek aldynda beınetaspa arqy­ly qarsylastardyń ónerin zertteıtinbiz. Al sol joly jat­tyq­tyrýshym maǵan beınetaspany kórsetpedi. Onyń sebebin keıin bildim. Rýbalkaba meniń aldymda ǵana nemis boksshysyn ońdyrmaı qulatqan eken. Dárigeler ony aýrýhanaǵa áketip, esin ázir jıdyrypty. Sol sebepti de Nurǵalı aǵa basqa boksshylar men bapkerlerge: «Bul básekeniń qalaı aıaqtalǵany jaıynda Muhtarhanǵa aıtpańdar», dep ótinipti. Ol oı «Shákirtim rıngke esh alańsyz jáne qobaljymaı shyqsyn. Ol da et pen súıekten jaralǵan adam ǵoı, beti qaıtyp qalyp júrer» degen nıetten týyndaǵan eken. Abyraı bolyp, bul jekpe-jekte dáý qaranyń osal tusyn taýyp, jartylaı fınalda kúsh synasý quqyǵyna ıe boldym.

Jartylaı fınalda óziniń sy­ralǵy qarsylasy ózbekstandyq Rýstam Saıdovty (28:22) san soqtyr­ǵan qazaq boksshysy fı­nalda ulybrıtanııalyq Odlı Har­rısonǵa (16:30) ese jiberdi. Nátıjesinde Sıd­neıden Muhtar­han Dil­dábekov kúmis júldemen oraldy. Ǵa­syrlar toǵysyndaǵy tórt jyldyqtyń basty dodasynda nar tulǵaly qan­dasymyzdyń ónerine kúlli álem jurt­shylyǵy tamsanyp, qulshyna qol soq­qanyna osy joldardyń avtory da kýá bolǵan edi.

Olımpııa oıyndary men álem chem­pıonatyndaǵy kúmis jáne Azııa oıyn­daryndaǵy altynynan bólek, keıip­kerimizdiń basqa da tolyp jatqan ataqtary bar. Ol – Azııa oıyndarynyń eki dúrkin kúmis júldegeri (2002, 2006), Azııa birin­shiliginiń kúmis (1999) jáne qola (2004) júldegeri, Afro-Azııa oıyndarynyń kúmis júl­degeri (2003). Kóp­tegen ha­lyqaralyq týrnırler men el­ishilik jarystardyń jeńimpazy.

Ádette biz shet memlekettegi sport­shylardyń rekordtaryna tamsanyp, tańdaı qa­ǵyp jatamyz. Al ondaı myq­­tylar bizdiń elde de bar. Máselen, Muhtarhan Dildá­bekovti alaıyq. 19 ja­synda boks qolǵabyn alǵash kıgen ol eki jyldan keıin Qazaq­stan birinshiliginde dara shyqty. 22 jasynda Azııa oıynda­rynyń jeńimpazy, 23 jasynda álem jáne qurlyq chempıo­nat­tarynyń kúmis júldegeri atandy. 24 jasynda Olımpııa oıyndarynda kúmis medaldy moınyna ildi. Bar-joǵy bes jyl ǵana ýaqyt! Rekord­tyń «kókesi» osy emes pe?! Rasynda da, Muhtarhan Dil­dá­bekov­tiń osy tolaǵaı taby­syna tań­danbaý múmkin emes.