Dál osy kókónister jınalǵan kezde Pavlodar qalasynda apta saıyn dástúrli aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jármeńkeleri ótetin. Onda turǵyndar ónimderdi arzan baǵaǵa satyp alsa, óndirýshiler de baryn satyp, nápaqa tabatyn. Bıyl ol joq. Nur-Sultan qalasynda jármeńkeler ótkizilip jatqanda, Ertistiń Kereký óńirinde mol ónim nege saýdaǵa shyǵarylmaıdy? Tutynýshylarǵa tamaq, óndirýshilerge tabys kerek emes pe? Epıdemııalyq jaǵdaı jaqsy bola tura, ruqsat berilmeýdiń syry nede?
Pavlodar óńiri óziniń kartop-sábiz sekildi kókónis ónimderimen respýblıkaǵa tanymal. Jyl saıyn 500 myń tonnadan astam mólsherde kartop jınalady, bıylǵy túsim odan da artyq. Iаǵnı 564 myń tonnadan artyq bolady dep boljanýda.
Fermerlik sharýashylyqtar kartop, kókónis ónimderin molynan jınap jatqanda, jyldaǵydaı jármeńkege aparyp saýdalaýǵa múmkindik berilmeı keledi. Áýelde 17 tamyzdan bastap karantındik sharalar báseńdetilgen kezde sharýalar «Endi sórelerge ónim apararmyz», dep úmittenip qalyp edi. Pavlodar oblysynyń Aqsý qalasyndaǵy Evgenevka aýylynyń kókónisshileri osyǵan deıin bir túpten 2,5 kılo qyzanaq alyp jatqanyn, alaıda qalaǵa aparyp satýǵa múmkindik joqtyǵyn aıtyp shaǵymdanǵan edi. Ol kezde de aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń ókilderi sanıtarlyq dárigerdiń tıisti qaýly-ruqsaty joqtyǵyn kóldeneń tartqan. Sonda dán ekken aǵaıynnyń nápaqasyn kim oılaıdy? Olar da kúzde jármeńkege ónim aparyp saýdalaýdy josparlap qoıǵan edi ǵoı. Mine, qazan aıy da kelip jetti. О́nim qatary ulǵaıyp keledi, qyryqqabat ta jınalady. El astanasy Nur-Sultan qalasynda, ózge de oblystarda aýyl sharýashylyǵy taýarlarynyń jármeńkesi ótkizilip jatqanyna 1 aıdaı ýaqyt bolsa da, Pavlodar óńiri neden sekemdenip otyr? Jaǵdaı bulaı jalǵasyp, jınalǵan ónim turyp qalsa, kóp keshikpeı buzyla bastaıtyny anyq. Dál osy sátte jármeńke uıymdastyrylsa, sharýashylyqtar oblys ortalyǵyna ónimderin ákelip, arzan baǵaǵa jyldam ótkizip jiberer edi. Jaqynda oblystyq ákimdikte ótken jıynda «Aqtoǵaı-Agro» JShS-nyń bas dırektory Aleksandr Terentev kókónisti syrtqa ótkize almaı, tyǵyryqqa tirelip otyrǵanyn jasyrmady. Aımaqtaǵy iri sharýashylyqtar tyǵyryqtan shyǵar jol taba almaı otyrǵanda, orta jáne usaq sharýashylyqtardyń múshkil halin baǵamdaı berińiz.
Jyl saıyn jármeńkeden qysqa jeterlik qor satyp alatyn tutynýshy qaýym da arzan baǵaly ónimderdi óndirýshilerden tikeleı satyp alýdy áli kútýde. Qansha kúteri de beımálim.
– Azamattardyń densaýlyǵynan asqan baılyq joq, erejege baǵynýymyz kerek. Biraq qazir jaǵdaı turaqtaldy ǵoı. Naǵyz jármeńke uıymdastyrylatyn ýaqyt. Sanıtarlyq talaptar saqtalyp ótkizilse, kimge zııan? Sharýalarǵa da, biz sııaqty az ǵana zeınetaqysyn únemdep otyrǵan qarııalarǵa da tıimdi emes pe? Áıtpese qazir saýda oryndarynda barlyq azyq-túlik ónimderiniń baǵasy qymbat. Eger jármeńke jumys isteı bastasa, ónimderdi áldeqaıda tómen baǵaǵa satyp alatyn edik, – deıdi oblys ortalyǵynyń turǵyny, zeınetker Aıtjamal Moldahanova.
Turǵyndardyń bazynasyn Pavlodar oblysy ákiminiń aýyl sharýashylyǵy jónindegi orynbasary Asaıyn Baıhanovqa jetkizdik.
– Iá, jármeńkeniń qaıta ótkizilgeni durys bolar edi. Biraq oblystyń bas memlekettik sanıtarlyq dárigeriniń qaýlysyna baǵynamyz. Nur-Sultan qalasynda uıymdastyrylyp jatqan jármeńkege satyp alýshylar bir jerden kirip, bir jerden shyǵady. Dezınfeksııalyq tonnel ornatylyp, ózge de sanıtarlyq erejeler qatań qadaǵalanýda. Bizde ondaı múmkindik joq. Deı turǵanmen, keler aptadan bastap jármeńkeni ótkizý máselesi qarastyrylýda. Kókónis ósirýshiler ónimin ótkize almaı jatyr degenge kelisý qıyn. Chernoıarkalyq sharýalar kartop pen sábizdi Reseıge, elimizdiń ózge de óńirlerine jóneltýde. Qoımalarda da saqtaýǵa múmkindikteri bar, – deıdi A.Baıhanov.
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń mamany Tatıana Nagýlanyń málimetinshe, Pavlodar oblysynda 2019 jyly 616 jármeńke ótkizilip, onda 2 mlrd 233,1 mln teńgeniń ónimi saýdalanǵan. Tek oblys ortalyǵynda 50 jármeńke uıymdastyrylyp, 1 mlrd 716 mln teńgeniń taýary satylǵan. «Negizinen, oblysta óndiriletin kókónis, kartop ónimderi, daqyldar, qara mal, usaq mal eti, qus eti, bal, jumyrtqa, taǵy basqa ónimder saýdalanǵan. Bıyl, ókinishke qaraı, kóktemnen beri bul shara toqtatyldy. Endigi jerde bul másele asa ózekti. Jármeńkeden jurtshylyq qysqa qajetti azyq-túlik qoryn satyp alady. Bul jaǵdaı óndirýshilerge de asa tıimdi», deıdi basqarma mamany.
Sózdiń túıini, dástúrli senbilik aýyl sharýashylyǵy jármeńkesin sanıtarlyq talaptardy saqtaı otyryp, Pavlodar oblysynda nege qaıta ótkizbeske? Osy maqalany jazý barysynda basqarma ókilderi habarlasyp, qazir aýdan-qalalarmen kelissóz júrgizilip jatqanyn habarlady. Sharýashylyqtardy uıymdastyrý arqyly osy senbi, 3 qazan kúni alǵashqy jármeńke ótkizilýi múmkin.
Shynymen, jármeńke qaıta jalǵasyn tapsa, uzaq kútken jurtshylyqqa da, óndirýshilerge de birdeı tıimdi bolary sózsiz. Degenmen, basqarma ókilderi kelýshilerge saqtyqty qatań saqtaý, baqylaý sharalary týraly barynsha eskertiletinin aıtýda. Árıne, kelispeske amal joq. Bastysy, kúzdiń berekesi qalalyqtardyń dastarqanyna jetýi tıis. Immýnıtettiń kókesi de osy dárýmendi ónimderde.
Nurbol JAIYQBAEV
PAVLODAR