Keden odaǵynda kedergi joq pa?

Qazaqstannyń Keden odaǵy­na kirýimen jáne Birtutas ekono­mıkalyq keńistiktiń qurylýyna baılanysty azyq-túlik taýarlary naryǵynda qalyptasqan jaǵdaı KO-ǵa qatysýshy elder arasynda taýar aınalymyn jandandyrýdy jáne taýar óndirýshiler arasynda básekelestikti kúsheıtýdi qajet etedi.

Qazaqstannyń Keden odaǵy­na kirýimen jáne Birtutas ekono­mıkalyq keńistiktiń qurylýyna baılanysty azyq-túlik taýarlary naryǵynda qalyptasqan jaǵdaı KO-ǵa qatysýshy elder arasynda taýar aınalymyn jandandyrýdy jáne taýar óndirýshiler arasynda básekelestikti kúsheıtýdi qajet etedi.

Qazaqstan Respýblıkasy Sta­­tıs­tıka agenttiginiń aqpa­ra­tyna sáıkes KO elderinen ımport 2011 jylǵy qańtar-maý­symda 2010 jylǵy qańtar-maý­symmen (ıaǵnı, Qazaqstan Res­pýblıkasy KO-ǵa kirgenge deıin) salystyrǵanda tu­tastaı alǵanda 42,7%-ǵa ulǵaıdy, al 2012 jylǵy qańtar-maýsymda 2011 jylǵy qańtar-maýsymmen salystyrǵanda 6%-ǵa ósti.

Júrgizilgen taldaý Qazaqstanda azyq-túlik qaýipsizdigin qamtama­syz etý jáne ishki naryqty qorǵaý problemalarynyń bar ekendigin kórsetti.

Azyq-túlik taýarlarynyń na­ryǵy ımportqa táýeldi. О́ıt­­­ke­ni, óz óndirisimizdiń úlesi bar bol­ǵany 60%-dy quraıdy. Sonyń ishinde ımport úlesi jemis-kókónis jáne jıdek konservileri (86%), qant (61%), irimshik-súzbe ónimderi (55%), shujyq (43%), margarın (36%), sary maı (36%) ónimderinde joǵary. Áriptes elderdiń aýyl sharýashylyǵy óń­deý ónimderiniń aýyl sharýa­shy­lyǵy alqaptarynyń joǵary ónimdiligine, shıkizat óni­miniń tómen qunyna jáne daıyn­ ónim­niń tómen ózindik qu­ny­na baılanysty birqatar artyq­shy­lyq­tary bar. Bul báseke nary­ǵyn­­da qazaqstandyq taýarlardy yǵys­tyryp shyǵarýǵa ákep so­ǵý­da.

Otandyq taýar óndirýshilerdiń básekege qabilettiligin arttyrý jáne olardy qoldaý maqsatynda Úkimet «Agrobıznes-2020» sala­lyq baǵdarlamasyn ázirledi, onda tehnıkalyq jáne tehnologııalyq qaıta jaraqtaýǵa, qarjy resýrs­tarynyń qoljetimdiligin art­tyrýǵa, agrobıznesti tıimdi júrgizý úshin jaǵdaılar jasaýǵa baǵdarlanǵan naqty sharalar kesheni kózdelgen.

Básekelestikti qorǵaý agenttigi ımport azyq-túlik taýarlaryna neǵurlym tómen baǵalardy ustap turý faktilerin belgileý jáne atalǵan is-áreketterdi monopolııaǵa qarsy zańnamasyna sáıkestigi turǵysynan qaraý maqsatynda Qazaqstannyń iri sýpermarketterinde jáne trans­shekaralyq naryqtarda KO elderi óndirýshileriniń azyq-túlik taýarlaryna bólshek saýda baǵalaryna salystyrmaly taldaý júrgizdi.

Taldaý nátıjeleri azyq-túlik taýarlarynyń jekelegen sanattary boıynsha qazaqstandyq óndirýshilerdiń taýarlaryna qa­­ra­ǵanda reseılik ónimder ba­ǵa­­la­­­­­rynyń shynynda da tómen eken­­digin kórsetti. Taldaý úshin trans­shekaralyq naryqtarda (Soltústik Qazaqstan, Shyǵys Qa­zaqstan, Batys Qazaqstan, Pav­lodar, Qostanaı, Aqtóbe jáne Atyraý oblystary) azyq-túlik taýarlarynyń 7 túri – sút, sary maı, súzbe, makaron, qus eti, qara­qumyq, kúrish jarmasy tańdap alyndy.

Qazaqstandaǵy tıisti taýar naryǵyndaǵy baǵalardy Reseı Federasııasynyń shekaralyq naryqtaryndaǵy baǵamen salys­tyrý júrgizildi. Qorytyndysy boıynsha jekelegen óńirlerde ımport ónimine dempıngtik baǵalardy qoldaný belgileri anyqtaldy. Mysaly, Qostanaı oblysynda Prostokvashıno saýda belgisimen satylatyn súttiń Chelıabi oblysynyń aýmaǵynda 2013 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha ortasha satý baǵasy – 227,3 teńge, Qostanaı oblysynyń aýmaǵynda – 211 teńge.

Makfa saýda belgisimen satylatyn makaron óniminiń baǵasy Chelıabi oblysynyń aýmaǵynda 2013 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha – 415,5 teńge, Qostanaı oblysynyń aýmaǵynda – 257,5 teńge, 2013 jylǵy 1 shildedegi jaǵdaı boıynsha 370,9 teńge jáne 282,5 teńge.

Ývelka saýda belgisimen satylatyn qaraqumyq jarmasynyń baǵasy Chelıabi oblysynyń aý­ma­ǵynda 2013 jylǵy 1 qańtar­daǵy jaǵdaı boıynsha – 248,8 teńge, Qostanaı oblysynyń aýmaǵynda – 237,5 teńge, 2013 jylǵy 1 shildedegi jaǵdaı boıynsha 342,7 teńge jáne 218,75 teńge.

Mıstral saýda belgisimen satylatyn kúrish jarmasynyń baǵasy Chelıabi oblysynyń aýma­ǵynda 2013 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha – 477,7 teńge, Qostanaı oblysynyń aýmaǵynda – 394,4 teńge, 2013 jylǵy 1 shildedegi jaǵdaı boıynsha 463,0 teńge jáne 433,3 teńge.

Shyǵys Qazaqstan oblysyna kelsek maılylyǵy 2,5% súttiń Al­taı ólkesiniń aýmaǵynda 2013 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı bo­ıynsha ortasha baǵasy – 161,2 teń­ge, ShQO aýmaǵynda – 156 teń­ge, 2013 jylǵy 1 shildedegi jaǵdaı boıynsha tıisinshe 151,8 teńge jáne 147 teńge.

Maılylyǵy 9% irimshiktiń Altaı ólkesiniń aýmaǵynda 2013 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha baǵasy – 1294,5 teńge, ShQO aýmaǵynda – 828 teńge, 2013 jylǵy 1 shildedegi jaǵdaı bo­ıynsha tıisinshe 1257 teńge jáne 836 teńge.

Basqa atalǵan oblystarda da osyndaı faktilerdi molynan keltirýge bolady.

Bul rette, RF FMQ aýmaqtyq bólimsheleri usynǵan derekter boıynsha, qazaqstandyq azyq-túlik taýarlary RF shekaralyq óńirleriniń (Astrahan, Orynbor, Omby, Chelıabi oblystary, Altaı ólkesi) sýpermarketterinde joq ekendigi anyqtaldy.

Qazaqstandyq azyq-túlik taýar­larynyń RF shekaralyq óńirleriniń sýpermarketterinde joqtyǵy Qazaqstanda shyǵary­latyn azyq-túlik taýarlary Reseı naryǵynda suranysqa ıe emes nemese atalǵan óńirlerdiń naryǵyna (sýpermarketterine) kirý úshin qandaı da bir kedergiler bar eken­digimen baılanysty dep paıymdaımyz.

Agenttik qazirgi kezde atalǵan faktilerdi monopolııaǵa qarsy zańnamaǵa sáıkestigi turǵysynan zerdeleýde. Onyń qorytyndyla­ry Eýrazııalyq ekonomıkalyq ko­mıs­sııaǵa jiberiletin bolady.

Budan basqa, BEK-tiń jumys isteýi barysynda anyqtalǵan, otandyq taýar óndirýshiler tarapynan Reseı Federasııasy men Belorýssııa naryqtaryna qol jetkizý boıynsha problemalyq máselelerdi atap ótpeýge bolmaıdy.

Eldiń naryq sýbektileriniń jáne qoǵamdyq birlestikteriniń derekteri boıynsha Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń jumys isteý barysynda anyqtalǵan, Reseı Federasııasy men Belorýssııa naryqtaryna qol jetkizý boıynsha mynadaı problemalar bar:

Keden odaǵy elderinde taýar belgilerin tirkeýge qoıy­latyn talaptardaǵy aıyr­ma­shylyqtar;

«Taýar tańbalary, qyzmet kórsetý tańbalary jáne taýar shyǵarylǵan jerlerdiń ataýlary týraly» QR Zańynyń 6-baby 1-tarmaǵynyń 3) tarmaqshasyna sáıkes ajyratylatyn reńki joq belgilerden ǵana turatyn taýarlardyń túrin, sapasyn, sanyn, qasıetin, maqsatyn, qundylyǵyn, sondaı-aq olardyń shyǵarylǵan nemese ótkizilgen jeri men ýaqytyn kórsetetin taýar tańbalaryn tirkeýge jol berilmeıdi.

Osy normany qoldana otyryp, QR Ádilet mınıstrliginiń Zııatkerlik menshik quqyǵy ko­mıteti qazaqstandyq kondıterlerge «karamel Frýktovaıa», «Frýktovo-ıagodnyı býket», «Vı­shenka», «Barbarıs», «Cher­­­­­no­­slıv v shokolade» jáne t.b. sııaqty belgilerdi taýar bel­gileri retinde tirkeýden bas tartady. Osylaısha, uqsas bel­gilermen shyǵarylatyn qazaq­standyq óndi­rýshilerdiń ónimi ulttyq qorǵaýǵa ıe emes. Sony­men birge, qolda bar máli­met­terge sáıkes, Rospatent reseı­lik kondıterlerdiń mun­daı belgilerine ótinimderin qana­ǵat­tandyrady jáne olar taýar bel­gisi retinde tirkeledi.

Nátıjesinde, Reseı aýmaǵyna osyǵan uqsas, kondıterlik assortımentte kóptegen fabrıka­lardyń keń taralǵan ataýymen qazaqstandyq kondıterlik buıymdardy ákelýi osyǵan uqsas taýar belgisiniń reseılik Menshik ıesiniń aıryqsha quqyqtaryn buzý faktisi retinde qaralady.

Sonymen birge, Qazaqstanǵa atalǵan ataýlarmen reseılik (nemese ózge de) kondıterlik buıym­dardy ákelýge shekteý qoıyl­maǵan jáne qýdalanbaıdy.

Taýar belgilerin tirkeý nemese tirkeýden bas tartý negizderine biryńǵaı talaptardyń bolmaýy qazaqstandyq kondıterler úshin eleýli kedergiler týdyrady.

Osyǵan baılanysty, Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń elderi úshin Taýar belgilerin tirkeýdiń biryńǵaı qaǵıdattary men rásim­derin ázirleýdi usynbaqpyz.

Tımýr BAIMUHANOV,

Básekelestikti qorǵaý agenttigi

tóraǵasynyń orynbasary.