Kóktemir

Oıyl-Qıyl boıyn jaılaǵan Máten esimdi bedeldi kisiniń qy­zy Sapýra 1775 jyldyń kók­teminde Qobda ózeniniń Elek­ke quıar saǵasynda jasaq qur­ǵan­da, onyń qolyna kelip qo­syl­ǵan sarbazdardyń sany eki myńǵa jetedi. Patshalyq ez­gige qarsy kúreste tez arada qýat­ty kúshke aınalǵan Kók­temir (Sapýra) qoly Nuraly han­nyń bıligine de eleýli qater tón­dirdi. Kóktemir Sarytaýǵa (Sa­ratovqa) deıin jaýlaımyn degen jospar qurdy. Bul – Pýgachev kóterilisi aıaqtalǵan kezeń bolsa da, Edil boıynyń ár jerinde oshaqtary tutanyp jatqan kez edi. Kóktemirdiń qoly Orynbor shebiniń boıyndaǵy – Joǵarǵy Jaıyq, Qyzyl, Tanalyq, Or be­kinisteri men Ilınsk jáne Elek qorǵanysy qamaldaryna birneshe dúrkin shabýyl jasaıdy. Onyń sarbazdary qasha soǵysý jáne partızandyq kúres tásilderin jetik meńgergendigi sondaı, bir jyl boıy jazalaýshy otrıadtardy ábden adastyryp keldi. Kóktemirdiń negizgi turaǵy – Qob­da men Elektiń arasynda bolsa da, jyldam oryn aýystyratyn jınaqy áskerı kúshti Dosaly sultan da qoldaǵan.

1776 jyldyń jazynda kó­terilis basyldy. Osyǵan deıin «jyn-perimen baılanysqan, te­mir saýytty pále» dep qarsy­las­taryna qorqynysh úreıin tý­ǵyzǵan qyz ushty-kúıli ǵaıyp bol­dy. Ketkenin eshkim kórmedi, kósh­kenin eshkim kórmedi, ólgenin eshkim kórmedi.

Qasqyr terisin jamylǵan qyz

О́lketanýshy Nurlybek Qala­ýov Oıyl aýdany Amangeldi aýy­lynyń qarttary – Esmuhanov Orazǵalı, Meńdiǵalıev Tórehan, Kótibarov Meńdiǵalıden 1983 jyly Kóktemir týraly atala­ry­nan jetken áńgimelerdi jazyp alǵan. Qarttardyń aıtýyn­sha, jurttan saıaq júretin jas Sapýrany el «Piri – bóri, te­mir qyz – shý asaýdyń perisi» atan­dyrǵan. Bul kóterilisten bu­ryn­ǵy jaǵdaı bolsa kerek.

«Shý asaýdyń perisi» degenniń mánisi – apamyzdyń oraq jáne jaraq jylqyny taı kúninde ta­nı­tyn erekshe qasıeti bar eken. Oraq – kúndelikti sharýaǵa mine­tin jaı tuǵyr at bolsa, jaraq – se­zimtal, óte tózimdi, qajyrly, jaý­ǵa shapqanda minetin tulpar. Qan­shalyqty asaý jylqy bolsa da, Sapýra jaqyndaǵan kezde aıaqtary dirildep, jýasyp qal­ǵanda, batyr jaly men shoq­tyǵynan tartyp turyp jadaǵaı minip kete beredi eken.

Al «piri – bóri» degendi qas­qyrdy jalańash qolymen ustaı­tyn qaıratyna bola aıtqan. Ol zamanda da malǵa qasqyr sha­ýyp maza bermeıdi ǵoı. Sodan qasqyr aýlaýǵa shyqqanda, abadan kókjaldar dalaǵa bezip ket­kende, jandary qysylǵan ur­­ǵa­shylar apanǵa qashyp tyǵy­lady. Sapýra apandaǵy qasqyrdy tirileı jalańash qolmen sýyryp alyp shyǵady eken. Bul – by­laı. Qasqyr apanynyń aýzy keń bolǵanymen, birtindep ta­ry­­la beredi. Adam qoly jara­qat­­­tanbaýy úshin qyl shylbyrdy qalyń etip orap túsedi. Tar in, sasyq ıiske qaramaı, túbine deıin eńbektep jetip, betpe-bet kelgen adamnan qasqyr taıynbaıdy. Qolyn alǵa sozǵanda, bir atylady da, sodan qarysyp alyp jibermeıdi. Qasqyrdy súı­releı syrtqa alyp shyǵady. Tiri bórilerdi jalańash qolmen sýyryp alatyn júrektiligine qaraı Sapýra «bóriniń piri» atanǵan».

Ol uzyn boıly, iri deneli, qarasur qyz eken. Únemi jalǵyz, saıaq júretin bolsa kerek. Jer jaǵdaıyn óte jaqsy bilgen. Bir joly mynadaı aılamen qutylyp ketken. Kóktemir joryqqa attanyp bara jatqanda urǵashy qasqyrdy tirileı ustap alyp, quı­ryǵyn eki aıaǵynyń astynan ótkizip, qozǵalmastaı etip tumsyǵyna oraǵan kúıi bir saı­dyń túbine baılap ketedi. Sha­býyl­dap qashyp kele jatqanda álgi jyraǵa túsedi. Sońynan jet­ken qýǵynshylar saı-jyrany tú­gel qorshaǵanda, ústindegi shek­penin baılaýly qasqyrdyń ústi­ne jabady da, quıryǵyn sheship qoıa beredi. Qýǵynshylar ony jaıaý qashyp bara jatyr dep oılap, shekpen kıgen qasqyrdyń so­ńynan ketedi. Maǵan derek bergen úsh kisiniń aıtýynsha, Kóktemir qyz ıyǵyna tisteri aqsıǵan eki qasqyrdyń basyn baılap júredi eken. Bul dushpanǵa aıbat shegý úshin jasalǵan áreket bolsa kerek», deıdi Nurlybek Qalaýov.

Aqyn Meıirhan Aqdáýletuly «Sapýra – qazaqsha aıtqanda arýaq qonǵan adam. Ol jóninde Náıla Bekmahanovanyń «Kóktemir týraly ańyz» degen úlken eńbegi, Iztaı Mámbetovtiń «Kóktemir» jáne «Pýgachevtiń nókeri» degen poemalary bar. Ekinshisinde, Pýgachevpen anttasyp dos bolyp, Qazandy alǵanda qazaq ja­saǵyn basqaryp, Sarısyndaǵy Pý­gachevtiń sońǵy shaıqasynda aýyr jaralanǵan Kárim týraly jyr­lanady. Kárim kim? Qaı jer­diń adamy? Bilmeımiz. Eger Pýgachev kóterilisin indetip qa­za berse, qazaqtarǵa qatysty da kóp jaıttyń beti ashylary anyq. Ol úshin Omby, Orynbor arhıv­terindegi Qupııa Keńestiń jazbalaryn, áskerı esepterdi qaraý ke­rek», deıdi.

«Bekindi Pýgach Berdi

qystaǵyna...»

«Orynbor Gýrevtiń arasyna

Qazaqtar boldy kúzet

ár asýǵa».

(I.Mámbetov. «Pýgachevtiń nókeri»)

1774 jyldyń basynda Pýga­chevtiń orys-kazak, qalmaq, bash­qurt, qazaq, tatar ulttarynan qu­ralǵan qalyń áskeri Oryn­bordy alty aı qorshap turǵanda, onyń turaǵy qazirgi Berdıaev aýdanyn­da bolǵan. Bul – Pýgachev zama­nyndaǵy Berdi qystaǵy.

1774 jyldyń qara kúzinde Sa­rısynnyń shyǵysynda tas-talqan bolyp jeńilgen Pý­ga­chev Edilden ótip, qazaq dala­syna sińip ketkisi kelgen. So­­dan Sývorovtyń áskerimen qa­sha so­ǵysyp, on shaqty kazakpen Edil­ge shegingende, ony qasyn­da­ǵylar ustap bergen. Iztaı aqyn­nyń aıtýynsha, bul joly

«Shaıqasta qaza taýyp

Ovchınnıkov,

Qulady Kárim attan

jaralanyp».

Poemanyń sońyndaǵy epızod: Kóktem. El Yrǵyz jaǵasyna jaılaýǵa qonyp, úı tigip jat­qan­da, olardan saıaq saqal-shashy aq kúmisteı 100 jastaǵy qart tóbede oıǵa shomyp otyr. Ol – Pýgachevta qazaq jasaǵyn basqarǵan Kárim. Sarısyn túbindegi aıqasta qu­laǵan ol jaraly kúıde qasha jú­rip, «qalmaq jerin kezip, úı kórse birde baryp, birde bezip saıaq júrip», Jaıyqqa júzetin parohodqa mingen. Qyrda jasy­rynyp júrgende hıýalyqtar ustap alyp, qum ishimen aıdap apa­ryp, quldyqqa satady. 20 jyl qul­dyqta júrip, elge oralǵan. Iztaı Mámbetovtiń keıipkeri Yr­ǵyzda jatyr.

Tarıhtan ańyz bolyp kelip, ańyz bolyp joǵalǵan batyr qyz jazalaýshy otrıadtyń qur­bany boldy ma, belgisiz. Urpaq­ta­ry týraly da aıtylmaıdy. Pý­­gachev kóterilisinen keıin bir jyl­­dan soń órshigen Sapýra qyz­­dyń kóterilisi el jadynda saq­­talmady. Tek sol kezdiń oqı­ǵa­­larynyń kýási Oıyl-Qıyl bo­­ıyn­daǵy jer-sý ataýlary, qo­rym­­darǵa betteri jasyrylǵan kúıi shahıdter tómpeshik bolyp qal­ǵan shaıqas alańdary ǵana. Úsh júz jyldan beri mundaı oryn­­dar sol kúıi qaraýytyp jatyr.