Búginde bilim – adam kapıtalynyń basty qundylyǵyna aınaldy. Bilimdi bárinen bıik qoıatyn ult qana tabysqa jetedi. Pedagogıka ǵylymynda oqýshylardyń sapaly bilim alýy kúndelikti berilip jatqan bilimniń nátıjesin turaqty, júıeli baqylap otyrýǵa táýeldi. Álemdegi úzdik ınnovasııalyq mektepter óz jumysynyń nátıjesin únemi kúrdeli monıtorıngtik baqylaý jasap qana sapaly bilim berýdi qamtamasyz etedi. «Bilim sapasyn anyqtaıtyn ólshem júıesi jasalynbaıynsha onyń sapasyn kóterý múmkin emes. AQSh-ta bilim sapasyn damytýǵa bólingen qarajattyń 20-25%-y bilimniń monıtorıngtik, testilik baqylaý júıesin jetildirýge jumsalady» deıdi belgili pedagog-ǵalym A.Qusaıynov («Egemen Qazaqstan», 05.02.2016 jyl).
Testilik synaq Eýropa elderinde budan birneshe ǵasyr buryn engizilgen. Onyń basty artyqshylyǵy – bilim berýshi mekemege táýelsiz baqylaý júıesi; sýbektıvti yqpaldyń bolmaýy; baqylaýǵa adamdyq faktordyń qatyspaýy; memlekettik standart talabyna sáıkes jalpyǵa birdeı bilimdi baǵalaý shkalasynyń qoldanylýy; ár oqýshynyń bilimi men biliktilik deńgeıin aıqyndap, olarǵa ýaqtyly talap qoıý arqyly sapaly bilim berýge qolaıly jaǵdaıdyń jasalýy.
O basta, 2004 jyly elimizde tuńǵysh ret UBT modeli engizilgende belgili ǵalym, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor A.Qusaıynov «...ol talapker men túlekterdiń bilim sapasyn ádil baǵalaýdy jáne bilim berý júıesindegi sybaılas jemqorlyqty joıýdy qamtamasyz etýi kerek» («Álemdegi jáne Qazaqstandaǵy bilim berýdiń sapasy»: Almaty-2013, 131-bet) dese, sol kezdegi elimizdiń Bilim jáne ǵylym mınıstri J.Qulekeev: «UBT-nyń maqsaty – muǵalimniń ádiletsiz baǵalaýymen kúresý. О́tken jyldary biz úzdik attestat ıeleriniń oqýǵa túser aldyndaǵy emtıhanda eki alǵanyn kóp kórdik. «Altyn belgige» úmitkerlerdiń 30 paıyzy ǵana bilimin dáleldedi. Eń bastysy, endi ata-analar qaı mektepte, qaı muǵalim qandaı pándi jaqsy oqytatynyn biletin boldy» («Vremıa» gazeti, 24.06.2004 jyl) degen edi.
Osy jyldary bilimdi baqylaýdyń memlekettik ulttyq biryńǵaı testileý modeli túlekterdiń bilim standartyn qandaı dárejede meńgergenin, muǵalimderdiń bilim berýdegi kásiptik sheberligin anyqtaýda mol tájirıbe jınaqtady. UBT modeliniń jyldar boıy atqarǵan tarıhı mıssııasy – bilim sapasynyń ósýine qolaıly jaǵdaı jasaýy. Oqý ornyna túlekterdi qabyldaý olardyń bilim dárejesine qaraı júrgizilip, bilim berý júıesindegi sybaılas jemqorlyqty joıýda erekshe ról atqardy.
Jalpy bilim berýde bilim sapasyna qatysty UBT modeli, sóz joq, birden óz múmkindigin tolyq kórsete alǵan joq. Alǵashqy jyldary bilim sapasyn testilik baqylaý men baǵalaýda kemshilik te, qıyndyq ta boldy. Eń bastysy, mektep jańa júıeni qoldanýǵa praktıkalyq ta, psıhologııalyq ta jaǵynan daıyn emes edi.
Eń aldymen UBT mektep baǵdarlamasyndaǵy bilim standartynyń mazmunyn test suraqtary arqyly qamtyp, az ýaqyt ishinde júzdegen oqýshynyń bilim deńgeıin anyqtaý múmkindigine kúmán boldy. Ekinshiden, UBT-nyń joǵarǵy baldyq kórsetkishi talapkerlerdiń bilim deńgeıine sáıkes keletinine, olardyń joǵary oqý oryndarynda aýqymdy, jan-jaqty bilim alýlaryna qolaıly jaǵdaı jasaıtynyna da kúmándi kópshilik birden sene qoıǵan joq. Taǵy bir basty másele – UBT-ǵa beriletin ýaqytqa qatysty edi. Testilik memlekettik emtıhanǵa beriletin ýaqyt kólemine de qarsy pikir az bolǵan joq Biraq ǵalym-ádiskerlerdiń pikirleri, jalpy mektepterdiń praktıkasy, óz tájirıbemizde UBT-da beriletin 3 saǵat 30 mınýt ýaqyt jetkilikti ekenin kórsetti.
Alaıda UBT modelin monıtorıngtik baqylaý júıesinde, sapaly bilim berýde tıimdi qoldana otyryp, mol tájirıbe jınaqtaǵanymyzǵa qaramastan, mektepte testilik baqylaýdyń reıtıngi tym tómendep ketti. Tipti UBT-ny mekteptiń, bilim sapasynyń reıtıngi bolýdan qaldy dep arqany keńge salýshylar da kóbeıdi.
Birinshi kezekte, bilim standartynyń meńgerilip otyrýyn qamtamasyz etý, jaı mektepterden buryn, joǵarǵy synyptarda beıindi bilim berýdi qatań, biryńǵaı oqýshynyń qabilet-ıkemdiligine qaraı júzege asyra otyryp, olardy oqý oryndaryna daıarlaý, eń aldymen, gımnazııa, lıseı, daryndy balalar mektebiniń mindeti. Biraq kúndelikti bilim berýdiń sapasyn qadaǵalap, pedagogıkalyq monıtorıngtik júıeniń tıisti dárejede júzege asyrylmaýy, jańa tıpti mektepterdiń ózinde de bilim sapasy jaı mektepten kóp ilgeri bola almaı otyr. О́ıtkeni bilim sapasyn aıqyndaıtyn ólshem júıesiniń álsizdigi, UBT reıtınginiń ekinshi kezekte qalýy bilim sapasyn ýaqtyly aıqyndap, olardyń statýstaryna sáıkes qatań talap qoıýǵa múmkindik bermeıdi.
Elimizdegi jalpy bilim berýde UBT reıtınginiń eń joǵary bolǵan 2010 jáne 2011 jyldary testilik baqylaýda túlekterdiń orta baldary 84,8-den 96,6 balǵa deıin kóterilse (ol kezde testiniń eń joǵarǵy baly – 125 bolatyn-dy), sońǵy jyldary ol kórsetkish 65,5 baldan (2019 j.) 64,0 balǵa deıin (2020 j.) tómen túsken (qazirgi testiniń eń joǵarǵy baly – 140 bolǵanyna qaramastan).
Sonda túlekter budan on jyl buryn testilik 125 suraqtyń 96,6-na durys jaýap berip, 77,2% ájeptáýir bilim dárejelerin kórsetse, sońǵy jyldary testiniń 140 suraǵynan 64,0 ball jınap, múmkindiktiń orta dárejesine de qol jetkize almaǵan.
Sol 2010 jyldary respýblıka boıynsha jańa tıpti mektepterdiń ishinde Oral qalasynyń mamandandyrylǵan daryndy balalar mektebi túlekteriniń testilik orta baly (41 oqýshy) 120,7 bolyp, 100% grantpen joǵary oqý ornyna qabyldanǵan eken, keıingi jyldary mundaı joǵarǵy baldyq deńgeı múlde kezdespeıdi (málimetter Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń saıtynan alyndy).
Bilim sapasyna tikeleı qatysty bul ózgeristerden, sońǵy jyldary UBT-ny bilimdi baqylaýdyń ólshem júıesinen alyp tastaýǵa deıin baryp, onyń reıtıngin tómendetýdiń mekteptegi bilim sapasyna qanshalyqty keri áser etkenin naqty kórýimizge bolady. Osy negizde kúndelikti bilim berý prosesinde, oqýshynyń mindetti meńgerýge tıis, pán baǵdarlamasynyń bilim standartyndaǵy mınımým bilimdi (test suraqtaryn) tııanaqty, jan-jaqty, júıeli meńgerilip otyrylýyn qamtamasyz etý ekinshi kezekke shyǵyp, onymen jappaı repetıtorlar aınalysýda. Olar negizinen keshki aqyly mektepter; jekelegen pedagogter; sońǵy jyldary tipti volonterler de oǵan qatysa bastady.
Qazirgi túlekter UBT-ǵa ázirlený úshin mektepten tys repetıtorlar jaldaýyna, «shpargalka» ázirleýge jáne de tikeleı testiniń daıyn jaýaptaryn syrttan kóshirip alý úshin túrli baılanys quraldaryn qoldanýǵa májbúr. Mundaı kórinis barlyq jerde ádettegi jaǵdaıǵa aınalyp barady. Tipti jalpy bilim beretin mektepterdegi muǵalimderdiń ózderi osy baǵytta jumys isteıdi dese de bolady.
Mysaly, respýblıkalyq test ortalyǵy dırektorynyń aqparatyna qaraǵanda, aldyńǵy jyly testilik synaqqa qatysqan 88 583 túlek testileý barysynda 84 myńnan astam tyıym salynǵan zat, onyń ishinde 40 myńnan astam elektrondy qurylǵy men 44 myńnan astam qaǵaz túrindegi shpargalka qoldanǵan («Egemen Qazaqstan», 4 shilde 2017 jyl). Bul – tek resmı derekter. Sonda bizdiń túlekterimiz UBT-ny tolyqqa jýyq shpargalka kómegimen tapsyrady degen sóz. Testilik baqylaýda ájeptáýir joǵary ball jınap, grantpen túskender de, «Altyn belgi» alǵandardyń da oqý ornynda úlgere almaı, oqýdan shyǵyp jatqandary sóz joq, UBT-da shpargalkamen emtıhan tapsyrǵandar.
Qazirgi bizdiń jaǵdaıymyzda túlekter memlekettik testilik emtıhan kezinde shpargalkamen de joǵary ball jınaıtynyna kúmánsiz qaraıtyn dárejege jetken sııaqty. Al ol oqýshylardyń kúndelikti bilim alýǵa degen yntasyna da jalpy mekteptiń, muǵalimderdiń sapaly bilim berýge degen jaýapkershiligine keri áser etip otyrǵan birden-bir jaǵdaı.
Sondyqtan memlekettik emtıhanda túlekterdiń qandaı da bolsyn shpargalka qoldanýyna úzildi-kesildi tyıym jasaý kerek. UBT modeliniń, bilim sapasyn obektıvti anyqtaıtyn qyzmetin ózine qaıtara otyryp, onyń sapaly bilim berýdiń basty faktoryna aınalýyna qolaıly jaǵdaı jasaýǵa tıispiz.
Testilik baqylaýdyń basty qaǵıdasy – syrttaı táýelsiz baqylaý. Onyń nátıjesi joǵary bolýyna múddeli qandaı da sýbektıvti faktor oǵan qatynaspaýy kerek. Sonda ǵana testilik bilimdi baqylaý, baǵalaý modeli bilim standartynyń oryndalý deńgeıiniń obektıvti kórsetkishi bola alady. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta «Ulttyq testileý ortalyǵy Úkimettiń nemese Prezıdent Ákimshiliginiń quzyryna berilýi kerek» deıtin usynysty júzege asyratyn da ýaqyt jetken sııaqty. Sonda UBT modeli Bilim jáne ǵylym mınıstrligine táýelsiz, syrttaı elimizdiń jalpy bilim berý júıesindegi bilim standartynyń oryndalý deńgeıin obektıvti anyqtaıtyn biryńǵaı ólshem júıesi qyzmetin atqara otyryp, muǵalim mártebesiniń ósýine de, bilim sapasyna da ońtaıly yqpal eter birden-bir bilimdik faktorǵa aınalǵan bolar edi.
Tolyqtaı alǵanda, rýhanı jańǵyrý kezeńinde bilim sapasyna qoıylyp otyrǵan talaptardy júzege asyrýǵa qolbaılaý bolyp otyrǵan kemshilikterdi joıyp, qol jetken bar ınnovasııalyq tájirıbeni alǵa damyta bilýimiz qajet-aq.
Násipqalı DÁÝLETOV,
«Qurmet» ordeniniń ıegeri, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, professor
Asqar AMANBAEV,
M.О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıteti qabyldaý komıssııasynyń jaýapty hatshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent
Batys Qazaqstan oblysy