Premer-Mınıstr Asqar Mamınniń tóraǵalyǵymen ótken Úkimettiń selektorlyq otyrysynda ishki naryqty otandyq azyq-túlikpen molyqtyrý máselesi qaraldy. Osy baǵytta atqarylyp jatqan jumys týraly aýyl sharýashylyǵy mınıstri Saparhan Omarov baıandady, dep habarlaıdy Egemen.kz Premer-Mınıstrdiń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Búgingi kúni dándi jáne dándi-burshaqty daqyldardy jınaý boıynsha jalpy egin jınaý alańynan 99,4%-ǵa aıaqtaldy. Ákimdikterdiń jedel málimetteri boıynsha maıly daqyldardy jınaý jalǵasýda. Respýblıka boıynsha egin jınaý alańy 15,8 mln ga qurady, gektaryna 12,8 sentner ortasha ónimdilikpen 20,1 mln tonna astyq bastyryldy.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstri atap ótkendeı, dándi jáne dándi-burshaqty daqyldar óndirisiniń alynǵan kólemi eldiń ishki qajettiligin tolyqtaı qamtamasyz etýge jáne 7-8 mln tonna astyq kóleminde eksporttyq áleýetti iske asyrýǵa múmkindik beredi.
«Egin jınaý jumystary ótken jylǵa qaraǵanda bir aı buryn aıaqtalǵanyn atap ótý kerek. Buǵan qolaıly aýa raıy men sharýalardyń tehnıkalyq daıyndyǵy yqpal etti. 2019 jylmen salystyrǵanda elevatorlarǵa 1 mln tonnaǵa artyq astyq jetkizildi, bul rette kelip túsken astyqtyń 80%-nyń sapalyq sıpattamalary joǵary, al 2019 jyly bul kórsetkish 54,4% quraǵan bolatyn», — dedi S. Omarov.
Ishki naryqty azyq-túlik taýarlarymen molyqtyrýǵa qatysty Memleket basshysy 2020 jylǵy 1 qyrkúıektegi Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda barlyq áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary boıynsha ózin-ózi qamtamasyz etý deńgeıine qol jetkizý mindetin alǵa qoıdy. Ishki naryqty qamtamasyz etý monıtorıngi azyq-túlik taýarlarynyń negizgi 29 túri boıynsha júrgiziledi. Onyń ishinde 12 taýar pozısııasy boıynsha ishki naryq 100%-ǵa jáne odan da kóp mólsherge qamtamasyz etilgen. 11 azyq-túlik taýary boıynsha qamtamasyz etý 80% jáne odan asady. Bul halyqaralyq aýyl sharýashylyǵy uıymy FAO-nyń jiktemesi boıynsha ózin-ózi jetkilikti qamtamasyz etý deńgeıi bolyp sanalady. Tek, azyq-túlik taýarlarynyń 6 túri boıynsha ǵana óndiristi ulǵaıtý jáne ishki naryqty otandyq ónimdermen molyqtyrý sharalaryn iske asyrý qajet. Olar – qus eti, shujyq ónimderi, irimshik pen súzbe, alma, qant jáne balyq.
«Búgingi tańda mınıstrlik Ishki naryqty otandyq ónimdermen molyqtyrý jónindegi 2021 – 2023 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar jobasyn daıyndady. Árbir baǵyt boıynsha ınvestısııalyq jobalardyń naqty pýly anyqtaldy», — dedi S. Omarov.
Qazir qus eti boıynsha óz óndirisimizdiń kólemi ishki naryq qajettiliginiń 58%-yn ǵana jabady. Ishki naryqty tolyqtaı molyqtyrý úshin qus etin óndirý qýatyn qosymsha 171 myń tonnaǵa arttyrý qajet. Bul mindet jańa qus fabrıkalaryn iske qosý, sondaı-aq qus fabrıkalarynyń qoldanystaǵy qýattylyqtaryn keńeıtý esebinen 2023 jyldyń sońyna deıin iske asyrylatyn bolady. Otandyq óndiris esebinen qus eti ımporty kólemin qysqartý el ekonomıkasynda jyl saıyn shamamen $177 ml dollaryn nemese 77 mlrd teńgeni saqtap qalýǵa múmkindik beredi, olar qazir valıýtalyq túsim túrinde basqa elderge ketýde.
«Atalǵan mindetti oryndaý úshin jalpy qýaty 285 myń tonna qus etin óndiretin 19 qus fabrıkasy, onyń ishinde bıyl jalpy qýaty 70 myń tonna bolatyn 6 qus fabrıkasy, 2021 – 2023 jyldary jalpy qýaty 215 myń tonna bolatyn 13 qus fabrıkasy iske qosylatyn bolady. Bul ishki naryq qajettiligin tolyq kólemde qamtýǵa múmkindik beredi», — dedi S. Omarov.
Joǵaryda atalǵan 13 ınvestısııalyq jobany iske asyrý úshin qosymsha 147 mlrd teńge, onyń ishinde 69 mlrd teńge nesıe resýrsy qajet. Jobalardy tabysty iske asyrý úshin mynadaı máselelerdi jedel sheshý qajet: ınjenerlik ınfraqurylym júrgizýge qarajat bólý; qus etin óndirýdi sýbsıdııalaýǵa jáne ınvestısııalyq sýbsıdııalarǵa qarajat bólý; qus eti ımportyna arnalǵan tarıftik kvotalardy bólý tetigin óńdeýshi kásiporyndardyń paıdasyna ózgertý; azyq óndirý úshin jer bólý. Sút ónimderi boıynsha ishki naryqta irimshik pen súzbe, qoıýlandyrylǵan jáne qurǵaq sút boıynsha ımport kólemi bar. Sút shıkizatyna qaıta eseptegendegi sút ónimderi ımportynyń jalpy kólemi shamamen 500 myń tonnany quraıdy.
«Otandyq sút zaýyttary bul taýarlardy ózderi óndire alady, buǵan qosa, olardyń óndiristik qýaty tolyq júktelmegen. Sapaly taýarlyq sút shıkizatyn óndirý kólemin ulǵaıtý máselesin sheshý qajet. Sondyqtan mınıstrlik orta merzimdi perspektıvada ónerkásiptik taýarlyq sút fermalaryn iske qosý jáne olardyń qýattylyqtaryn keńeıtý esebinen taýarlyq sút óndirisin ulǵaıtý mindetin alǵa qoıyp otyr», — dedi aýyl sharýashylyǵy mınıstri.
Sútti mal sharýashylyǵyn damytýdy yntalandyrý úshin mınıstrlik mynadaı sharalar qabyldady: sút fermalaryn salý kezindegi mindetti memlekettik saraptama talaby alyp tastaldy, bul fermalardy jobalaý merzimin alty aıdan bir jarym aıǵa deıin qysqartýǵa múmkindik berdi. ekinshi deńgeıdegi bankterdiń kredıtterine qoljetimdilikti qamtamasyz etý maqsatynda kredıt somasynyń 85%-na deıin ınvestordyń qaryzdaryn kepildendirý tetigi engizildi. sútti, satyp alynǵan asyl tuqymdy maldy sýbsıdııalaý normatıvteri, ınvestısııalyq sýbsıdııalaý normatıvteri qaıta qaraldy. maldyń ózin kepilge qoıa otyryp, asyl tuqymdy maldy satyp alýdy qarjylandyrý quraly engizildi. Atalǵan ózgerister aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshileriniń iskerlik belsendilikterine oń áser etti. Eger budan buryn jylyna 3-5 ónerkásiptik sút fermasy iske qosylsa, aǵymdaǵy jyly 33 sút fermasy jobasy iske asyrylýda. Jalpy, Keshendi jospardyń ındıkatıvtik mindeti aıasynda jyl saıyn 35 ónerkásiptik taýarlyq sút fermasyn iske qosý josparlanýda. Qazirgi ýaqytta oblys ákimdikterimen aldaǵy jylǵa 39 sút fermasyn salý jobalary pysyqtaldy.
Mindetterdi iske asyrý úshin kredıt berý jáne memlekettik qoldaý kórsetý maqsattaryna 3 jylǵa qosymsha 147 mlrd teńge bólý qajet. Shujyq ónimderiniń ımporty 33,3 myń tonnany quraıdy, bul rette onyń 85%-y kórshi Reseıden ákelinedi. Ishki naryq otandyq óndiristiń shujyq ónimderimen 62%-ǵa qamtamasyz etilgen. Jalpy, ishki naryqty shujyq ónimderimen molyqtyrý jónindegi mindet et óńdeýshi kásiporyndardy aınalym maqsattaryna qarjylandyrý jáne fermerlerdi maldy soıýǵa ótkizýge yntalandyrý esebinen iske asyrylatyn bolady. Sondaı-aq, qýaty 103 myń tonnany quraıtyn et óńdeýshi kásiporyndardy salý boıynsha 9 joba iske asyrylýda, olar ishki naryqty shujyq ónimderimen qamtamasyz etetin bolady. Mınıstr atap ótkendeı, qazirgi ýaqytta respýblıkada jalpy alańy 35,1 myń ga bolatyn jalpy kólemi 216,5 myń tonna alma óndirýmen 34 iri kompanııa, 195 orta, 1370 shaǵyn sharýashylyq jáne jeke qosalqy sharýashylyq aınalysady.
Bul rette ónerkásiptik qarqyndy baqtarda almanyń túsimdiligi gektaryna 40-45 tonnany quraıdy, al usaq jáne jeke qosalqy sharýashylyqtarda gektaryna 7-10 tonnany quraıdy. Sondyqtan alma baqtarynyń alańdaryn ulǵaıtý boıynsha basty nazardy iri jáne orta sharýashylyqtarǵa aýdarý kerek, al usaq sharýashylyqtar men jeke qosalqy sharýashylyqtardy kooperatıvterge biriktirý qajet.
«Almany jalpy tutyný kólemi 344,3 myń tonnany, ımport 128 myń tonnany quraıdy. Ishki naryqty 6,6 myń ga jańa qarqyndy baqtar otyrǵyzý esebinen molyqtyrý boljanyp otyr», — dedi S. Omarov.
Jańa baqtar otyrǵyzýdy negizgi baq sharýshylyǵymen aınalysatyn Almaty, Jambyl jáne Túrkistan oblystaryna, Shymkent qalasya shoǵyrlandyrý usynylady. Atalǵan óńirler boıynsha jumys júrgizilip jatqanyn atap ótý qajet, aldaǵy 3 jylǵa arnalǵan, otyrǵyzý alańy 5,5 myń ga bolatyn jobalar pýly bar. Josparlanǵan alańdar jobalarmen qamtamasyz etilmegen óńirler boıynsha tıisti jumystar júrgizý qajet.
«Bul jerde Túrkistan, Almaty jáne Jambyl oblystarynda 5 myń ga baq otyrǵyzýdy kózdep otyrǵan «Goknýr Gıda» túrik kompanııasymen jobany iske asyrýynyń mańyzdylyǵyna erekshe nazar aýdarǵym keledi. Tolyq jemis berýge birtindep shyǵa otyryp, jylyna orta eseppen 2 - 2,2 myń ga baq otyrǵyzý alma tapshylyǵyn tolyǵymen jabýǵa jáne 2024 jyly tolyq ózin-ózi qamtamasyz etýge múmkindik beredi», — dedi sala basshysy.
Salany qoldaý jáne jobalardy jedel iske asyrý maqsatynda aldaǵy úsh jyl kezeńinde joǵary dárejede memlekettik qoldaý kórsetý qajet. Bul ınvestorlardy yntalandyrady jáne baǵdarlamanyń sátti bolýyn qamtamasyz etedi. Almadan bólek, joǵary sapaly kóshet materıaldarynyń jetispeýshiligi bar. Jyl saıyn basqa elderden jalpy somasy 25 mlrd teńgege shamamen 7 mln kóshet ákelinedi, bul rette olar árdaıym sapaly bola bermeıdi jáne keıbirinde túrli ósimdik aýrýlary kezdesedi. Mınıstrdiń aıtýynsha, Qazaqstanda In-Vıtro tehnologııasy boıynsha ónimdiligi joǵary vırýssyz kóshet materıalyn shyǵaratyn zerthana salý josparlanýda. Zerthananyń quny shamamen 10 mlrd teńgeni quraıdy. Almanyń taýarlyq jáne dámdik sapasyn saqtaý úshin arnaıy gaz ortasyn qamtamasyz etetin jemis saqtaý qoımalary qýattynyń tapshylyǵy shamamen 80 myń tonnany quraıdy. Sońǵy 5 jylda qant qyzylshasy egistikteriniń alańy 9,8 ese, qant qyzylshasynyń ónimdiligi 1,3 ese, al jalpy jıyny 20 eseden astam ulǵaıdy.
«Bul faktiler otandyq qant salasynyń damý áleýetin taǵy da rastaıdy, ol úshin qant qyzylshasynyń egis alańyn keminde 2 ese ulǵaıtý qajet. 90-shy jyldary respýblıkanyń 13 óńirinde qant qyzylshasy otyrǵyzylǵanyn eskere otyryp, bul jumysqa árbir oblys qatysýy tıis dep esepteımiz», — dedi mınıstr.
Qazirgi ýaqytta otandyq óndiris qantynyń tapshylyǵy 240 myń tonnany nemese qajettiliktiń jartysynan kóbin quraıdy. Qant qyzylshasy egisterin ulǵaıtý, zamanaýı agrotehnologııalardy, sapaly tuqymdardy paıdalaný jáne tehnıkalyq qaıta jaraqtandyrý esebinen onyń ónimdiligi men sapasyn arttyrý arqyly ishki naryqty molyqtyrý boljanyp otyr.
Qazirgi tańda jumys istep turǵan 4 qant zaýytyn jańǵyrtý, sondaı-aq Jambyl jáne Pavlodar oblystarynda jańa qant zaýyttaryn salý jobalaryn iske asyrý qosymsha 180 myń tonna qant óndirý arqyly tapshylyqty qysqartýǵa jáne qamtamasyz etý boıynsha 80%-ǵa shyǵýǵa múmkindik beredi. Qazirdiń ózinde ınvestısııalyq sýbsıdııalaý, óńdeýge tapsyrylǵan qant qyzylshasynyń ár tonnasyn sýbsıdııalaý túrindegi salany qoldaý sharalary qabyldandy. Keshendi josparda salany qoldaýdyń ózge de sharalaryn iske asyrý josparlanyp otyr. Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, ishki naryqty molyqtyrý sharalarynan basqa, óńdelgen ónim eksportyna basa nazar aýdara otyryp, aýyl sharýashylyǵy óniminiń eksporttyq áleýetin damytý boıynsha da jumys isteý qajet. Bul da Prezıdenttiń Qazaqstan halqyna Joldaýynda atap ótildi.
«Agroónerkásiptik keshen ónimderiniń eksportyn ulǵaıtý jáne ishki naryqty molyqtyrý maqsatynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi aldaǵy bes jylda transulttyq kompanııalar qatysatyn jobalardy qosa alǵanda, 380 ınvestısııalyq jobany iske asyrýdy josparlap otyr. Olardyń aınalasynda agroónerkásiptik keshenniń basym baǵyttary boıynsha 7 ekojúıe qalyptastyrylatyn bolady. Salaǵa 5 trln teńgege jýyq ınvestısııa tartý josparlanyp otyr», — dep túıindedi S. Omarov.