Bitimgershilik sheshimin tapsa deımin

Tóle bı aıtypty deıtin «Elge baı qut emes, bı qut», «Bıi jaqsynyń, eli jaqsy» qaǵıdalaryn búginde kim bilmeıdi. Sóıtsek, «qut» degenimiz adamnyń basyna qonatyn «baqyt qusy» eken. Sonda áýlıe Tóle bı eldiń basyna qonatyn baǵy sol kezdegi bılerge, búgingishe aıtsaq, sýdıalarǵa baılanysty degen eken ǵoı. Shynynda da sýdıa myńdaǵan adamnyń taǵdyryn, ózara daýlaryn sheship, olardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵap beretini barshamyzǵa málim.

Sottar qyzmetiniń tıimdi­ligi týraly kóp aıtylyp­ júr­genimen, olardyń shy­ǵa­ratyn sheshimderiniń ádilet­ti­ligine qarap qoǵamnyń memleketke degen kózqarasy qa­lyptasady, zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý jáne azamat­tardyń múddelerin qorǵaý qabileti baǵalanady.

*Qazaqstan sýdıalarynyń VI sezi qarsańynda

Tóle bı aıtypty deıtin «Elge baı qut emes, bı qut», «Bıi jaqsynyń, eli jaqsy» qaǵıdalaryn búginde kim bilmeıdi. Sóıtsek, «qut» degenimiz adamnyń basyna qonatyn «baqyt qusy» eken. Sonda áýlıe Tóle bı eldiń basyna qonatyn baǵy sol kezdegi bılerge, búgingishe aıtsaq, sýdıalarǵa baılanysty degen eken ǵoı. Shynynda da sýdıa myńdaǵan adamnyń taǵdyryn, ózara daýlaryn sheship, olardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵap beretini barshamyzǵa málim.

Sottar qyzmetiniń tıimdi­ligi týraly kóp aıtylyp­ júr­genimen, olardyń shy­ǵa­ratyn sheshimderiniń ádilet­ti­ligine qarap qoǵamnyń memleketke degen kózqarasy qa­lyptasady, zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý jáne azamat­tardyń múddelerin qorǵaý qabileti baǵalanady. Biraq sot júıesiniń de qoǵamnyń ózge salasy sııaqty qordalanyp, óz sheshimin kútip turǵan má­seleleri jeterlik. «Kúltóbeniń basynda kúnde jıyn» desek te, Qazaqstannyń barlyq sýdıalary bas qosyp, talqyǵa salmasa ózdiginen sheshile qoımaıtyn máseleler de barshylyq. Osy jaǵynan alǵanda elimizde tórt jylda bir ret ótetin sýdıalar sezi óte qundy jıyn bolmaq.

Sóz shyndyǵy kerek, sýdıalar sezi degen sózdi esitkende eleń etpeıtin sýdıa joq shyǵar-aý. Osynaý sózdiń sýdıalyq qyzmetke qatysy bar ár aza­matqa mártebe berip, asqan jaýapkershilik júkteıtini aıtpasa da túsinikti, degenmen de, bizdiń bıylǵy sezden kúterimiz erekshe, hám bul sezdiń mańyzy burynǵylardan basymyraq bolady dep oılaımyn.

О́ıtkeni, osy sezde sot júıesiniń mártebesin kóterýge jáne sot júıesiniń ashyqtyǵyn aıqyndaýǵa kóp kóńil bólinedi degen oıdamyn.

Mysalǵa, osydan 17 jyl buryn ótken Qazaqstan Respýb­lıkasy sýdıalarynyń I sezi­niń qaýlysyn qarasańyz, onda sot júıesinde sheshilmegen kóp­tegen máseleler bolǵanyn sezesiz. «...Sýdıalar sezi táýel­siz sot tóreliginsiz zańdy qur­metteýge qol jetkizý jáne qoǵamda áleýmettik turaq­ty­lyqty qamtamasyz etý múmkin emestigin atap ótti. Osyny eskere otyryp, Qazaqstan Res­pýblıkasy sýdıalarynyń sezi sýdıalardyń quqyqtyq reformany qamtamasyz etý isindegi qoǵamdyq saıası belsendiligin kúsheıtýge asa nazar aýdarady» depti. Búginde Qazaqstanda sýdıalardy turaqty negizde Elbasy taǵaıyndaıdy, sóz shyndyǵy kerek, bul olarǵa barlyq deńgeıdegi atqarýshy bıliktiń basshylaryna, depý­tattarǵa jáne óziniń sot bas­shy­lyǵyna jaltaqtaýsyz jumys isteýge múmkindik beretindigi jasyryn emes. I sezdiń qaýlysymen Qazaqstannyń Sýdıalar odaǵy, «Sýdıa ádebiniń kodeksi» qabyldandy.

Kúndelikti ómirde onsyz­ qadam bastyrmaıtyn bul kishkene ǵana kodeks ádepter jıyntyǵy búginde ár sýdıanyń jumys ústeliniń ústinen tabylady desem artyq aıtpaǵan bolarmyn. Ata Zańymyzdyń ár azamatqa qandaı qundylyǵy bolsa sýdıa úshin bul kodekstiń sondaılyq mańyzy bar. A­talǵan qaýlyda «...osy kúnge deıin sot oryndaýshylarynyń mártebesin arttyrý týra­ly zańnamalyq aktiler qa­byl­­danǵan joq, bul sot she­shim­deriniń oryndalýyna­ áse­rin tıgizedi...» delingen. Qa­zaq­ta «Kúrishtiń arqasynda kúrmek sý ishipti» degen­ mańyzy tereń sóz bar. Sýdıa­lar­dyń osy jıyndaǵy sheshi­minen soń elimizde Sot oryn­daý­shy­lary­nyń mártebesi týraly zań qabyldanyp, olar sottan bólinip, Sot aktilerin oryndaý komıteti bolyp quryldy. Búginde jumystaryn jandandyryp, úlken sala bolyp otyr. Olardyń eńbekteriniń dáleli retinde sot oryndaý­shylar ınstıtýtynyń memlekettik jáne jekege bólinýin, sot sheshimderiniń burynǵyǵa qaraǵanda tıimdi ári jedel oryndala bastaýyn keltirýge bolady. Bul tek sol sheshimderdi shyǵaratyn sýdıalar úshin ǵana emes, elimiz úshin de úlken mártebe, jetistik emes pe?

«Sot quzyretin keńeıtý, sottarǵa túsetin qylmystyq, azamattyq ister men ákimshilik materıaldardyń kóbeıýi, sýdıalar shtat sanynyń jetkiliksiz bolýy kelip túsken isterdi sottardyń qarap úlgermeýine ákep soǵady. Bul rette sýdıa­lardyń jalaqysy olardyń joǵary mártebesine saı emes jáne laıyqty ómir jaǵ­daılaryn qamtamasyz et­peıdi, al sot apparattary qyz­metkerleriniń jalaqysy múldem az. Sýdıalardy baspanamen qamtamasyz etýde kúrdeli máseleler bar», deıdi qaýlyda. Qarap otyrsańyz, sýdıalar nebári 17-aq jyl buryn osyndaı qıyn-qystaý jaǵdaıdy bastarynan ótkeripti. Bul bári­mizdiń esimizde. Sol jyldardan beri qarap otyrsaq, sýdıalardyń aılyq jalaqysy aıtarlyqtaı ósip, olar laıyqty jalaqymen qamtamasyz etilgen. Elimizdiń ekonomıkalyq jaǵdaıy jaqsarǵan saıyn olar budan da joǵary jalaqy alatyny daýsyz.

Sezd saıyn kóterilip, keıinnen qabyldanǵan sottardy mamandandyrý máselesi de búginde sot júıesiniń basqan eń sátti qadamdarynyń biri ekendigin dáleldeýde. Tipti qyl­mystyq, ekonomıkalyq, ákimshilik, ıývenaldyq sottarynsyz búginde bul júıeni eles­tete almaımyz. Bul óz kezeginde shyǵarylǵan sheshimderdiń sapasyn kóterip, halyqtyń sot júıesine degen senimdiligin nyǵaıtty. Búginderi apellıasııa ınstıtýtynyń engizilgeni bylaı tursyn, onyń ózi de mamandandyrylyp, qylmystyq ister jónindegi jáne azamattyq jáne ákimshilik ister jónindegi apellıasııalyq alqa bolyp ekige jarylǵanyn da orasan eńbektiń jemisi deýge turarlyq.

Osyǵan deıingi bes sezde úzdiksiz aıtylyp kelgen mańyzdy máselelerdiń biri sot­tardyń materıaldyq-teh­nıkalyq jaǵdaıyn jaq­sar­tý bolatyn. I sez­de «Sotqa kýálar men jábir­le­nýshilerdiń kelýine baılanysty shyǵyndardy tóleýge, isterdi qylmys jasaǵan jer­de ótkiziletin sot otyrys­tarynda qaraý jónindegi is­sapar shyǵyndaryna, isterdi joǵary sot satylaryna jiberý­men baılanysty posh­ta shyǵyndaryna sottarda qa­ra­jat joq. Ǵımaratty jalǵa alý úshin, baılanys qyzmetine tóleıtin jáne janar-jaǵarmaı satyp alý úshin qarajat joq. Sottardyń olardyń qyz­metin qarjylandyrý týra­ly ótinimderi jyl saıyn qam­tamasyz etilmeıdi, bul sottardy tıisti sot tóreligin júzege asyrý múmkindiginen aıyrady» delinipti. Búginde sottar, eń jańa deıtin zamanaýı tehnologııalardy paıdalanyp, jyldan-jylǵa materıaldyq-tehnıkalyq jaǵ­daıyn jaqsar­typ keledi. Sotta eńbek etip otyrǵan ár mamannyń aldyn­da kompıýter, ınternet, elek­trondy baılanys. Sot tór­­aǵalary kabınetterinde oty­ryp-aq onlaın júıesi ar­qy­ly beınebaılanysqa erkin shyǵatyndaı halde. Tipti kún­shilik alys aýdandardaǵy aýyr qylmys jasap sottalǵan­dar­dyń merziminen erte bosatý týraly materıaldardy onlaın-skaıp júıesi ar­qy­ly qarap otyrmyz dep esh­kimdi tańǵaldyra almaısyz. Siz sotqa qatysýshysyz delik, ótinishte ózińizdiń uıaly te­le­fonyńyzdyń nómirin qal­dyrsańyz boldy, sms habarlama arqyly nemese ınternet jelisi arqyly úıińizden shyqpaı-aq, istiń qashan jáne qaıda qaralatyny týraly málimetti áp-sátte bile alasyz. Bul – búgingi sot júıesiniń jetistikteri, mańdaı terdiń jemisi. Muny aıtpaı ketýge de bolmaıdy.

Al óz basym sýdıalardyń V sezindegi berilgen sony tap­syrmaǵa daýlardy balamalyq ádister – bitim­ger­shi­lik rásimder men medıasııa arqyly sheshýdi engizýdi aıtar edim. Artynsha medıasııa zańy qabyldanyp, búginde ol sýdıalar júktemesin azaıtýda óz rólin áli atqarady dep kú­tilýde.

Aqjan EShTAI,

Aqmola oblystyq sotynyń tóraǵasy.

KО́KShETAÝ.